Siła etatyzmu

Dodano:   /  Zmieniono: 
Wspieranie interwencjonizmu przysparza popularności, obrona wolności gospodarczej naraża na ataki


Rozrost państwa w XX wieku przyniósł - zależnie od skali - negatywne lub wątpliwe skutki. Dlaczego więc do niego doszło? Ekspansja państwa miała różne przyczyny, niekiedy wzajemnie powiązane. Największy zamach na wolność gospodarczą, czyli nakazowo-rozdzielczy socjalizm, nie zostałby najprawdopodobniej wprowadzony w Rosji (a potem w wielu innych krajach), gdyby marksizm, który ową wolność uznał za główną blokadę rozwoju, nie odniósł wcześniej propagandowego sukcesu. Marksizm pozostałby jednak opium dla intelektualistów, gdyby nie było Lenina oraz wydarzeń, które dały jemu i bolszewikom władzę w Rosji. Państwo zostało przekształcone w narzędzie masowego terroru, uzupełnianego, a potem stopniowo zastępowanego przez masową propagandę. Przyczyniło się do tego wielu zachodnich intelektualistów.

Dwie drogi
Antyrynkowe dyktatury w Trzecim Świecie rozpowszechniły się pod ideologicznym i ekonomicznym wpływem ZSRR. Wkład w ten proces wniosły także etatystyczne, "postępowe" prądy w zachodniej ekonomii, które głosiły, że wolny rynek nie jest w stanie wyrwać biednych społeczeństw z zacofania, potrzebne jest więc interwencjonistyczne państwo. Doprowadziło to - jak podkreśla noblista Theodore W. Shultz - do tragicznych błędów, których ślady są widoczne do dziś. Rozrost państwa tłumiący gospodarczą wolność nie okazał się receptą na biedę, lecz przeciwnie - sposobem na jej utrwalenie.
Na Zachodzie - wbrew proroctwom Marksa - kapitalizm nie został obalony, ale jeszcze do przełomu lat 70. i 80. XX wieku narastały tam ograniczenia wolności gospodarczej w formie rozmaitych restrykcyjnych regulacji oraz rosnących podatków, z których finansowano powiększające się wydatki socjalne. Jak wytłumaczyć owo historyczne zjawisko? Ujmując rzecz bardzo generalnie, można się odwołać do splotu trzech sił: oddziaływań intelektualnych, masowych emocji i postaw oraz grupowych interesów.
Etatystyczne prądy w naukach społecznych Zachodu odnosiły się także do krajów rozwiniętych. W ekonomii dominujący do niedawna paradygmat skupiał się na wykrywaniu kolejnych niedoskonałości wolnego rynku, traktowanych jako przesłanka dla korygujących interwencji państwa. Głoszono na przykład, że państwo może tak sterować koniunkturą, że zapewni w kraju stałe, pełne zatrudnienie i złagodzi lub wręcz usunie cykl koniunkturalny. Zakończyło się to narastającą inflacją, z której kraje Zachodu wyszły - dużym wysiłkiem - w latach 80. i 90. ubiegłego wieku. Ułomność rynków finansowych miała uzasadniać wprowadzanie państwowego systemu zabezpieczeń socjalnych. Badania nad wzrostem gospodarczym skupiły się na czynnikach ujmowanych w oficjalnych statystykach, takich jak inwestycje, wydatki na oświatę, zatrudnienie. W ten sposób spychano na daleki plan głębokie uwarunkowania ludzkich zachowań, instytucji i ustrojów, określających zakres i ochronę indywidualnej wolności oraz bodźce do rozmaitych działań. Analizując postępowanie ludzi, zakładano, że kierują się oni własnym interesem, ale nie przyjmowano tego założenia przy formułowaniu postulatów dotyczących polityki państwa.

Reakcja za wszelką cenę
Etatystyczne prądy musiały wpływać na masowe emocje i postawy, w których i tak nie brakowało interwencjonistycznych oczekiwań. W obliczu nagłośnionych problemów, na przykład wzrostu bezrobocia czy upadku banku, wiele osób widzi potrzebę szybkich interwencji państwa, nie zastanawiając się nad tym, czy owe kłopoty nie są czasami wynikiem poprzednich interwencji albo czy interwencje nie pogorszą sytuacji. Aktywność jest przez nich wyżej ceniona niż brak reakcji. Wielu ludzi wyolbrzymia efekty rozmaitych interwencji, a ich kosztów nie dostrzega. Stosunki handlowe z zagranicą są często traktowane na podobieństwo wojennych - jeden wygrywa, drugi przegrywa. Stąd m.in. bierze się skłonność do protekcjonizmu. Nie jest powszechnie i intuicyjnie rozumiana jedna z prawd klasycznej ekonomii, głosząca, że na wolnym handlu zyskują wszyscy, a nawet jednostronne zniesienie barier handlowych daje korzyści.
Podłożem interwencjonizmu są wreszcie nie tylko emocje i nieporozumienia, ale także interesy określonych grup. Ograniczanie cudzej wolności za pośrednictwem państwa może się opłacać, a jednocześnie antyliberalne naciski nie zawsze spotykają się z dostatecznym oporem ze strony poszkodowanych.

Ludzie pracy kontra ludzie bez pracy
Aby zrozumieć problem antywolnościowych presji, warto rozróżnić insiderów i outsiderów. Insiderem jest działający przedsiębiorca (lub szerzej, wykonawca określonego zawodu), lokator, który wynajmuje mieszkanie, pracownik mający zatrudnienie. Outsiderami są: potencjalny przedsiębiorca (lub osoba, która chce wykonywać określony zawód), przyszły lokator, który będzie szukać mieszkania na wynajem, absolwent szkoły lub bezrobotny poszukujący pracy. Otóż w krótkookresowym ekonomicznym interesie insiderów leżą ograniczenia wolności gospodarczej, które szkodzą outsiderom i generalnie rozwojowi całej gospodarki. Działający przedsiębiorcy są zainteresowani ograniczaniem konkurencji, w tym blokowaniem podejmowania określonej działalności. Jest to jednak sprzeczne z interesami nowych przedsiębiorców, a także konsumentów. Pracownicy na przykład chcieliby zwykle jak największej ochrony przed zwolnieniem. Takie restrykcje ograniczają jednak skłonność firm do zwiększania zatrudnienia, a więc przyczyniają się do bezrobocia i naruszają interesy osób, które nie mają pracy. To, co służy "ludziom pracy", szkodzi ludziom bez pracy.

Ty liberale!
Relatywna siła insiderów i outsiderów bywa różna, zależy od okresu i kraju. Trudno więc generalnie przesądzić, kiedy antywolnościowe naciski okażą się skuteczne. Wiele zależy od wiedzy i charakteru polityków. Te cechy rozstrzygają o tym, po której stronie się opowiedzą.
Nietrudno zrozumieć, że wspieranie interwencjonistycznych nacisków może dawać łatwą popularność, podczas gdy obrona wolności gospodarczej jest o wiele trudniejsza i naraża na niewybredne ataki. Przecież "liberalizm" czy "neoliberalizm" stały się wyzwiskami! Ponadto uprawianie interwencjonistycznej polityki zawsze polega na selektywnym rozdzielnictwie, a to dla wielu jest istotą władzy i pozwala na tworzenie oraz utrzymywanie klienteli. Obrona wolności gospodarczej, choć trudniejsza niż płynięcie na fali interwencjonizmu, nie jest jednak skazana na niepowodzenie. Świadczą o tym liberalne reformy podejmowane w ostatnich 20 latach we wszystkich właściwie krajach Zachodu. To jest już jednak odrębny temat.

Więcej możesz przeczytać w 9/2003 wydaniu tygodnika Wprost.

Archiwalne wydania tygodnika Wprost dostępne są w specjalnej ofercie WPROST PREMIUM oraz we wszystkich e-kioskach i w aplikacjach mobilnych App StoreGoogle Play.

Spis treści tygodnika Wprost nr 9/2003 (1057)

  • Na stronie - Chirac w tabletce, Rywin w czopku2 mar 2003Gdyby Chirac nie istniał, należałoby go czym prędzej wymyślić - jak wymyślono tabletkę na przeczyszczenie.3
  • Peryskop2 mar 2003Polskie żywe tarcze - Chciałabym wyjechać do Iraku jako żywa tarcza, czy państwo mogą mi pomóc? - zapytaliśmy telefonicznie pracownicę ambasady Iraku w Warszawie. - Jest mało chętnych. Wezmę namiary i skontaktuje się z panią organizacja,...8
  • Dossier2 mar 2003LESZEK MILLER, premier RP "Będziemy przemawiać wtedy, kiedy uznamy za stosowne i będziemy mówić to, co uważamy za stosowne. Obojętne, czy to się komuś podoba, czy nie podoba" Program I Polskiego Radia KRZYSZTOF JANIK, minister...9
  • Z życia koalicji2 mar 2003No proszę, ktoś się wreszcie zainteresował billingami Lwa Rywina. "Rzeczpospolita" podała, że kilkanaście razy wydzwaniał on do Brunatnego Roberta. O rybach rozmawiali. Spiskową teorię dziejów ukuł od razu Tomasz Nałęcz. Znacznie...10
  • Z życia opozycji2 mar 2003Z pewnym opóźnieniem Liga Polskich Rodzin spostrzegła, że poseł Kopczyński to człowiek postrzegający rzeczywistość nieco inaczej niż zwykły śmiertelnik. Zauważywszy to, postanowiła wycofać go z sejmowej komisji śledczej badającej sprawę...11
  • M&M2 mar 2003PYTANIE ZA PYTANIE - Felieton Marka Majewskiego12
  • Idealna kasa2 mar 2003Jak wyciągnąć pieniądze z unijnej kasy, najlepiej wiedzą Fundacja Idealna Gmina i Związek Powiatów Polskich, które wygrały przetarg na kampanię informacyjną dla rolników na Opolszczyźnie.12
  • Playback2 mar 200312
  • Fotoplastykon2 mar 200314
  • Poczta2 mar 2003Listy od czytelników16
  • Kadry2 mar 200317
  • Polityczne odszczurzanie2 mar 2003Ranking polityków: Rywin szkodzi Millerowi i Kwaśniewskiemu18
  • Niewinni czarodzieje2 mar 2003Afera Rywina może odsłonić kulisy nielegalnego finansowania polityki22
  • Lotniskowiec Polska2 mar 2003W Białej Podlaskiej, Mińsku Mazowieckim, Powidzu i Świętoszowie powstaną amerykańskie bazy wojskowe.26
  • Powódź błędów2 mar 2003Po wiosennej odwilży Wrocław i inne miasta znowu znajdą się pod wodą32
  • Mroczne pocałunki2 mar 2003Demon partyjności nawiedza i dawnych członków PZPR, i ich śmiertelnych wrogów35
  • Giełda i wektory2 mar 2003Hossa ŚwiatKod klientaW brytyjskich hipermarketach Tesco zamiast kodów kreskowych na towarach pojawią się elektroniczne chipy. Wkrótce będzie wystarczyło przejechać wózkiem wypełnionym zakupami przez bramkę, by się dowiedzieć,...36
  • Klient obdzierany ze skóry2 mar 2003Co szóstą zarobioną złotówkę płacimy oszustom38
  • Źle, ale nie beznadziejnie2 mar 2003Nie grozi nam katastrofa finansów publicznych, ale może nas czekać kilka lat chudych44
  • Sprawiedliwość aspołeczna2 mar 2003Jak Grzegorz Kołodko ulży nam, sięgając do naszej kieszeni46
  • Azjatycki poligon2 mar 2003Nie zdobędziemy azjatyckich rynków tak łatwo jak przed laty, gdy sprzedawaliśmy dosłownie wszystko, co byliśmy w stanie wyprodukować - przyznaje pułkownik Ryszard Brdak, polski attaché wojskowy w Delhi.48
  • Siła etatyzmu2 mar 2003Wspieranie interwencjonizmu przysparza popularności, obrona wolności gospodarczej naraża na ataki52
  • Szkoła totalitaryzmu2 mar 2003Czas sobie wyraźnie powiedzieć, że sukcesy Leppera mają źródło w nieuctwie polityków53
  • Supersam2 mar 2003Zegarki marzeń Zegarki dla kobiet DreamLine ARC Baguette firmy Roamer łączą niezawodność szwajcarskiego mechanizmu z elegancją, podkreśloną przez duże rzymskie cyfry i precyzyjne wykończenia kopert oraz bransolet. Czasomierze wykonane są ze stali...54
  • Wszechnica Wiedzy Wszelakiej2 mar 2003Rząd a nauka www.science.gov Nad czym aktualnie pracują podległe rządowi USA agencje i instytucje naukowe? Kto ciekaw, może to sprawdzić w witrynie Science.gov. Znajdzie tu katalog stron placówek naukowych oraz konkretnych projektów...55
  • Generacja Piotrusia Pana2 mar 2003Dwie trzecie młodych Europejczyków pasożytuje na rodzicach. W Polsce 45 proc. ludzi przed 30 mieszka z rodzicami.56
  • Proboszcz na akord2 mar 2003Polscy księża naśladują Marka Kotańskiego60
  • Klubomaniacy2 mar 2003Muzyka klubowa wypiera techno62
  • Robot-nik2 mar 2003Współczesne pomoce domowe są leniwe i podkradają pieniądze. Kiedy nie ma cię w domu, wylegują się na twojej kanapie i popijają twoją whisky.63
  • Bikont do Makłowicza, Makłowicz do Bikonta - Lewy do prawego2 mar 2003Drogi Robercie! Piszę, aby Ci się poskarżyć na los mańkuta. Zapytasz pewnie: a jakież to problemy może mieć człowiek leworęczny w kuchni lub przy stole (bo przecież nasza korespondencja zazwyczaj dotyczy kwestii kulinarnych)? W kuchni nawet nie...64
  • Krzyk rafy2 mar 2003Rafy koralowe, kilka lat temu uznane za niemal całkowicie martwe, mogą się odradzać - wynika z najnowszych badań raf koralowych, które ogłosił Klaus Toepfer, dyrektor generalny UNEP.66
  • Druga płeć - Pan Niepokorny2 mar 2003Mężczyźni zapewne zdziwiliby się, słysząc, że długość męskiego penisa zajmuje ostatnie miejsce na liście kobiecych priorytetów Małgorzata Domagalik Prezydent Lyndon Johnson pytany przez dziennikarzy, dlaczego Amerykanie walczą w Wietnamie,...67
  • Polski król Mandżurii2 mar 2003W latach dwudziestych minionego wieku Władysław Kowalski stworzył na Dalekim Wschodzie małą Rzeczpospolitą68
  • Know-how2 mar 2003Krajobraz po katastrofie Prof. MIKE GRUNTMAN, dyrektor programu astronautyki i projektowania statków kosmicznych na Uniwersytecie Południowej Kalifornii w Los Angeles, dla "Wprost": - Nie patrzę optymistycznie na rosyjski udział w...71
  • Nakręceni2 mar 2003W globalnej konkurencji zaczynamy uczestniczyć wszyscy, a środki dopingujące zakazane w sportowej rywalizacji coraz częściej są wykorzystywane w życiu codziennym. Prawie 60 proc. zatrudnionych (o 10 proc. więcej niż przed dziesięcioma laty)...72
  • Wróżenie z krwi2 mar 2003Wkrótce się dowiemy, kiedy umrzemy78
  • Zachować twarz2 mar 2003Firmy farmaceutyczne wysunęły się na czoło pacjenta79
  • Bez granic2 mar 2003Wybuch (cen) ropy Podczas rozładunku barki z propanem na cyplu Staten Island niedaleko Nowego Jorku wybuchł pożar w gigantycznym terminalu naftowym. Kilka minut po wybuchu ceny ropy na giełdzie w Londynie wzrosły o dolara za baryłkę. Baza należąca...80
  • Drogi przyjaciel Saddam2 mar 2003Ile jest biegów we francuskim czołgu? Pięć wstecznych i jeden do przodu - na wypadek ataku z tyłu".82
  • Skazany na siebie2 mar 2003Zimny drań"- mówią wrogowie, ma "gorące serce" - zapewniają stronnicy. Podejrzewany o machlojki, a jednocześnie określany jako człowiek nie dbający o osobiste zyski.84
  • Operacja Babilon2 mar 2003Gdyby nie zdecydowana reakcja Izraela, Irak zafundowałby sobie bombę "A" na francuskiej licencji86
  • Sojuszniku, obudź się!2 mar 2003Bliżej Iraku jest stąd już tylko New York88
  • Trup Wokulskiego2 mar 2003W handlu z Rosją nie wolno nam płacić politycznymi koncesjami91
  • Kiosk2 mar 2003Herald Tribune 19.02.2003 r. "Ostrzeżenie prezydenta Jacques'a Chiraca skierowane do kandydatów do UE i NATO, aby nie stały po stronie USA, ukazały głębokie, długotrwałe podziały, które mogą rozsadzić unię od wewnątrz" John...92
  • Incydent2 mar 2003Stanowisko prezydenta Chiraca nie wzbudziło entuzjazmu jego rodaków92
  • Menu2 mar 2003Świat Pięta Brada Pitta Brad Pitt zagra Achillesa w przygotowywanej (kosztem 125 mln USD) hollywoodzkiej adaptacji "Troi". Zdjęcia do filmu jednak nie rozpoczną się, jak planowano, w kwietniu. Producenci, obawiając się zamachów...94
  • Kultura Nic2 mar 2003Tylko 5 proc. polskiej produkcji kulturalnej ma szansę w konfrontacji z zachodnim importem98
  • Płyty Kuby Wojewódzkiego2 mar 2003Recenzje płyt : Kora, Kelly Rowland, Aretha Franklin101
  • Naiwniak z Nibylandii - Michael Jackson2 mar 2003Osobnik budzący wstręt, a jednocześnie wzruszający swoją naiwnością - taki portret Michaela Jacksona przedstawia Martin Bashir, dziennikarz brytyjskiej telewizji.102
  • Kino Tomasza Raczka2 mar 2003Recenzje filmów: Kocha...nie kocha, Złap mnie jeśli potrafisz103
  • Czarownik Gałczyński2 mar 2003Z ducha Gałczyńskiego wywodzą się Młynarski, Kofta, Wasowski104
  • Perły do lamusa? - Z życia niższych sfer2 mar 2003Codzienna egzystencja bohaterów filmu "Wszystko albo nic" bliska jest nicości, ale w sytuacji zagrożenia gotowi są sobie oddać wszystko106
  • Wszystko dla wszystkich!2 mar 2003Zwariowaliśmy, jak Amerykanie. Oto niedawno wprowadzono rozporządzenie, w myśl którego ogłoszenia prasowe nie mogą zawierać treści dyskryminujących jakąś grupę obywateli. Nie można już dać ogłoszenia: "Zatrudnię młodą, atrakcyjną. Znajomość...108
  • Szkiełko w oku - Język ciała2 mar 2003Niedawno w TV jakiś dziwacznie gestykulujący człowiek zapraszał na bezpłatny pokaz swojej sztuki w Zamku Królewskim. Jak się okazało, nie był to mim, lecz specjalista od języka ciała (body language), znany z tego, że pomaga przedstawicielom...108
  • Organ Ludu2 mar 2003TRYBUNA PRZYMIERZA MIĘDZY DAWNYMI A MŁODYMI109
  • Raz na stole, raz pod stołem2 mar 2003Najnowsze dzieje III RP toczą się niczym moneta rzucona po śliskim blacie, czyli od "okrągłego stołu" do stolika w Delfinie czy Bristolu110