Dlaczego wielkie artystki zniknęły z historii sztuki, a kobiece ambicje przez wieki uznawano za zagrożenie dla porządku społecznego? O tym, jak pomijano doświadczenia kobiet, kto opowiadał o ich życiu i dlaczego wciąż jest wiele do odkrycia, mówi Joanna Dobkowska-Kubacka, historyczka sztuki i pisarka. W rozmowie opowiada także o kobiecej wolności, niezależności i literaturze, która pozwala wyrazić to, czego nie da się opowiedzieć językiem faktów.
Magda Grefkowicz: Jesteś zarówno badaczką, jak i pisarką. W Twoim dorobku książki ściśle oparte na źródłach i faktach przeplatają się z powieściami. Czy jest jakiś jeden wspólny motyw, który spaja wszystko, co piszesz?
Joanna Dobkowska-Kubacka: Sądzę, że byłoby to życie kobiet w przeszłości, sposób postrzegania przez nie świata i funkcjonowania w tymże świecie. Interesują mnie zarówno indywidualne losy, jak i zjawiska oraz tendencje wiążące się z sytuacją kobiet. Chcę popularyzować twórczość kobiet, przypominać o ich dokonaniach, trudnych albo nawet ówcześnie niemożliwych do realizacji ambicjach.
![]()
Czy literatura daje Ci możliwość przekroczenia ograniczeń, które jako badaczka musisz respektować?
Wykorzystuję dwa podejścia na opisywanie kobiecego doświadczenia: raz, poprzez badanie przeszłości, dwa, poprzez wyobraźnię połączoną z empatią. W pracy naukowej biorę odpowiedzialność za każdy sformułowany przeze mnie wniosek, bo tak powinno być. Dlatego też staram się w publikacjach naukowych dokumentować wszystko, podawać źródła, na których podstawie zrekonstruowałam daną sytuację tak, a nie inaczej, wyciągnęłam takie, a nie inne wnioski. W powieściach trzymam się wiernie tła historycznego, ale jednocześnie kreuję fikcyjne światy pozwalające wyrazić to, czego nie da się opowiedzieć językiem faktów. Sądzę, że oba te podejścia dobrze się uzupełniają.
A które wolisz?
Oba są dla mnie ważne, z żadnego nie chcę rezygnować. W pracy naukowej najbardziej lubię etap badania, szukania, sprawdzania tropów. To jest pasjonujące, ale wymaga dyscypliny i obiektywności. Literatura z kolei pozwala spuścić wyobraźnię ze smyczy i zaszaleć. W obu przypadkach stawiam pytania o kobiecą podmiotowość, cenę niezależności, granice wolności, pragnienia rozumiane szerzej niż w kontekście erotyki. Mogły dotyczyć miłości, ale też głodu wiedzy, twórczości, samodzielności, uznania, władzy nad własnym losem, prawa do bycia kimś innym, niż oczekuje otoczenie.
Dlaczego właśnie kobiety?
Bo ich doświadczenie było bardzo często pomijane, albo zamazywane, traktowane jako nieistotne. Rzadziej zapisywane. Rzadziej dokumentowane. Zagłuszane. W przypadku kobiet więcej zostało do odkrycia. Rekonstrukcja ich życia w przeszłości to wciąż wyzwanie, bo istnieją granice tego, co dziś jesteśmy w stanie odtworzyć czy zrozumieć. Przez wiele stuleci kobiety w Europie jako grupa stały w cieniu. To się zmienia – przywracanie kobietom miejsca np. w historii sztuki jest modne. Pomimo tego to wciąż niezapełniony obszar.
A dlaczego kobiety wypadły z historii sztuki? Czyżby nie było wielkich artystek?
Oczywiście, że istniały i od kilku dekad mówi się na ten temat coraz więcej. Generalnie, artystki były spychane przez instytucje życia artystycznego na margines, gdyż nie pasowały do założeń, kto mianowicie może poświęcić się sztuce. Od kobiet oczekiwano, że poświęcą się rodzinie. Ponadto, gdy w historii sztuki podziw dla mistrzostwa warsztatowego ustąpił miejsca kultowi geniuszu, dla kobiet nie było już miejsca. Uważano, że geniuszem może być wyłącznie mężczyzna; kobieta tylko na zasadzie wyjątku od reguły niezagrażającego porządkowi społecznemu, a zarazem wybryku natury. Przypisywano jej wtedy „męskość”. Takie podejście dominowało w XIX wieku, a to XIX wiek właśnie stworzył kanon wielkich nazwisk w sztuce, kanon, który właściwie panuje do dzisiaj, choć coraz liczniej podejmowane są próby jego rewizji.
![]()
Skoro więc twórczość zarezerwowana była dla mężczyzn, to kto w przeszłości opowiadał o kobietach?
No właśnie głównie oni. Było wielu mężczyzn przekonanych, że „znają się na kobietach”, piszących całe książki o tym jakież to kobiety są z natury i jakie powinny być. Większość poradników dotyczących wychowania dziewcząt pisali mężczyźni. Generalnie, zdecydowana większość poradników o wychowaniu dotyczyła przedstawicielek płci żeńskiej. Poradników w kwestii wychowywania chłopców było o wiele mniej.
Czytaj też:
Polscy projektanci pokazali to w Barcelonie. Tradycyjne rzemiosło zyskało nową formę
A jeśli chodzi o literaturę?
Owszem, zdarzali się pisarze tak przenikliwi, że potrafili „wejść w buty” kreowanej przez siebie bohaterki i odczuć, co ją uciska. Jednak w większości przypadków w przeciwieństwie do pełnokrwistych bohaterów męskich, bohaterki w książkach autorów-mężczyzn, nawet skądinąd znakomitych, są papierowe – to projekcja męskich wyobrażeń, pragnień i lęków w stosunku do kobiet. Napotykamy się tam albo na ideały niewiele mające wspólnego z rzeczywistością, a więcej z męskimi pragnieniami, albo karykatury będące sumą męskich uraz, antypatii i strachów. Są wyjątki, oczywiście, ale uważam, że jeśli mamy szukać prawdziwych kobiet z przeszłości, z charakterem, a nie papierowych postaci, to szukajmy ich w pierwszej kolejności w pamiętnikach, listach oraz książkach pisanych przez pisarki.
A propos pisarek: w Twojej twórczości spotykają się dwa odmienne światy: naukowe badanie przeszłości i powieści, w których ważną rolę odgrywają tajemnica, elementy fantastyki, to, co wymyka się racjonalnemu wyjaśnieniu. Czy widzisz między tymi światami związek?
W pracy naukowej obowiązuje mnie odpowiedzialność wobec źródeł, w powieści mogę przekroczyć granice tego, co możliwe, przekroczyć wszelkie granice. Lubię to. Fikcyjny świat pozwala wyrazić rzeczy, których nie da się opowiedzieć językiem faktów. Elementy fantastyczne to dobre medium np. do opisywania emocji uciekających w czarną dziurę przed racjonalnym opisem. Wielu pragnień nie da się, albo nie warto ich opisywać realistycznie. One należą do innego świata.
![]()
Odwołujesz się do dziedzictwa powieści gotyckiej?
W pewnym sensie tak. Zresztą to również wiąże się z historią kobiet. Pisanie przez kobiety powieści gotyckich ma długą tradycję. Taka literatura pomagała wyrazić to, na powiedzenie czego zabrakło słów, albo odwagi. Np. zakazanych, niezaspokojonych pragnień. A te mogą być dziedziczone, przekazywane z pokolenia na pokolenie. Gotycka fantastyka nie jest dla mnie wyłącznie kostiumem czy estetyką, lecz także sposobem mówienia o pamięci, pożądaniach, traumie przemocy, tożsamości, granicach poznania.
Czy badanie rzeczywistych losów kobiet zmieniło sposób, w jaki tworzy Pani fikcyjne bohaterki?
Zdecydowanie tak. Często osadzam akcję w przeszłości i wtedy wykorzystuję wszystko, co dzięki przeczytaniu setek XIX-wiecznych gazet, dziesiątek archiwalnych roczników magazynów, pamiętników, dzienników, listów itd., wiem o panującej wówczas mentalności, układach społecznych, sposobie myślenia, zachowania itd.
Jak odróżnić współczesne wyobrażenia o kobiecej wolności od tego, czego rzeczywiście pragnęły kobiety żyjące w innych epokach?
Dobre pytanie! Zakładam, że część pragnień jest uniwersalna. Inne są z kolei uwarunkowane sytuacją, w której się żyje i wyobrażeniami o tym, co w ogóle jest możliwe. Trochę tak jak język – nie ma czegoś w języku, to się tego nie wypowie, a nawet o tym nie pomyśli. To nasza świadomość określa większość naszych pragnień. Dlatego tak ważna jest informacja. Wiele kobiet przykrawało swoje pragnienia na miarę tego, co o czym słyszały, co wiedziały. Np., że sąsiadka ma dużo do powiedzenia w swoim domu. I coś podobnego wtedy mogło stać się ich własną ambicją. To informacja tworzy świat, w którym się obracamy.
Przykład też jest ważny.
Tak. Przykład to także informacja. Dlatego te wszystkie kobiety, które przełamywały bariery nakładane im przez społeczeństwo są tak godne podziwu. Pokazały, że można, przetarły innym kobietom szlaki. W czasach, gdy kobiety miały np. zakazany wstęp na uniwersytety, wiele marzyło: „och, gdybym tylko była chłopcem! Wtedy mogłabym się uczyć”. Aż w końcu narodziły się te odważne, które zapytały: a dlaczego chłopcom wolno, a nam nie? Dostały oczywiście odpowiedź, że różnica tkwi w żeńskiej naturze. „Kobieta nie nadaje się do wyższej nauki” – tak powtarzano im przez wieki. Buntowały się wyjątki. Doceńmy je, pamiętajmy o nich, przywracajmy o tych kobietach pamięć. Zasłużyły sobie na to.
Gdyby usunąć z Pani powieści wszystkie elementy fantastyczne, co zostałoby z ich najgłębszego sensu?
Wolność. Pragnienie życia po swojemu.
Czy woli Pani, kiedy czytelnik mówi: „rozumiem tę książkę”, czy raczej: „ta powieść nie daje mi spokoju”?
Drugie. Na przykład jedna z czytelniczek „Medium” napisała do mnie na facebooku: „tak klimatycznej powieści, jeszcze nie czytałam”. Ta opinia sprawiła mi dużą przyjemność.
Jaką cechę charakteru najtrudniej byłoby Pani zaakceptować a mimo to potrafiłaby Pani ją opisać u bohaterki lub bohatera?
Okrucieństwo.
Co zmienia się w naszym obrazie przeszłości, kiedy zaczynamy interesować się ambicjami, wyborami i ograniczeniami kobiet?
Dostajemy różną od typowej perspektywę na historię i sztukę. Otwierają się inne drzwi.
Joanna Dobkowska-Kubacka
jest historyczką sztuki, historyczką, dr nauk humanistycznych i pisarką. Jest autorką monografii „Przyszedł czas na ruch kobiet poważnych” (Avalon 2024), licznych artykułów naukowych publikowanych w pismach punktowanych, polskich i obcojęzycznych oraz współautorką tomów zbiorowych. Jest również współautorką pozycji popularnonaukowych: „Barbara Hoff. Królowa kreatywności” (Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 2024) i „W cieniu koronkowej parasolki. O modzie i obyczajach w XIX wieku” (Arkady 2016). Do tej pory ukazały się dwie powieści Joanny Dobkowskiej-Kubackiej. Wkrótce ukaże się kolejna, zatytułowana „Nirwana Park”.
Czytaj też:
Architektura zmysłów. Design zrodzony z detalu – realizacja numeru w nowym Home & Design Czytaj też:
Sztuka wymaga obecności

