Górna półka

Dodano:   /  Zmieniono: 
Bronisław Wildstein

Fascynacja intelektualistów zbrodniczymi ideami i systemami szczególnie jaskrawo ujawniła się w wieku XX. Fenomen ten próbował zgłębić m.in. Czesław Miłosz, który w "Zniewolonym umyśle" analizował postawy polskich pisarzy współtworzących stalinizm. I to refleksja Miłosza stała się punktem wyjścia dla amerykańskiego historyka idei Marka Lilli, którego głośna książka "Lekkomyślny umysł" została właśnie wydana w Polsce.
Swoją opowieść Lilla poświęca kilku głośnym intelektualistom XX wieku (i Platonowi, którego traktuje jak myśliciela nie tylko nie dającego się uwieść tyranofilii, ale teoretyzującego to zagrożenie). Poza dwoma wyjątkami nie są to postacie, które jednoznacznie identyfikujemy ze wspieraniem totalitaryzmu, daleko im do zaangażowania Jeana Paula Sartre'a, który oszukiwał opinię publiczną na temat sowieckich obozów, czy Maurice'a Merleau-Ponty'ego, który pisał pochwałę stalinowskiego terroru. Analiza postaw intelektualistów, którzy wprawdzie bezpośrednio na służbę tyraniom nie poszli, ale których myślenie zawiera łatwy do wykorzystania przez nie potencjał, powoduje, że "Lekkomyślny umysł" nie jest tylko szkicem z historii intelektualnej, ale także analizą aktualnego i uniwersalnego zagrożenia.
Dla intelektualistów, o których pisze Lilla, teoria polityki była dopełnieniem ich podstawowych filozoficznych idei. Tak było także w wypadku Martina Heideggera i Carla Schmitta, którzy zaangażowali się w popieranie nazizmu i Hitlera. Radykalizm ich filozoficznego myślenia przeniesiony na grunt polityczny i nie miarkowany fundamentalną cnotą polityczną, jaką jest roztropność, miał przerażające konsekwencje. Bezwzględna krytyka kierunku rozwoju cywilizacji zachodniej i odraza do kształtu współczesnej Europy owocowały zauroczeniem nawet tak barbarzyńską ideologią jak nazizm.
Wybitny komentator Hegla Aleksander Kojev doszedł do wniosku , że historia swój finał miała w momencie zwycięstwa Napoleona pod Jeną. Heglowski motor sprawczy historii, a więc "walka o uznanie", skończył się zwycięstwem niewolnika i zrównaniem statusu wszystkich ludzi. To, co działo się w XX wieku, rewolucja bolszewicka czy wojny światowe, to tylko etapy dochodzenia do homogenicznego państwa, jakie zapanuje nad ludzkością. W tym kontekście nie mają znaczenia zarówno okrucieństwa finalizującej się historii, jak i dehumanizacja istot ludzkich, które w nowych warunkach sprawnie funkcjonującej maszynerii społecznej będą bardziej jej trybikami niż osobami w tradycyjnym tego słowa znaczeniu.
Walter Benjamin - osadzony w żydowskiej tradycji myślenia religijnego, potraktował politykę jak substytut religii - jest to zresztą typowe dla uwiedzionych umysłów. Jeśli polityka ma zastąpić religię, musi się stać działalnością totalną, obejmującą całość ludzkiego działania i definiującą istotę człowieczeństwa. Tak pojęta polityka musi zrodzić totalitarne monstrum.
Michel Foucault, nietzscheanista, zarówno swoje życie, jak i twórczość budował na transgresji - przekroczeniu, buncie przeciw porządkowi społecznemu i kondycji człowieka. Życie społeczne było w jego ujęciu grą władzy i dominacji, tym bardziej perfidnych, im bardziej ich represywność pozostawała ukryta. Wypady Foucaulta w rewiry polityki miały więc również charakter niczym nieskrępowanego eksperymentu.
Inny wpływowy myśliciel współczesny Jacques Derrida swoją filozofię oparł na dekonstrukcji, a więc podważaniu tradycyjnego myślenia i zasadniczych pojęć kultury. Dekonstrukcja wszelkiego porządku myśli i języka, wszelkiego logocentryzmu - jak ujmował to Derrida (walczył on z "centryzmami": androcentryzmem, fallocentryzmem itp.) - musiała prowadzić do rozbijania zasad, na których ufundowana jest zachodnia tradycja polityczna. Derrida sądził, że będzie to służyło postępowi (tego pojęcia jakoś nie dekonstruował) i prowadziło do narastania bliżej nie zdefiniowanej sprawiedliwości. Dekonstrukcja jednak - jak pokazuje Lilla - otwiera przestrzeń dla dowolnych, a więc nieodpowiedzialnych eksperymentów politycznych.
"Lekkomyślny umysł" jest lekturą fascynującą również dlatego, że jej autor w syntetycznym skrócie ujął relacje między życiem a twórczością analizowanych myślicieli. Głównym zadaniem Lilli jest jednak próba odpowiedzi na pytanie: dlaczego tak wybitne umysły w dziedzinie polityki mogą się posuwać do tak nieodpowiedzialnych szaleństw. Autor "Lekkomyślnego umysłu", w ślad za Platonem, przyczynę tego widzi w namiętności do pięknych idei, która pozbawia intelektualistów zapuszczających się w domenę polityki właściwego tej dziedzinie dystansu, braku umiaru w podążaniu za swoimi fantazjami.



Mark Milla,
"Lekkomyślny umysł",
Prószyński i S-ka
Więcej możesz przeczytać w 18/2006 wydaniu tygodnika Wprost.

Archiwalne wydania tygodnika Wprost dostępne są w specjalnej ofercie WPROST PREMIUM oraz we wszystkich e-kioskach i w aplikacjach mobilnych App StoreGoogle Play.

Spis treści tygodnika Wprost nr 18/2006 (1221)

  • Wprost od czytelników7 maj 2006Koniec wyborczego teatru Jestem zdecydowanym zwolennikiem większościowej ordynacji ("Koniec wyborczego teatru", nr 10), ale nie jestem na tyle naiwny, by twierdzić, że wszelkie kłopoty znikną wraz ze zmianą ordynacji. Warto się przyjrzeć...3
  • Na stronie - Polityczne porno7 maj 2006Większość polityków zajmuje się marketingiem, tyle że nie wiadomo czego. Bo nie ma produktu3
  • Skaner7 maj 2006SKANER POLSKA SAMOOBRONA Kret Moskwy W Samoobronie działał agent rosyjskich specsłużb (wcześniej ZSRR) - tak podejrzewał na początku lat 90. kontrwywiad UOP. Antoni Chodorowski był na początku lat 90. bliskim współpracownikiem Andrzeja...8
  • Dossier7 maj 2006DONALD TUSK przewodniczący PO "Cały wysiłek wyborczy i polityczny PiS służył głównie temu, żeby Andrzej Lepper został wicepremierem" PAP ANDRZEJ LEPPER przewodniczący Samoobrony, wicemarszałek Sejmu "W oczach Romana Giertycha...9
  • Sawka czatuje7 maj 200610
  • Playback7 maj 2006Bogusław Kowalski, Jarosław Kaczyński i Andrzej Lepper © K. PACUŁA14
  • Poczta7 maj 2006Niezgoda buduje Zgoda rujnuje... szczególnie Polskę gminną. Felieton Piotra Gabryela "Niezgoda buduje" świetnie ukazuje tęsknoty społeczeństwa, mające swoje korzenie w czasach PRL. Wtedy to przecież próbowano wmawiać nam, że jesteśmy jedną wielką...14
  • Ryba po polsku - Hańba narodowa7 maj 2006Mamy dużo powodów do wstydu przed światem i Europą, ale najważniejszym jest Andrzej Lepper15
  • Z życia koalicji7 maj 2006Hurra, mamy koalicję! Geniusz rasy ludzkiej Jarosław Kaczyński sklecił alians. W rezultacie rząd Kazimierza Marcinkiewicza nie będzie miał w Sejmie większości. Czy jakiś zwykły śmiertelnik wpadłby na taki pomysł? Oczywiście, że nigdy w życiu. Czyż...16
  • Z życia opozycji7 maj 2006W Internecie zawrzało, gdy okazałosię, że Wojciech Cejrowski może miećwłasny program w TVP. Oto jeden z głosów zatytułowany "Kolejny faszysta": "Atak 'dziennikarzy' oszołomów prawicowych. Semka, Janke, Cejrowski i...17
  • Nałęcz - Majowa przestroga7 maj 2006Droga, na którą Piłsudski wkroczył w maju 1926 r., wyprowadziła jego i Polskę na manowce18
  • Fotoplastykon7 maj 2006Henryk Sawka www.przyssawka.pl19
  • Żelazny Ludwik7 maj 2006Ludwik Dorn jest pierwszym politykiem, który do roli szefa MSWiA przygotowywał się kilka lat20
  • Nic nam nie można zrobić7 maj 2006Rozmowa z prof. Markiem Safjanem, prezesem Trybunału Konstytucyjnego28
  • Prorok Andrzej7 maj 2006Lepper i jego ruch to jedyny w pełni oryginalny polityczny wytwór III Rzeczypospolitej30
  • Komisja zacierania zbrodni7 maj 2006Polska oddała Niemcom bezcenne akta dokumentujące zbrodnie wojenne i może ich nigdy nie odzyskać34
  • Giełda7 maj 2006Hossa Świat Wirtualny globtroter Perski Sen to pierwsze na świecie biuro wirtualnych podróży. Założona przez Rosjanina Dmitrija Popowa agencja za 250 euro oferuje zestawy fotografii, na których klient zwiedza Machu Picchu w Peru,...40
  • Kłamstwo naftowe7 maj 2006Drogie paliwo zawdzięczamy politykom, a nie wysokim cenom ropy naftowej42
  • Załatwione odmownie - Czarny Piotruś7 maj 2006Już w 1874 r. geolodzy z Pensylwanii ostrzegali, że rezerwy ropy w USA wystarczą na cztery lata48
  • PITokratura7 maj 2006Polacy należą do najbardziej uciskanych przez fiskusa podatników na świecie50
  • Podatek Leppera7 maj 2006Wprowadźmy podatek przychodowy - w wysokości 1 proc.!52
  • Euro-Polacy7 maj 2006Gdyby Polska nie wzięła udziału w ostatnim rozszerzeniu unii, szansa byłaby stracona bezpowrotnie54
  • Do Ghany!7 maj 2006Kurs ekonomii NBP i "Wprost", czyli ile państwa w państwie56
  • Mniejsze zło prezerwatywy7 maj 2006Czy kardynał Ratzinger został papieżem, bo obiecał liberalizację stanowiska Kościoła w sprawach seksu?60
  • Afryka na niby7 maj 2006Czterech piątych roślin występujących na Madagaskarze nie spotyka się w innych krajach64
  • Teatr polityki7 maj 2006W polityce powinno się ograniczać liczbę aktorów i widowisk, żeby skupili się oni na rządzeniu, a nie rozbawianiu wyborców67
  • Przewrót demokratyczny7 maj 2006Piłsudski podobnie jak gen. de Gaulle skazywał swój naród na wielkość68
  • Zamach obronny7 maj 2006Piłsudski w maju 1926 r. uchronił Polskę od przygotowywanego przez obóz narodowy zamachu faszystowskiego72
  • Waterloo Piłsudskiego7 maj 2006Przewrót majowy to bardziej porażka niż sukces zarówno Piłsudskiego, jak i Polski73
  • Know-how7 maj 2006Wiercenie w przeszłości Japońscy uczeni wydobyli na Antarktydzie lód sprzed miliona lat, znajdujący się na głębokości 3029 m. To najstarsze uzyskane dotychczas próbki zamarzniętej wody, które pomogą odtworzyć przebieg zmian...74
  • Pilot w głowie7 maj 2006Najczęstszym powodem niepowodzeń życiowych jest wiara w niezawodną intuicję76
  • Nasza wieża Babel7 maj 2006Za sto lat imigranci mieszkający w Stanach Zjednoczonych stworzą na podstawie angielskiego kilkanaście odrębnych języków80
  • Drukarka Pana Boga7 maj 2006Zamiast czekać na dawcę organu, inżynierowie tkankowi będą mogli wydrukować narząd do przeszczepu w kilka godzin82
  • Bez granic7 maj 2006Niechciana Condi Ostre protesty komunistów, socjalistów, nacjonalistów i działaczy grup antywojennych witały Condoleezzę Rice w Grecji i Bułgarii. W Atenach, gdzie amerykański sekretarz stanu zawitał pierwszy raz od 20 lat, kilkakrotnie zmieniano...84
  • Epidemia prodizmu7 maj 2006Chore Włochy chcą leczyć Europę86
  • Polska karta Moskwy7 maj 2006Albo Rosja się zmodernizuje, albo stanie się krnąbrnym, regionalnym mocarstwem o mongolskiej tradycji90
  • Pakt Niemcy7 maj 2006Kanclerz Merkel obiecała odwiedzać Warszawę w drodze do Moskwy. O Tomsku jednak nie mówiła94
  • Białystok w Brukseli7 maj 2006Belgowie woleliby, aby mordercy 17-letniego Joego pochodzili z Afryki Północnej96
  • Terapia Holocaustem7 maj 2006Współcześni Izraelczycy nie znają pełnej prawdy o czasach Zagłady, co wypacza też obraz Polski98
  • Menu7 maj 2006KRÓTKO PO WOLSKU Wolna er...elekcja Warszawa przygotowuje się do wyborów. Na razie Miss Świata. Ich miejscem ma być Sala Kongresowa. Sali - jak to sali - nic nie zdziwi. Wyprowadzano z niej sztandar i organizowano w niej Samoobronę....100
  • Recenzje7 maj 2006102
  • Nora7 maj 2006*** i 1/2 Olsten to etatowa skandalistka i specjalistka od dewiacji. Przez jej spektakle przewijają się seryjni mordercy, kidnaperzy i oszuści. Swoją debiutancką sztukę wystawiła w podziemiach, a aktora wsadziła do ciemnej celi. Widzowie przez...102
  • Przepraszalski jak ONZ7 maj 2006**** Marc Basset (główny bohater) jest znanym z ciętego pióra krytykiem kulinarnym. Po jednej z jego miażdżących recenzji właściciel restauracji popełnia samobójstwo. Basset po raz pierwszy w życiu odczuwa wyrzuty sumienia i robi coś zupełnie do...102
  • Kto pod kim groby kopie7 maj 2006***** Na zgliszczach grunge'owego Seattle, na popiołach Nirvany i Sunny Day Real Estate na północnym zachodzie USA wyrosła całkiem nowa rockowa scena. Na jej czele stanęła założona przez kilku młodych muzyków formacja Pretty Girls Make Graves...102
  • Autobus z abakanami7 maj 2006**** Czym są abakany, jak wygląda słynny autobus namalowany przez Wojciecha Linkego, co to takiego tas żydowski? Odpowiedzi na te m.in. pytania można znaleźć w "Małej encyklopedii sztuki polskiej", która zawiera ponad 800 haseł. Jest tu...102
  • Mumiofikacja7 maj 2006"Hi way" to film, którym do kina wchodzi pierwsze pokolenie polskich Europejczyków104
  • Górna półka7 maj 2006Bronisław Wildstein Fascynacja intelektualistów zbrodniczymi ideami i systemami szczególnie jaskrawo ujawniła się w wieku XX. Fenomen ten próbował zgłębić m.in. Czesław Miłosz, który w "Zniewolonym umyśle" analizował postawy polskich pisarzy...110
  • Pazurem - Noc prezesów7 maj 2006Prezesi telewizji muszą okadzić aktualnego Wiesława. Tak są zrobieni, że bez tego nie usną112
  • Ueorgan Ludu7 maj 2006TRYBUNA PRZYMIERZA MIĘDZY DAWNYMI A MŁODYMI Nr 18 (184) Rok wyd. 5 WARSZAWA, poniedziałek 1 maja 2006 r. Cena + VAT + ZUS + akcyza NIECH SIĘ ŚWIĘCI 2 MAJA! Dziś od rana obywatele formowali pochody, kierując się w stronę urzędów skarbowych i...113
  • Skibą w mur - Książką w łeb7 maj 2006W światowym szołbizie aktem odwagi jest nie napisać żadnej książki114