Z najnowszego raportu Biura Informacji Gospodarczej InfoMonitor wynika, że w lutym 2009 r. „klientów podwyższonego ryzyka" było około 1,3 mln i byli oni zadłużeni na 8,6 mld zł. To osoby, które zalegają powyżej 60 dni z płatnościami dla banków, dostawców masowych usług czy innych firm. Przez ostatni rok kwota takich zaległości wzrosła o 40 proc. Część tych osób wpadła już w pułapkę zadłużenia, z którego przy obecnych możliwościach finansowych nie wyjdą. Czy jednak warto spieszyć się do bankructwa?

– Polacy, wobec których zostanie ogłoszona upadłość, staną się klientami opieki społecznej. Przyjęto u nas tryb upadłości likwidacyjnej. Majątek osoby, która złoży wniosek o upadłość konsumencką do sądu, zostanie sprzedany przez syndyka. W praktyce oznacza to wyprzedaż za bezcen – mówi Jerzy Bańka, dyrektor ds. legislacyjno-prawnych w Związku Banków Polskich. Po takim „złupieniu" dłużnika sąd ustali pięcioletni harmonogram spłaty jego zobowiązań, których nie uda się zaspokoić kwotą zebraną w wyniku licytacji majątku. To oznacza kolejne ciężary finansowe do udźwignięcia. Dopiero po tym okresie niespłacona wciąż część długów zostanie umorzona.

„Upadła" osoba nie będzie mogła rozporządzać pozostałym jej majątkiem w zakresie przekraczającym „zwykły zarząd" (czyli większe, ponadstandardowe wydatki). Zdaniem bankowców, lepszy byłby tryb układowo-likwidacyjny, w którym dłużnik najpierw dobrowolnie mógłby się ułożyć z wierzycielami, sam mógłby sprzedać to, co musi, aby zdobyć pieniądze. – Sprzedaż mieszkania przez zainteresowanego, a nie syndyka masy upadłościowej, nie tylko korzystanie wpłynęłaby na uzyskaną cenę, ale także ograniczyłaby koszty postępowania upadłościowego – tłumaczy Bańka. Dopiero gdyby dłużnik nie dotrzymał warunków układu z wierzycielami, wkraczałby sąd.

Wielu naiwnych dłużników padnie ofiarą różnych doradców, którzy będą ich na siłę nakłaniali do skorzystania z możliwości ogłoszenia upadłości – mimo że istnieje wiele innych sposobów radzenia sobie z długami. Polacy rzadko korzystają z możliwości refinansowania kredytów czy polubownej drogi ułożenia się z wierzycielami.

Polska ustawa o upadłości konsumenckiej bardzo zawęża krąg uprawnionych do skorzystania z niej. Bankructwo mogą ogłosić tylko osoby, które wpadły w pętlę kredytową z powodu zdarzeń losowych czy utraty pracy bez swej winy. – Jest dobra, bo umożliwia pomoc uczciwym dłużnikom w rozwiązaniu problemów ich zadłużenia, przez umorzenie części zobowiązań, a jednocześnie minimalizuje straty wierzycieli. – uważa prof. Feliks Zedler z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, członek Europejskiego Stowarzyszenia Prawników Prawa Upadłościowego, który uczestniczył w redagowaniu projektu ustawy.

Błędne jest przekonanie wielu osób, że będzie to sposób na łatwe pozbycie się na przykład kredytu walutowego, który stanie się zbyt wielkim obciążeniem w razie znacznego osłabienia złotówki. – Z jednej strony, wąski zakres tej ustawy jest korzystny, bo ogranicza możliwość umorzenia części długów do osób, które wpadły w nie w wyniku sytuacji nadzwyczajnych, nie ze swojej winy. Z drugiej strony, sprawia to, że przepisy są nieco oderwane od polskiej rzeczywistości i mało przydatne – mówi Kamil Basaj. Typowy polski dłużnik to osoba w wieku od 27 do 42 lat, przeważnie z małej miejscowości, „na dorobku", która przesadziła z kredytami gotówkowymi lub hipotecznym. Inną grupę stanowią emeryci i renciści, którzy w chwili przejścia na świadczenia z ZUS tracą zdolność regulowania na bieżąco zobowiązań.

Mimo restrykcyjności polskiej ustawy nasi bankowcy straszą, że może ona doprowadzić do rozprężenia wśród dłużników, zwłaszcza w czasie kryzysu. I że jej koszty poniosą wszyscy – także rzetelnie regulujący swoje zobowiązania. – Wprowadzenie instytucji upadłości konsumenckiej tworzy dla banków nowy rodzaj ryzyka związanego z kredytami konsumenckimi – zagrożenie ogłoszeniem przez dłużnika bankructwa. Konieczne będzie zbudowanie systemu pozyskiwania danych o takich upadłościach – mówi Izabela Świderek- Kowalczyk, rzecznik PKO BP. Do wniosków kredytowych dołączony zostanie kolejny druk do wypełnienia (pozwalający ustalić, jaki jest „status upadłościowy" proszącego o kredyt). Gorzej, że wspomniane ryzyko banki mogą wkalkulować w cenę kredytów, które staną się droższe – dla wszystkich. W tej samej sytuacji będą wszyscy sprzedawcy, którzy nie będą w stanie od ręki sprawdzić, czy ich klient nie jest przypadkiem formalnym bankrutem (a jako taki nie ma prawa kupować na raty). Oni także – kalkulując ryzyko i rozkładając je na wszystkich – mogą dorzucić nieco do ceny swoich towarów i usług.

– Wprowadzenie upadłości konsumenckiej w Polsce spowoduje, że żadna rodzina z małym dochodem czy matka samotnie wychowująca dziecko nie otrzyma w przyszłości kredytu. Tak właśnie stało się w Niemczech – mówi Artur Bunk, założyciel niemieckiej kancelarii Bunk-Alliance, zajmującej się m.in. prawem upadłościowym. Wskazuje on, że w Niemczech po wprowadzeniu upadłości konsumenckiej w 1999 r. tamtejsze banki na podstawie rejestrów prywatnych bankrutów zaczęły tworzyć własne typologie potencjalnych kłopotliwych dłużników. Każdy, kto pasuje do takiego wzoru, odchodzi z banku z kwitkiem. Doszło do tego, że szanse na uzyskanie kredytu obniża nawet mieszkanie w dzielnicy, z której wywodzi się więcej bankrutów, niż przewiduje statystyczna średnia – nawet jeśli dana osoba ma duże dochody, stabilną pracę i spełnia inne kryteria.