Wprost

Jeszcze parę lat temu świat polskiej powieści kryminalnej był wyraźnie zmaskulinizowany. Teraz wdarły się do niego delikatne blondynki i zaczęły go zmieniać. Po swojemu. Rodzime morderczynie niespecjalnie przystają do profilu stworzonego przez amerykańskich speców od przestępczości. Jakie są i dlaczego z zabijania uczyniły sens swego życia? Kim są Joanna Jodełka, Gaja Grzegorzewska i Anna Fryczkowska?

Pierwsze ofiary i radosna patologia

 Gdyby ktoś je spotkał na ulicy, nie pomyślałby, że patrzy na kobiety, które pozbawiły życia kilkadziesiąt osób i planują kolejne zbrodnie.

Anna Fryczkowska inicjację w zabijaniu przeszła już jako dorosła kobieta. Miała 38 lat, gdy zaliczyła pierwszego trupa.

---

Marta Bratkowska: Późno zaczęłaś.

Anna Fryczkowska: No tak, musiałam nazbierać doświadczeń, nażyć się, nasłuchać, zaobserwować, by móc robić to z sensem. Ale się rozkręcam. Za drugim razem straciły życie już cztery osoby. Jedno samobójstwo i trzy morderstwa.

Jej pierwsze zabójstwo było nietypowe. Dopiero się wprawiała, przymierzała do kryminalnego kostiumu.

Anna: Pierwsza śmierć pojawiła się w moim debiucie „Straszne historie o otyłości i pożądaniu". Mój pierwszy trup, zanim stał się trupem, był dość paskudnym mężem 50-letniej gospodyni domowej, pani Janiny. Zabiłam go cholesterolem. Trwało to rok, ale w końcu udało się zatuczyć drania na śmierć. Umarł na balkonie, gruby i szczęśliwy, a jego żona w końcu była wolna. Po 30 latach pozbyła się tyrana, który nieustannie nią pomiatał.

Marta: Straszna perfidia. Feministyczna zemsta przez zatykanie naczyń krwionośnych.

Anna: Daj spokój, przecież gdyby Janina wykończyła go jakąś bronią falliczną, nożem, karabinem, kijem, od razu poszłaby siedzieć. Większość kobiet zabójczyń, które siedzą w polskich więzieniach, to te, które zabiły męża w afekcie. Chwyciły nóż kuchenny, gdy już nie mogły wytrzymać. A ja chciałam zwrócić Janinie wolność, a nie zamykać ją do kolejnego więzienia.

Joanna Jodełka: O matko, ależ subtelna zbrodnia. Powinnaś jeszcze załączyć jakąś książkę kucharską. Sto obiadów, które pozwolą się pozbyć wrednego męża.

Anna: W książce zamieściłam parę sugestii kulinarnych...

Joanna woli prostsze sposoby usuwania ludzi. Pierwszego, opisanego w „Polichromii", udusiła. To był stary konserwator zabytków. Jego nagie ciało porzuciła w jego mieszkaniu okryte tylko czerwoną tkaniną, na której zapisała pewne łacińskie zdanie. Dwa kolejne ciała ofiar przyozdobiła podobnymi napisami. Jeden też został uduszony, drugi zginął przez rozszarpanie żył.

Joanna: Ale ja też nie zabijam hurtowo. Do tej pory w sumie sześć razy. Doprowadzenia do samobójstwa nie licząc. I też późno zaczęłam. Miałam już 35 albo 36 lat. Za to teraz nie mogę przestać. Planuję kolejne.

Gaja zabijała już jako dziecko, choć w innej formie niż teraz. Gdy miała 12 lat, dostała od mamy książkę „Najsłynniejsze morderstwa w afekcie" i najbardziej zainspirowała ją postać Ruth Ellis – ostatniej kobiety powieszonej w Wielkiej Brytanii.

Gaja Grzegorzewska: Narysowałam o niej komiks z finałem na szubienicy. Potem próbowałam zabijać w filmie. Z koleżankami nakręciłyśmy trzyminutowy horror, w którym giną wszyscy bohaterowie. Za kamerą stał mój tata.

Marta: I to nie zaniepokoiło twoich rodziców? Że mają córkę o morderczych skłonnościach?

Gaja: Coś ty! Byli dumni. Jak zrobiłam rysunkową adaptację „Tytusa Andronicusa", z naciskiem na krwawe sceny, mama drukowała ją sobie i pokazywała znajomym. Też się dziwię, że moi rodzice nie dość, że się nie niepokoili, to nawet brali czynny udział w tej radosnej patologii.

Matematyczka, mężobójczyni i obcinaczka głów

Nie mają jednego, stałego modus operandi. Anna zabija głównie wykorzystujących kobiety. Mówi, że tak mści się za całe pokolenia kobiet bezbronnych i poniżanych.

Marta: Masz świetnego męża, mądre i fajne dzieci, więc skąd ta mężobójcza obsesja?

Anna: Z głowy. Życie moich bohaterów nie ma nic wspólnego z moim.

Także Joanna morduje przede wszystkim mężczyzn. Choć jak podkreśla, płeć ofiar nie ma dla niej aż takiego znaczenia.

Joanna: Ważna jest matematyczna precyzja. W „Polichromii" wszystko zostało podporządkowane liczbie trzy. Są trzy malowidła ścienne, trzy trupy i trzy łacińskie sentencje – zostawiane przez zabójcę. To wszystko było w mojej pracy magisterskiej z historii sztuki. Z wyjątkiem trupów, rzecz jasna. Ale system wzięłam stamtąd. Polichromię, jej podział na trzy, trzy sentencje łacińskie. Wszystko według precyzyjnego schematu.

Marta: To takie wypreparowane, wykoncypowane. Żadnej wściekłości, która każe ci zabić, by odreagować? Mordując, tylko liczysz? Nic nie czujesz?

Joanna: Żadnych emocji. To bardziej matematyka. Wiesz, wymyślam jakiś schemat działania i w ten schemat coś wpisuję. Mnie strasznie ciężko zdenerwować, nie miewam odruchów zemsty. Wiesz, jakie jest motto seryjnej morderczyni Joanny Jodełki?

Marta: Powiedz.

Joanna: Wykańczam każdy szczegół i bywam wykończona. Interesują mnie tylko precyzyjny model myślenia i zagadki do rozwikłania. Umysł przestępcy jest zawikłany, to z kolei przenosi się na fabułę, która też jest pokręcona, i teraz muszę to wszystko zapętlić i rozsupłać.

Marta: Takie precyzyjne planowanie jest typowe dla seryjnego mordercy.

Joanna: Fakt, jest. Ale bez tego to wszystko nie miałoby sensu. Trup zagadka musi się pojawić w odpowiednim momencie. I muszą być ślady, mozolnie prowadzone śledztwo i rozwiązanie, czyli znalezienie zbrodniarza i ukaranie go. Przywrócenie porządku w świecie. Zgodnie z konwencją.

Marta: Zabawa konwencją to domena Ani. Wrzucasz swych bohaterów w sielankową przestrzeń tylko po to, by za chwilę rzucić im pod nogi rozkładające się zwłoki.

Anna: U Jodełki zaczęło się od pracy magisterskiej, u mnie od „Domu nad rozlewiskiem". Przeczytałam, a potem pomyślałam, że to powinno napisać się zupełnie inaczej. Nie w formie bajki dla pań, tylko kompletnie odwracając schemat. Idylla w ogóle mnie nie kręci. Wymyśliłam więc, że bohaterka jedzie na tę sielską prowincję w poszukiwaniu raju dzieciństwa, ale nie doznaje tam spełnienia, nie realizuje się, smażąc konfitury i wiążąc z miejscowym przystojniakiem, tylko wpada w jeszcze większe bagno, niż miała w mieście. Jak bohaterka mojej „Kobiety bez twarzy". Już myśli, że się udało, a tu trach – trup. A potem kolejne. Wiejska idylla zmienia się w horror. I co ma robić? Szukać winnych czy uciekać? Zostaje, bo to dzielna kobieta.

Marta: Pierwszego zabójstwa Gaja dokonała, gdy miała jakieś 20 lat. Też wśród falujących łanów zbóż. Jej „Żniwiarz" zaczyna się od znalezienia zwłok młodej kobiety z odciętą głową w takiej właśnie przestrzeni.

Gaja: Lubię zabijać efektownie, lubię krew i bliska jest mi estetyzacja przemocy w klimacie Quentina Tarantino. Pojawiają się więc tortury, poderżnięte gardła, wyprute flaki, obcięte głowy, ale także eleganckie zabójstwa spod znaku Agathy Christie, czyli trucizny, sztylety i pistolety. W „Topielicy", mojej trzeciej książce, była śmierć przez wodę. W najnowszej używam broni palnej i trup ściele się wyjątkowo gęsto.

Marta: Skończyłaś ją już?

Gaja: Prawie. Jeszcze tylko parę stron i napiszę „Koniec".

Oswajanie śmierci przez zabijanie

Jodełka przed każdą kolejną zbrodnią wykonuje operacje matematyczne. Teraz zabawia się liczbami dwa i jeden. W jej najnowszej powieści, którą jesienią wyda Świat Książki, są dwa trupy i jeden świadek – 12-letnia niewidoma dziewczynka.

Fryczkowska konsekwentnie czyści świat ze złych ludzi i bierze w obronę bezbronnych. Grzegorzewska zmusza ładną blondynkę detektyw, by oglądała zdekapitowane zwłoki, krążyła po infernalnym krakowskim klubie. Zabija niezwykle chętnie i często.

Nie tylko nie sposób odnaleźć wspólnego mianownika sposobów uśmiercania przez nie ofiar, ale też trudno nie zauważyć, że same morderczynie ewoluują. Fryczkowska w „Starsza pani wnika" do świata zbrodni wprowadza kobiety zaawansowane wiekowo, potocznie zwane babciami od kotów lub moherami. To prawda, dokarmiają podwórzowe futrzaki, ale od poglądów reprezentowanych przez radio na „M" są dalekie.

Anna: Ale jeśli ktoś je bardzo zdenerwuje, potrafią wyśledzić winnego i się zemścić.

Marta: Odkryłaś w sobie sadystyczne skłonności?

Anna: Chodzi ci o te tortury?

Marta: Yhm. Strasznie dużo krwi zostawiłaś po ostatniej zbrodni. Wcześniej mordowałaś bardziej estetycznie.

Anna: On naprawdę sobie na to zasłużył. Ale nie, nie bawi mnie przemoc. Raczej interesuje, co musi się wydarzyć, by ktoś stał się zabójcą.

Marta: W klasycznej typologii seryjnego mordercy są opisane cztery typy: wizjoner, Nie wstydzą się, nie mają poczucia winy. Swoje zbrodnie wystawiają na widok publiczny. Ba, dostają za to nagrody misjonarz, hedonista, maniak władzy i mocy. Do którego typu należycie?

Joanna: Hedonistyczny wizjoner matematyk.

Marta: Ej, taki nie istnieje.

Joanna: To trzeba zmienić klasyfikację.

Anna: Wpisuję się w typ czwarty. Uwielbiam to, że jestem boginią mego świata, że mogę go tworzyć i niszczyć, odbierać życie i przywracać porządek przez tropienie i karanie winnych. Że mogę oswoić śmierć. Wyśmiać ją. Każde zniekształcone, gnijące zwłoki odsuwają śmierć na teren wyobraźni i literatury, mitu, czynią ją mniej realną. Coś jak średniowieczne danse macabre.

Gaja: Hedonista. Chyba. Lubię to. Tworzę swój świat, w którym mogę się ukryć. Gdy miałam w życiu ciężki okres, to on stał się miejscem ucieczki. Tam nareszcie miałam poczucie, że kontroluję wszystko i że jest to tylko moje i mogę z tym zrobić, co zechcę.

Kryminał kobiecy

Nie wstydzą się, nie mają poczucia winy. Swe zbrodnie wystawiają na widok publiczny. Ba, dostają za to nagrody. Jodełka dwa lata temu jako pierwsza kobieta została laureatką Wielkiego Kalibru dla najlepszej polskiej powieści kryminalnej. Dostała ją za debiutancką „Polichromię", którą popełniła trochę niechcący. Pracowała wtedy jako menedżerka poznańskiej restauracji. Wcześniej jedyne, co pisała, to jakieś oferty w pracy i menu. Nie sądziła, że zacznie zabijać seryjnie. Zrobiła to z nudów. Gdy powieść była prawie skończona, pokazała ją koleżance.

Joanna: Tak jej się spodobała „Polichromia", że postanowiła ją wydać. Nominacja do Wielkiego Kalibru to dla nas obu był totalny szok. Nie tylko dla nas. Wszyscy znajomi i rodzina byli zaskoczeni. „Ona? Książkę? I to jeszcze kryminał napisała?".

Marta: To był najbardziej spektakularny debiut w historii.

Joanna: No tak. Od pomysłu do nagrody nie minął nawet rok.

Gaja była bardziej znana w kryminalnej branży. Nagrodzona w zeszłym roku „Topielica" była jej trzecią powieścią. Miała za sobą też jedną napisaną do spółki z Marcinem Świetlickim i Irkiem Grinem. „Kobieta bez twarzy" Fryczkowskiej zostanie zgłoszona do nagrody w roku 2012. Odebrała już pierwsze egzemplarze „Starszej pani…”.

Mają na koncie tysiące sprzedanych egzemplarzy i wiernych czytelników. Każda zaczęła już pisać kolejne powieści. A i tak są traktowane przez mężczyzn rządzących w polskim krymiświatku jak gadżety. Wkurza je, że wciąż muszą się tłumaczyć z tego, że potrafią zabijać, torturować i karać nie gorzej niż faceci.

Anna: Faceci podczas spotkań dostają normalne pytania. O książkę, o bohatera, o rozwój gatunku. A my? O kryminał kobiecy. Wieczne zadziwienie: taka miła pani? I pisze? O takich brzydkich rzeczach?

Joanna: I co masz na to odpowiedzieć? Jestem stuprocentową kobietą. No jestem i nie mam problemu z płcią. Mam biust, nigdy nie będę miała wzwodu.

Anna: A potem padają pytania typu: zastanawiająca jest obecność dzieci w waszych książkach, a dlaczego męscy bohaterowie są tacy niemęscy, a kobiety takie agresywne? W klasycznych kryminałach kobieta była ofiarą, facet detektywem, to wszystko opisywał jakiś pan i było w porządku. A ty coś napiszesz i zdziwienie.

Gaja: Pytającym proponuję zwykle pójście dalej w kategoryzowaniu i badanie, w jakim momencie cyklu miesięcznego autorka napisała taki czy inny fragment książki.

Marta: Macie jakąś własną systematykę kryminału?

Anna: Jodełka ma. Doskonałą.

Joanna: Jeśli my robimy kryminał kobiecy, to oni ch…owy.

Napisały do tej pory między innymi: Anna Fryczkowska „Kobieta bez twarzy" i „Trafiona-zatopiona", Joanna Jodełka „Grzechotka” i „Polichromia”, Gaja Grzegorzewska „Żniwiarz” i „Noc z czwartku na niedzielę”