Pisarze walczący, pisarze uciekający

Pisarze walczący, pisarze uciekający

Pisarze walczący, pisarze uciekający
Pisarze walczący, pisarze uciekający / Źródło: Getty Images
11 listopada czcimy bojowników o wolność. Niektórzy z żołnierzy parali się literaturą. Inni ludzie pióra uciekali, nie zawsze z niskich pobudek, gdzie pieprz rośnie. Oto nasz subiektywny spis i jednych, i drugich.

Pisarze i poeci od zawsze zajmowali się wojną. Niektórzy z nich sami chwytali za oręż, inni – z różnych względów – walczyć nie chcieli. Jednak nawet ci, których życiowe losy rzuciły w wir działań wojennych, dalecy są od przedstawiania heroicznej wizji walk. Pozwoliliśmy sobie na opisanie tu postaci nieco zapomnianych, choć przecież nie mniej ciekawych. A jeśli nawet jesteście za pan brat z takimi nazwiskami jak Mickiewicz czy Tołstoj, to czy na pewno znacie ich (nie)heroiczne przypadki? „Słodko i zaszczytnie jest umrzeć za ojczyznę” – powiada Horacy w jednej ze swych ód. Może i tak, choć angielski poeta Wilfred Owen, który sam poległ na froncie, w listopadzie 1918 r. właśnie „Słodko i zaszczytnie” umieścił jako tytuł najsławniejszego bodaj pacyfistycznego wiersza, nazywając Horacjańską formułę „starym kłamstwem”. Oto, ze zrozumiałych względów, wybiórcza galeria pisarzy – żołnierzy i nieżołnierzy. Galeria ta nikogo nie ocenia. Służyć ma tylko – w rocznicę odzyskania polskiej niepodległości i w rocznicę końca hekatomby I wojny światowej – przypomnieniu tego, jak dziwnie układać się mogą ludzkie losy.

Archiloch, czyli prekursor

Jeden z „założycieli” greckiej liryki żył najpewniej w pierwszej połowie VII w. p.n.e. Pochodził z Paros, wraz z pobratymcami brał udział w zbrojnym podboju leżącej u trackiego wybrzeża wyspy Thasos i zginął tam w boju z Trakami bądź wojownikami z Eubei. Wcześniej jednak zasłynął z przeciwstawienia się oficjalnej niejako, homeryckiej bohaterszczyźnie.

Adam Mickiewicz, czyli niezdecydowany

W chwili wybuchu powstania listopadowego w 1830 r. bawił w Rzymie. Wielu, zwłaszcza młodych, listopadowych insurgentów uważało, że autor wzywających do walki o niepodległość utworów weźmie udział w boju, choć z żołnierskim rzemiosłem poeta nie był w ogóle obeznany. Do dziś trudno dociec, co sprawiło, że poeta wyruszył z Rzymu dopiero w kwietniu 1831 r. i okrężną drogą niespiesznie dotarł do Wielkopolski w połowie sierpnia. Tam jeszcze trochę pohamletyzował, aż w końcu Warszawa padła we wrześniu i powstańcza sprawa stała się beznadziejna. Trwał w Wielkopolsce jeszcze czas jakiś, romansując z tamtejszymi damami i pilnie wsłuchując się w opowieści uchodźców. Dług wobec powstania i ojczyzny płacił, jak potrafił najlepiej – wierszami, z (mitotwórczymi, skądinąd) „Redutą Ordona” i „Śmiercią pułkownika” na czele. Później przyszła jednak pora i na czyny: podczas Wiosny Ludów utworzył poeta w Rzymie niewielki Legion Mickiewicza, który dzielnie stawał przeciw Austriakom, a podczas wojny krymskiej we wrześniu 1855 r. udał się do Konstantynopola, by tworzyć kolejny legion do walki z Rosją u boku wojsk tureckich. Tam zmarł na cholerę.

Sándor Petöfi, czyli bard Bema

Bard i jeden z przywódców węgierskiej rewolucji 1848 r. nie zawahał się bronić kraju i swoich przekonań z bronią w ręku. „Ja muszę dożyć dnia, w którym zwyciężę / O który walczę pieśnią i orężem” (przeł. Andrzej Gawroński) – pisał Petöfi i sławił wodza, którego był adiutantem w tzw. armii siedmiogrodzkiej: „Wątpić w zwycięstwo? Przecież Bem z nami / Szermierz wolności, szafarz naszych losów. / On – Ostrołęki gwiazda krwawa, / Idzie na czele płomień pomsty niosąc” (przeł. Tadeusz Fangrat). Zwycięstwo było jednak niebliskie. 31 lipca 1849 r. pod Segesvárem (dziś to rumuńska Sighişoara) siły Józefa Bema starły się z Rosjanami. Petöfi zginął na polu walki. Wizytując w Sighişoarze dom, w którym się urodził Wład Palownik zwany Drakulą, warto znaleźć chwilę, by odwiedzić też skromny pomnik upamiętniający poetę.

Lew Tołstoj, czyli rozczarowany

Kończył życie jako twórca i wyznawca quasi-religijnego systemu opartego na samodoskonaleniu się moralnym i nieprzeciwstawianiu się złu przemocą, lecz w dorosłość wkroczył z bronią w ręku. Najpierw przez dwa lata, od 1851 r., służył na Kaukazie, stacjonując tam w kozackiej stanicy i walcząc z czeczeńskimi powstańcami, potem trafił na wojnę krymską jako oficer artylerii. Za dzielną służbę Tołstoj zdobył kilka odznaczeń, lecz powszechną sławę przyniosły mu wydane wkrótce „Opowiadania sewastopolskie” – zapis piekła wojny i żołnierskiego męstwa, w którym pisarz zaświadcza też o sprawach najbardziej dlań bolesnych: powszechnej niekompetencji i złodziejstwie, szerzących się w armii cara. „W ani jednym wojsku europejskim – pisał Tołstoj w jednej z notatek – żołnierz nie ma tak nędznego utrzymania jak w rosyjskim, nie ma nadużyć i korupcji pozbawiających żołnierza połowy tego, co mu się należy”.

Władysław Broniewski, czyli pancerny

Już jako 17-latek wstąpił do Legionów. Najbardziej zasłużył się jednak w wojnie polsko-bolszewickiej. Służbę zakończył w randze kapitana, czterokrotnie odznaczonego Krzyżem Walecznych i Srebrnym Krzyżem Orderu Virtuti Militari. Ten ostatni zdobył pod Drohiczynem, gdzie wedle oficjalnego uzasadnienia: „Broniewski wybiegł przed linię, poderwał kompanię, która brawurowym uderzeniem zdobyła wzgórza, zadając bolszewikom wielkie straty w walce na białą broń”. Poeta – któremu niekoniecznietrzeba tu wierzyć – przedstawił w pamiętniku jeszcze barwniejszy przebieg wypadków. Według Broniewskiego atak Sowietów zastał jego oddział podczas suto zakrapianej biesiady w plebanii na wzgórzu, skąd chwiejący się już na nogach poeta ruszył w dół do ataku w taczce z karabinem, siejąc popłoch wśród czerwonoarmiejców. Ponoć miało w tym udział i to, że towarzyszące szarży okrzyki „Broniewski! Broniewski!” kozacy zrozumieli jako „broniewik! broniewik!” (czyli samochód pancerny).

Ernst Jünger, czyli stalowy

Jako żądny przygód 18-latek trafił na krótko do Legii Cudzoziemskiej, lecz rychło wrócił do Niemiec, gdzie po wybuchu I wojny światowej ochotniczo zgłosił się do wojska. Przez cztery lata walczył na froncie zachodnim, między innymi w Szampanii, odnosząc kilkanaście ran i zdobywając wszelkie możliwe odznaczenia, z Krzyżem Żelaznym na czele. Walkę zakończył jako porucznik, a wspomnieniowa książka „W stalowych burzach” – niezwykle sugestywny zapis totalnej wojny – przyniosła mu wielką sławę. Oskarżano go, nie zawsze sprawiedliwie, o gloryfikowanie pruskiego militaryzmu i wojny jako takiej oraz o przygotowywanie gruntu dla hitleryzmu, choć pisarz nigdy nie wstąpił do NSDAP, a w utworze „Na marmurowych skałach” (1939) zawarł ponoć zawoalowaną krytykę wodza nazistów. II wojnę spędził jako oficer Wehrmachtu w spokojnym Paryżu, a potem żył długo i chyba szczęśliwie, publikując kolejne książki, a także – ciekawostka – jako jeden z pionierów, eksperymentując z LSD.

Witold Gombrowicz, czyli kategoria d

W lipcu 1939 r. wyruszył w rejs transatlantyku „Chrobry” do Argentyny i do kraju nie wrócił. Wielokrotnie później zdawał sprawę ze swych motywów, na przykład w „Dzienniku” z roku 1954: „Nie ukrywam, że (…) bałem się. Ale ja może nie tyle bałem się wojska i wojny, ile tego, że mimo najlepszej woli, nie mógłbym im sprostać. (…) Jako żołnierz byłbym katastrofą. Przysporzyłbym wstydu sobie i wam. Czy myślicie, że jeśli patrioci tacy jak Mickiewicz czy Szopen nie wzięli udziału w walce, to jedynie z tchórzostwa? Czy może raczej dlatego, że nie chcieli się zbłaźnić? (…) Ale może te wyznania są niepotrzebne i niezręczne. Może wystarczyłoby powiedzieć, że (...) gdy stawiłem się w Poselstwie w Buenos Aires przed komisją lekarską, zaliczono mnie do kategorii D”.

Zygmunt Jan Rumel, czyli diament

Na tym poecie i żołnierzu wzorowana jest postać kapitana AK Zygmunta Krzemienieckiego z filmu „Wołyń” Wojciecha Smarzowskiego. Rumel, który w istocie uczył się w Krzemieńcu, a podobno nawet mieszkał w domu należącym do rodziny Słowackiego, naprawdę był porucznikiem AK i szefem wołyńskiego okręgu Batalionów Chłopskich. 10 lipca 1943 r. z przedstawicielem AK i woźnicą, w geście dobrej woli rezygnując ze zbrojnej obstawy, udał się na rozmowy pokojowe z UPA. Wszyscy zostali przez Ukraińców bestialsko zamordowani. Pierwsza książka Rumla ukazała się dopiero w latach 70. Jarosław Iwaszkiewicz napisał po jej lekturze: „Był to jeden z diamentów, którymi strzelano do wroga. Diament ten mógł zabłysnąć pierwszorzędnym blaskiem”.

Czesław Miłosz, czyli pisanie

Nigdy w wojsku nie służył. Po przedostaniu się w lipcu 1940 r. z zajętego przez Sowietów Wilna do Warszawy 29-letni poeta uczestniczył w podziemnym ruchu wydawniczym, lecz w nic poważniejszego się nie angażował. Po wybuchu powstania w Warszawie wydostali się z żoną poza miasto i dotarli do majątku w Goszycach, własności Anny Turowiczowej. Spokojnie doczekali tam końca wojny. To tam Miłosz wdawał się w spory z młodym partyzantem Janem Józefem Szczepańskim (późniejszym pisarzem) i „z wielkim przekonaniem tłumaczył mu, że walczyć nie zamierza, bo musi wojnę przeżyć: jego zadaniem jest pisanie, a nie walka, jego ewentualna śmierć na nic się nie przyda, natomiast jego pisanie jest dla Polski ważne” – wspominał świadek tych rozmów. No i jak wiemy, przeżycie świetnie się Czesławowi Miłoszowi udało. g

© Wszelkie prawa zastrzeżone

Okładka tygodnika WPROST: 45/2016
Więcej możesz przeczytać w 45/2016 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 45/2016 (1761)

  • Kto jest winny ekshumacjom 6 lis 2016, 20:00 W 2010 r. po tragicznej katastrofie prezydenckiego samolotu przeżyliśmy szok. Minęło sześć lat i musimy po części przeżywać to na nowo. Zapowiadane dramatyczne wydarzenia, jakimi będą ekshumacje ciał ofiar, pogłębiają podział w kraju, który i tak już jest skonfliktowany.... 3
  • Niedyskrecje parlamentarne 6 lis 2016, 20:00 Kalisz na prezydenta? Do wyborów samorządowych jeszcze dwa lata, ale partie już się zastanawiają, kogo wystawić na prezydentów poszczególnych miast. Najbardziej ekscytująco zapowiada się walka w stolicy, bo urzędująca prezydent Hanna... 6
  • Spięcie tygodnia 6 lis 2016, 20:00 Tomasz Terlikowski publicysta Taka pomoc nic nie da RZĄDOWE ROZWIĄZANIE W SPRAWIE POMOCY MAT- KOM, które mają urodzić chore dziecko, jest dziwnie skonstruowane. Pierwsze pytanie, jakie mi się nasuwa, to dlaczego ma być ona udzielana do 18.... 7
  • Obraz tygodnia 6 lis 2016, 20:00 3. miejsce zajęła Polska w rankingu satysfakcji ze studiów odczuwanej przez zagranicznych studentów. Wyżej uplasowały się Norwegia i Irlandia. Najlepiej zostały ocenione studia na AGH i Politechnice Wrocławskiej. Uwierzyliśmy, że... 8
  • Wydarzenia 6 lis 2016, 20:00 Jessica Lange w Bydgoszczy Była jedną z największych gwiazd kina lat 80. Dzisiaj eksperymentuje. Zagrała nieoczywistą, odważną rolę w serialu „American Horror Story”, w wieku 64 lat została twarzą domu mody Marca Jacobsa, a przede... 9
  • Lewo prawo 6 lis 2016, 20:00 Lewo Łaska rządu prof. Magdalena Środa socjolożka, feministka KOBIECIE, KTÓRA ZDECYDUJE SIĘ URODZIĆ GŁĘBOKO upośledzone dziecko, rząd da łaskawie 4 tys. zł. Cóż za trafność w ocenie potrzeb! Cztery tysiące to akurat cena chrztu,... 12
  • Zdarzyło się jutro 6 lis 2016, 20:00 Ogórek w różowym rolls-roysie,czyli kto w tym tygodniu najmocniej dał w dynię. ZGŁUPIEĆ MOŻNA Z TĄ LEGIĄ. Najpierw przegrali 6:0 z Borussią, teraz mało brakowało, żeby wygrali z Realem. No to potrafią grać w piłkę czy nie? Może... 16
  • Akcja: ekshumacje. Cel: znaleźć trotyl na ciałach 6 lis 2016, 20:00 Ekshumacje ofiar katastrofy smoleńskiej mają wykazać, czy na pokładzie samolotu doszło do wybuchu. Ale część rodzin uważa, że za tą akcją stoi wyłącznie polityka. 18
  • Niepełnosprawność to nie przeszkoda 6 lis 2016, 20:00 Osoby z niepełnosprawnościami mogą na równi z pozostałymi korzystać ze wszystkich rodzajów wsparcia z Funduszy Europejskich. Co więcej, niektóre projekty są przeznaczone specjalnie dla nich. 23
  • Groźby Durczoka 6 lis 2016, 20:00 Reakcje Kamila Durczoka na publikację „Wprost” to bezprawna groźba karalna – oceniają prawnicy. Tymczasem media ujawniły fragmenty złożonych pod odpowiedzialnością karną relacji ofiar Durczoka. Publikacja ta pogrąża dziennikarza. 24
  • Związkowy odlot 6 lis 2016, 20:00 W przedsiębiorstwie, które zarządza stołecznym lotniskiem Chopina, średnia pensja to ponad 9 tys. zł. Związkowcy uznali, że to za mało. Chcą podwyżek i 36-miesięcznych odpraw. Grożą strajkiem. 26
  • Kidawa-Błońska: Moich pradziadków poznał ze sobą Józef Piłsudski 6 lis 2016, 20:00 Z Małgorzatą Kidawą-Błońską, wicemarszałkiem sejmu (PO), rozmawiali Olga Wasilewska i Marcin Dzierżanowski 28
  • 44 składniki, czyli przepis na Polskę 6 lis 2016, 20:00 To paradoksalne, że 11 listopada zamiast na chwilę zapomnieć o dzielących nas różnicach, z upodobaniem je podkreślamy. Na chwilę postarajmy się jednak o tym zapomnieć i zaryzykujmy tezę, że mimo tych różnic banalny tekst piosenki,... 32
  • Dlaczego Facebook cenzuruje Polaków 6 lis 2016, 20:00 Facebook ściągnął na siebie gniew narodowców. Ich zdaniem wszedł w kompetencje państwa i ograniczył wolność wypowiedzi. 38
  • Ciemno(zielona) strona eko 6 lis 2016, 20:00 Polacy w dużych miastach pokochali życie w stylu eko. Jeszcze nie wiedzą, że może być to początek obsesji. 42
  • Podwójne odrzucenie 6 lis 2016, 20:00 Niepłacenie alimentów na dziecko jest dla niego jednoznaczne z podwójnym odrzuceniem – dziecko traci nie tylko codzienną bliskość jednego rodzica, lecz także jego wsparcie finansowe. 45
  • RUDA pomoże w alimentach 6 lis 2016, 20:00 Nowe przepisy i rejestr uporczywych dłużników mają pomóc blisko milionowi dzieci, które czekają na pieniądze. „Wprost” radzi, jak już dziś walczyć o alimenty. 46
  • Jaja z Polski: Jak wiele zapłacimy za szczęście kur 6 lis 2016, 20:00 Jesteśmy największym eksporterem jaj w Unii Europejskiej. Rocznie produkujemy ich aż 9,5 mld. Tyle że branża, w której dominuje chów klatkowy, stanęła właśnie przed zakrętem. 48
  • Ścigam się sama ze sobą 6 lis 2016, 20:00 – Pochodzę z takiego domu, gdzie majątkiem, jaki się wynosiło, były dobre wychowanie i wykształcenie. To najważniejsze, co dzieci mogą po mnie odziedziczyć – mówi Grażyna Kulczyk, po swojej córce Dominice druga najbogatsza kobieta w Polsce. 52
  • Światowid i rusałki w kosmosie 6 lis 2016, 20:00 Wrocławskie studio T-Bull powstało ledwie sześć lat temu, a dziś jest warte ponad 160 mln zł. Jego twórcy chcą teraz wysłać w kosmos pierwsze polskie prywatne satelity. 56
  • Łódzkie Orły odebrały nagrody 6 lis 2016, 20:00 W ostatni piątek października na uroczystej gali zostali uhonorowani laureaci nagrody Orły „Wprost” z województwa łódzkiego. 58
  • Wypadek przy pracy, nie czarna seria 6 lis 2016, 20:00 DARIUSZ DANILUK Czy trzymając oszczędności w banku spółdzielczym w Polsce, możemy spać spokojnie? Tak, możemy i powinniśmy spać spokojnie. Aczkolwiek po przebudzeniu warto zainteresować się tym, co dzieje się w sektorze. W krótkim... 60
  • Hossa bessa 6 lis 2016, 20:00 Klienci drugiej kategorii Opakowanie paluszków rybnych Iglo w Czechach zawiera 7 proc. mniej ryby niż takie samo opakowanie sprzedawane w Niemczech. Herbata mrożona Nestea ma ok. 40 proc. mniej ekstraktu z herbaty niż ta sama niemiecka wersja.... 62
  • Ameryka kontra Ameryka. 6 lis 2016, 20:00 Wyborcy w USA tracą wiarę w uczciwość wyborów prezydenckich, a to oznacza, że ich wynik może być kwestionowany zarówno przez zwolenników Donalda Trumpa, jak i Hillary Clinton. 64
  • Przewidywalna Clinton, niepokojący Trump 6 lis 2016, 20:00 O tym, jak wyglądać będzie polityka USA wobec naszej części świata, mówi Jüri Luik, były szef resortów dyplomacji i obrony Estonii, najbardziej narażonego na agresję ze strony Rosji państwa NATO. 68
  • Nad Polską wisi zagrożenie 6 lis 2016, 20:00 Sankcje Zachodu pomagają Putinowi, trzeba było uderzyć w elitę – mówi Ilja Ponomariow, członek Dumy, który głosował przeciw aneksji Krymu. 70
  • Samochód zadzwoni po karetkę 6 lis 2016, 20:00 Od 2018 r. każde nowo zaprojektowane auto osobowe lub dostawcze będzie posiadać system eCall, który w razie wypadku wezwie pomoc. 74
  • Know How 6 lis 2016, 20:00 PlayStation VR na razie wygrywa „JOB SIMULATOR” POZWALA NAM SIĘ WCIELIĆ W SPRZEDAWCĘ Z WARZYWNIAKA ALBO BARMANA, W POLSKIM „BOUND” JESTEŚMY SURREALISTYCZNĄ BALETNICĄ, w „EVE Valkyrie” stoczymy walkę w kosmicznym myśliwcu, w... 76
  • Uderz w chorobę bez recepty 6 lis 2016, 20:00 Proste dolegliwości wolimy leczyć sami. To trend ogólnoeuropejski. Co ważne – jesteśmy coraz bardziej świadomymi konsumentami. Także jeśli mówimy o rynku leków bez recepty. 77
  • Kiedy zaczniemy ratować chore dzieci? 6 lis 2016, 20:00 Na choroby rzadkie cierpi w Polsce ok. 2 mln pacjentów. Aż 75 proc. stanowią dzieci. Tymczasem wiele z nich jest pozbawionych leczenia dostępnego w większości krajów Unii Europejskiej. 80
  • Vega: Kobiety w policji lepsze niż faceci 6 lis 2016, 20:00 Rozmowa z Patrykiem Vegą, twórcą filmu „Pitbull. Niebezpieczne kobiety”, który właśnie wchodzi do kin. 82
  • Pisarze walczący, pisarze uciekający 6 lis 2016, 20:00 11 listopada czcimy bojowników o wolność. Niektórzy z żołnierzy parali się literaturą. Inni ludzie pióra uciekali, nie zawsze z niskich pobudek, gdzie pieprz rośnie. Oto nasz subiektywny spis i jednych, i drugich. 86
  • Zachód pełen zawodu 6 lis 2016, 20:00 Tegoroczna kampania prezydencka w USA przynosi gorzką satysfakcję amerykańskim reżyserom. Fenomen Trumpa to doskonały pretekst do pokazania upadku narodowych mitów. 88
  • Książki 6 lis 2016, 20:00 Jak Teksański Philipp Meyer „Syn” Czwarta Strona W USA tradycjaUSA tradycja Great American Novel (wielkiej powieści amerykańskiej) wciąż jest żywa. I wciąż znajdują się autorzy, którzy próbują pisać, z epickim rozmachem, o... 92
  • Muzyka 6 lis 2016, 20:00 Ale wkoło jest niewesoło Każdy nowy album Kultu to wydarzenie więcej niż muzyczne. Kazik Staszewski koncentruje się teraz głównie na tekstach, ale i muzycznie album dopieszczony jest jak mało który w ostatnich latach. Znak rozpoznawczy... 94
  • Film 6 lis 2016, 20:00 Hołd dla klasyczki Wszystkie nieprzespane noce” są bilansem młodości. Refleksją faceta przed trzydziestką, który się zastanawia, o co w tym wszystkim chodzi. Albo, co nawet trudniejsze: dokąd zmierza. Wielogodzinne eskapady, imprezy nad... 96
  • Wojna polsko-polska 6 lis 2016, 20:00 JAN ŚPIEWAK Musimy się wypisać z wojny polsko- -polskiej, która niszczy i uniemożliwia poważną rozmowę o wyzwaniach, przed którą stoi Polska. Na łamach „Wprost” będę chciał pokazać, że jest życie poza PO-PiS-em. W Polsce trwa... 98

ZKDP - Nakład kontrolowany