Wprost

Jej debiut, „Nic osobistego" (2009), zdobył pięć nagród na prestiżowym festiwalu w Locarno i cztery holenderskie nagrody filmowe (w tym dla najlepszego filmu i reżysera). „Code Blue" (2011) nie tylko w Cannes wzbudził wielkie emocje. – „Nic osobistego” było z serca, następny film będzie z głowy – mówi reżyserka.

Zapach Zachodu

Podczas naszej rozmowy okazuje się, że Urszula Antoniak ma słabość do perfum. Opowiada, jak w czasach, gdy zupełnie nie miała pieniędzy, chodziła do perfumerii w Amsterdamie wąchać jeden z zapachów Serge’a Lutensa (który był wcześniej filmowcem): – Perfumy są jak muzyka w płynie, uruchamiają obszary mózgu, których na co dzień nie używamy. Jedno z najsilniejszych wspomnień: z koleżanką z podstawówki w Częstochowie obwąchują stary skórzany portfel, który należał do dziadka koleżanki. – Zawsze mówiłyśmy wtedy: „Tak pachnie mężczyzna" – śmieje się Urszula Antoniak.

Papierosy bez filtra Giewonty – to był zapach taty. Płyn do płukania, proszek do prania – to był zapach lepszego świata. – Gdy po raz pierwszy wyjechałam na Zachód, do Szwecji, odkryłam, że czystość pachnie. I brak tego zapachu na całe lata skojarzył mi się z biedą i – siłą rzeczy – z brudem. Marzyłam o wyjeździe na Zachód, o tej klinicznej czystości. Marzenie spełnia w 1988 r., jedzie do Holandii, dostaje się do szkoły filmowej w Amsterdamie.

Tam poznaje „wulkan kreatywności", Jacka „Lutra" Lenartowicza,poetę, pisarza, scenarzystę, a przede wszystkim współzałożyciela i perkusistę legendarnego Tiltu. Partnera zawodowego, przyjaciela, miłość życia. O spędzonych razem 12 latach opowiada jak o najszczęśliwszym okresie: – Nasz materialny status w ogóle nie był ważny, były zimy, że spaliśmy w wyziębionym mieszkaniu niemal przytuleni do gazowego piecyka, ale bardzo kochałam Jacka i nic poza tym się nie liczyło. Euforia związana z wyjazdem do Holandii mija dość szybko, legendarny holenderski liberalizm, którego symbolem są okna z prostytutkami i coffee shopy, okazuje się zwykłym pragmatyzmem.

– Dziś wiem, że to nie jest żadna wolność, tylko kwestia ekonomii. Jeśli Holendrzy mogą coś opodatkować, zrobią to z pewnością – tłumaczy Urszula Antoniak. Zakładają firmę, składają projekty do telewizji i funduszu filmowego. – To, co robiliśmy, podobało się, ale po wybuchu entuzjazmu następowało coś bardzo dziwnego: jakbyśmy przestawali istnieć, jakby nas i tych scenariuszy nie było. Stawaliśmy się niewidzialni. W pewnym momencie nie wiedziałam już, czy problem leży w jakości projektów, czy w tym, że jesteśmy emigrantami. Przez dziesięć lat Urszuli Antoniak i jej partnerowi nie udaje się zrobić filmu.

Gdy nie starcza im pieniędzy, pracują – on na lotnisku Schiphol przy taśmie, ona kelneruje albo sprząta. Gdy dostają propozycję zrobienia serii dokumentów, wierzą, że wreszcie los się odmieni, ale zostają oszukani. Tracą pieniądze. – Byliśmy totalnie spłukani, ze stertą rachunków do zapłacenia. Zaczęliśmy wyprzedawać książki, meble, fantastyczną kolekcję płyt Jacka, który kolekcjonował country i jazz. Wkrótce po tym Jacek zachorował.

Zmarł w lipcu 2004 r., chwilę przed tym, gdy dostali pieniądze na pierwszy film. Niedługo po sprawie z serialem i długami. – Może to głupia teoria, ale do dziś jestem przekonana, że tamten koszmarny stres uruchomił raka. Gdy go zdiagnozowano, od razu było wiadomo, że nie ma żadnych szans na przeżycie – choroba rozwinęła się i rozsiała błyskawicznie, w niesamowicie krótkim czasie. To było tak, jakby mu bomba w mózgu wybuchła – opowiada Urszula Antoniak.

Pusty pokój

Wędrówka, wyobcowanie, zaczynanie na nowo, determinacja, by walczyć o siebie. Czysta miłość, która otwiera na świat, od liryzmu łatwo przechodzi do brutalności, łamie tabu. Bohaterka „Code Blue", pielęgniarka, codziennie doświadcza intymności śmierci i sama jest właściwie martwa za życia śmierć, która ją zabiera. To wszystko jest w pierwszym filmie Antoniak – kameralnym, lirycznym „Nic osobistego" ( jest dostępny w Polsce na DVD).

„Code Blue" ma w sobie o wiele mniej liryzmu, jest chłodny, brutalny, przejmuje do szpiku kości. Jego bohaterka, pielęgniarka, pracuje na oddziale onkologicznym, codziennie obcuje ze śmiercią. Ogląda i podgląda umieranie, doświadcza intymności śmierci – i sama jest właściwie martwa za życia. Bohaterkę rozmrozi dopiero brutalny wstrząs: gwałt, który będzie obserwować z okna swojego mieszkania, razem z obcym mężczyzną.

To mieszkanie jest puste, stoją w nim nierozpakowane pudła. Niechęć do rzeczy łączy bohaterki „Code Blue" i „Nic osobistego" – ta druga wyrzuciła wszystko, co miała, na ulicę, by poczuć się wolna. – Jest taki piękny tekst, z którego Vanessa Redgrave zrobiła monodram, rzecz o kobiecie, która straciła męża i jeszcze rok po jego śmierci boi się wyrzucić jego buty, bo przecież kiedy on wróci, nie będzie miał w czym chodzić – opowiada Urszula Antoniak. – Ja odwrotnie: wyrzuciłam rzeczy po moim mężu. Wszystko, czego dotykał. Moje życie było pełne jego i mieszkanie było pełne jego do tego stopnia, że kiedy wystawiłam to wszystko na ulicę, okazało się, że nie mam nic swojego. To było niesamowite: patrzyłam przez okno, jak ludzie w tym grzebią.

Wystarczyło 20 minut, żeby ludzkie życie, które odłożyło się w rzeczach, zupełnie zniknęło. Po śmierci męża przeżyła załamanie. – Przez jakieś pół roku piłam, do tego stopnia, że wyłączyli mi prąd, a ja nawet tego nie zauważyłam, nie odróżniałam dnia od nocy. Nie jadłam, byłam odwodniona, trzeba mnie było karmić kroplówką, ważyłam czterdzieści parę kilogramów. To była totalna autodestrukcja.

Przy życiu trzymało ją pisanie, niemal obsesyjne, jak sama dziś mówi: – Ocaliły mnie słowa. Wymyślała nowe projekty, pisała scenariusze filmów animowanych, seriali, komedii romantycznych. Scenariusz „Code Blue" zainspirował tekst Jacka „Lutra" Lenartowicza. Życie wygrało ze śmiercią, bo, jak mówi Urszula Antoniak i jak przekonuje się bohaterka filmu, „jest od niej okrutniejsze”.

Trzymać się w ryzach

– Wyszłam z tego sama, zapisałam się na odwyk, a przede wszystkim zaczęłam pracować. A jak człowiek musi wstać rano, to nie może się wieczorem upić, to był rodzaj dyscypliny, którą sobie narzuciłam. Przestała palić, pięć razy w tygodniu ćwiczy w siłowni, nie pije, odżywia się makrobiotycznie i nie słucha muzyki, która zbyt silnie kojarzy się jej dziś z przeszłością. Choć od śmierci męża minęło tyle lat, wciąż musi trzymać się w ryzach.

Pracuje nad kilkoma nowymi projektami, do jednego z nich przyczyniła się książka Jeana Baudrillarda „O uwodzeniu", to będzie historia kobiety, która postanawia uwieść muzułmankę z tradycyjnej, religijnej rodziny. Została zaproszona na Cinemart, targi podczas najbliższego festiwalu w Rotterdamie, gdzie będzie szukać pieniędzy na film. Pracuje też nad „Towarzyszem Jezusem" – to już polska historia, rzecz o katolicyzmie i marksizmie, dwóch ideach, które są dla współczesnych Polaków fundamentalne. Tytułową rolę zagra Andrzej Chyra.

Urszula Antoniak wyrasta dziś na jedną z najciekawszych europejskich reżyserek. – Owszem, czuję się spełniona, kino stało się moją prawdziwą pasją, ale bez wahania oddałabym to wszystko, żeby siedzieć z nim na kanapie, oglądać telewizję, śmiać się. Jak ktoś trafnie powiedział: każdemu, na czym mu mniej zależy – uśmiecha się gorzko.

– Jacek był dla mnie bogiem, żyłam dla niego i tak naprawdę zaczęłam tworzyć dopiero po jego śmierci. Myślę, że gdyby nie umarł, te filmy by nie powstały. Ale za to byłabym szczęśliwa.