Człowiek z Europy

Człowiek z Europy

Paleo
Paleo
Życie powstało w Afryce – do tego ogranicza się potoczna wiedza na ten temat. Tymczasem są dowody na to, że afrykańskie małpy człekokształtne, z którymi wiąże się nasze pochodzenie, mają europejski rodowód, a w każdym razie tu się ukształtowały.

David R. Begun

Około 13 mln lat temu małpy człekokształtne znikają z zapisu kopalnego Afryki. I niemal dokładnie w tym samym czasie małpy te ponownie zjawiają się w zapisie kopalnym w Eurazji. W ciągu ok. 500 tys. lat dobrze zachowane i niewątpliwe skamieniałości hominidów pojawiają się niemal równocześnie w Europie i Azji i trwają tam aż do ok. 7 mln lat temu. Przez cały ten czas w zasadzie nic podobnego nie występuje w Afryce (...). Pomimo pewnej liczby stanowisk ze skamieniałościami naczelnych nie mamy dobrych dowodów na obecność hominidów w Afryce sprzed 10 mln lat. Jest tylko jedno miejsce datowane na nieco ponad 10 mln lat, gdzie być może znaleziono szczątki hominida. Wydaje mi się, że jest on najbliżej spokrewniony z europejską wielką małpą uranopitekiem, ale nie z żadną z dzisiejszych linii hominidów.

Pożegnanie z afryką

To skłania mnie do przekonania, że te dzisiejsze – afrykańskie – hominidy nie wywodzą się z Afryki, ale właśnie z Eurazji. Hipoteza ta, określana czasem (nie przeze mnie) jako „pożegnanie z Afryką i ponowne powitanie”, krytykowana jest przez niektórych za niepotrzebną komplikację i opieranie się na kruchych podstawach, zważywszy na skromną liczbę afrykańskich stanowisk odpowiedniego wieku. Powinniśmy więc poszukać w europejskim zapisie kopalnym dowodów na obecność najwcześniejszych przedstawicieli dzisiejszych linii hominidów, czyli homininów (afrykańskich wielkich małp i ludzi) oraz ponginów (orangutanów). Choć nie jest to z pewnością żaden argument za słusznością mojej tezy, miło wiedzieć, że sam Darwin był otwarty na takie propozycje. Był skłonny przyjąć, iż kopalne małpy człekokształtne z Europy są spokrewnione z dzisiejszymi wielkimi małpami z Afryki. Na temat zależności między ewolucją małp i ludzi Darwin tak pisał w słynnym fragmencie dzieła „O pochodzeniu człowieka”: „Żyjące dziś na każdym większym obszarze świata ssaki są ściśle spokrewnione z wymarłymi gatunkami występującymi na tym samym terenie. W związku z tym prawdopodobnie Afryka pierwotnie zamieszkiwana była przez wymarłe już obecnie małpy człekokształtne blisko spokrewnione z gorylem i szympansem; ponieważ zaś te dwa gatunki są obecnie najbardziej zbliżone do człowieka, jest bardzo prawdopodobne, że nasi wcześni przodkowie żyli raczej na kontynencie Afryki niż gdziekolwiek indziej”.

Następne zdania, rzadko dziś wspominane, brzmią tak: „Rozważania teoretyczne na ten temat są jednak daremne, ponieważ w górnym miocenie żyła w Europie małpa człekokształtna dorównująca wielkością człowiekowi, a mianowicie Dryopithecus Lartet, która była bardzo blisko spokrewniona z człekokształtnym gibonem. A od tego tak odległego okresu geologicznego z pewnością musiało zajść wiele doniosłych zmian stwarzających odpowiednie warunki do migracji na wielką skalę”. Bardzo mi się podoba to ostatnie twierdzenie, i to z wielu powodów. Trudno przecenić prekursorstwo Darwina co do dynamiki rozprzestrzeniania się zwierząt, w czasach gdy większość badaczy uważała, że gatunki w przeszłości występowały w tych samych miejscach co dzisiaj. Darwin zwracał też uwagę, że zapis kopalny, jakim dysponujemy, i wynikające z niego konsekwencje powinny być traktowane poważnie, nawet jeśli preferujemy alternatywne hipotezy. Mówiąc o „driopiteku Larteta”, Darwin odnosił się do rodzaju wielkiej małpy, w którym wielu widziało możliwego przodka dzisiejszych małp człekokształtnych i ludzi. Przy okazji warto poznać kontekst, w którym dokonywała się ewolucja tych małp, i przyjrzeć się migracjom innych ssaków, co pozwoli łatwiej zaakceptować tezę, że pierwotne hominidy opuściły Afrykę dla Eurazji i dopiero tam wyłoniły z siebie zaawansowane i żyjące do dziś linie.

Wędrówki małp

W środkowym i późnym miocenie znaczne części Europy pokrywały baseny morskie, dziś już nieobecne lub w dużej mierze ograniczone. Były to pozostałości Oceanu Tetydy, który przez pewien czas łączył Atlantyk z Oceanem Indyjskim, odcinając tym samym wszelkie lądowe połączenia między Afryką a Eurazją mogące stanowić pomost dla migrujących ssaków. Po tym, jak po raz pierwszy pomost taki narodził się ok. 21 mln lat temu, głównie za sprawą rotacji płyty afrykańskiej w kierunku odwrotnym do ruchu wskazówek zegara, połączenia lądowe między Afryką a Europą otwierały się i zamykały w ciągu kolejnych milionów lat. Kolizji tych dwu płyt tektonicznych towarzyszyło wypiętrzanie łańcuchów górskich i silne fluktuacje poziomu morza, co dodatkowo utrudniało migracje zwierząt. Tak więc charakter wymiany faun między Afryką a Europą i w obrębie każdego z tych lądów był niezwykle złożony, a wrota dla wędrówek zwierząt otwierały się i zamykały na przemian.

Około 13 mln lat temu ten międzykontynentalny przepływ zwierząt odbywał się na ograniczoną skalę, zwłaszcza jeśli chodzi o małpy człekokształtne. Paratetyda Zachodnia przestała istnieć. Jedną z ważniejszych barier na obszarze Europy był rów Renu – system wielkich uskoków w dzisiejszej dolinie Renu, który zapewne ograniczał migracje ssaków na północ od Alp między Niemcami a dalej na zachód leżącymi krajami Europy i między Alpami a Pirenejami. Pomimo tych utrudnień niektórym ssakom udało się rozprzestrzenić na obszarze Europy, o czym zaświadczają znajdowane dziś skamieniałości. Jednakże obecność tych przeszkód, jak również lokalne bariery klimatyczne sprawiały, że zwierzęta, które wcześnie dotarły do Europy Środkowej, znacznie później pojawiły się na Półwyspie Iberyjskim, co utrudnia datowanie tamtejszych stanowisk na podstawie znalezisk fauny. Dlatego też wiek hiszpańskich stanowisk określony faunistycznie wydaje się zwykle starszy niż w rzeczywistości. W takim przypadku mówimy o diachronii wieku paleontologicznego: zespoły faunistyczne, które wyglądają pozornie na pochodzące z tego samego wieku, są w istocie różnowiekowe, gdyż te same zwierzęta zjawiły się w różnych regionach w różnym czasie. Stąd problemy z ustaleniem, co działo się w Europie przed ponad 13 mln lat. Na szczęście potem wymiana faun między środkową a zachodnią Europą wyraźnie się ożywiła. Jesteśmy niemal pewni, że datowanie najwcześniejszych stanowisk z homininami w Hiszpanii i Europie jest wiarygodne i porównywalne z datowaniem pierwszych ponginów w południowej Azji.

Lokalne ewolucje

Z powodu obecności wielkiego śródlądowego basenu morskiego w środkowej Europie – Paratetydy Środkowej (czasem zwanej też Morzem Panońskim) – migracje małp człekokształtnych między Europą i Azją oraz między Eurazją i Afryką były ograniczone. Barier było więcej. Poza Paratetydą rozpoczęte już podczas kredy, ponad 80 mln lat temu, ruchy górotwórcze doprowadziły z początkiem miocenu do wypiętrzenia łańcuchów górskich rozciągających się od Hiszpanii po południową Azję. Ta tak zwana orogeneza alpejska została wywołana przez rotację płyty afrykańskiej w stosunku do mniejszych płyt budujących Eurazję. W czasie gdy małpy człekokształtne rozpoczynały swą eurazjatycką przygodę, obszary trzech kontynentów Starego Świata przeżywały okres tektonicznego niepokoju. Bloki lądowe łączyły się i rozdzielały, grunt wznosił się i opadał, a linia brzegowa nieustannie się zmieniała. Trudno sobie wyobrazić, jak małpy człekokształtne mogły swobodnie przemieszczać się między Europą, Azją i Afryką w okresie między 14 a 10 mln lat temu i zresztą brak jakichkolwiek świadectw, które by takie migracje potwierdzały. Dostępne nam fakty sugerują raczej, że rozmaite populacje małp powstawały i ewoluowały lokalnie, a kontakty między różnymi obszarami były bardzo ograniczone.

To samo dotyczy też innych ssaków mioceńskich. Istnieje bardzo mało dowodów na wymianę faun ssaczych między Europą i Azją (i jeszcze mniej między Europą i Afryką) w czasach między 13 a 10 mln lat temu. Powodem, jak sadzę, były wypiętrzenia orogenezy alpejskiej i zmienność linii brzegowej Paratetydy Środkowej i Wschodniej. Migracje między Europą i Azją oznaczały wędrówki wzdłuż szlaków na północ od Karpat i Alp, gdzie dotychczas nie znaleziono szczątków małp człekokształtnych (choć znamy kilka stanowisk z pliopitekoidami w Polsce i Szwajcarii). Szlak południowy, przez Turcję i Bałkany, był prawdopodobnie jeszcze trudniejszy dla zwierząt leśnych, zważywszy na ukształtowanie terenu i góry schodzące do brzegów Paratetydy od północy i zachodu; choć zawsze pozostawała droga wzdłuż szlaków nadbrzeżnych. W każdym razie, tak jak w przypadku małp człekokształtnych, fauny ssaków zachowywały w tym okresie różnice regionalne. W osadach sprzed 12,5 mln lat znajdujemy szczątki małp człekokształtnych w Hiszpanii i południowej Azji i są one wyraźnie różne od tych z wczesnego i środkowego miocenu. Różnice morfologiczne między nimi są znacznie większe niż między małpami z wczesnego i środkowego miocenu i w mojej ocenie oznaczają narodziny dwóch istniejących do dziś kladów – azjatyckich ponginów i afrykańskich homininów. Jest to zjawisko zwane przez biogeografów wikaryzmem geograficznym, czyli rozdzieleniem populacji ancestralnej (wyjściowej) na dwie lub więcej populacji potomnych, za sprawą powstania nowych barier geograficznych. g

© Wszelkie prawa zastrzeżone

Fragment książki Davida R. Beguna „Prawdziwa planeta małp. Nowa historia człowieka”, która w przekładzie Marcina Ryszkiewicza ukazuje się nakładem wydawnictwa Prószyński i S-ka

Okładka tygodnika WPROST: 42/2017
Więcej możesz przeczytać w 42/2017 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 42/2017 (1807)

  • To idzie młodość – i zmienia świat 15 paź 2017, 20:00 Przebieg protestu zdesperowanych młodych lekarzy utwierdza mnie w tym, o czym pisałem już przy różnych okazjach: zmiany są nieuchronne, niezależnie od tego, jak bardzo niektórzy będą próbowali je powstrzymać. Zmiany w systemie politycznym, ochrony zdrowia, gospodarce,... 3
  • Niedyskrecje parlamentarne 15 paź 2017, 20:00 NA PROMOCJI KSIĄŻKI AUTORSTWA POSŁA MICHAŁA KAMIŃSKIEGO „15 sierpnia” zjawiło się kilka znanych osób. Byli między innymi ks. Kazimierz Sowa i były premier Kazimierz Marcinkiewicz. Między tą dwójką doszło podobno do ciekawej... 8
  • Obraz tygodnia 15 paź 2017, 20:00 47 proc. Polaków zagłosowałoby na PiS – tak wynika z zeszłotygodniowego sondażu CBOS. Tylko 16 proc. oddałoby głos na PO. Na poparcie 8 proc. wyborców mógłby liczyć Kukiz’15 Wygrany Łukasz Rzepecki Młody poseł został wyrzucony z... 10
  • Info radar 15 paź 2017, 20:00 Król (w końcu) jest ubrany Z prawie 300 filmami na koncie, w tym „Pulp Fiction”, „Angielski pacjent”, „Gangi Nowego Jorku” czy „Władca Pierścieni”, był w Hollywood bogiem. A nawet kimś więcej, bo podczas ceremonii rozdania... 12
  • Tajemnica Twojego smartfona 15 paź 2017, 20:00 RAFAŁ GÓRSKI W 2016 R. WYPRODUKOWANO PONAD 1 MLD 300 MLN SMARTFONÓW, czyli więcej niż jedna piąta liczby ludności świata. W Polsce sprzedaż telefonów wzrosła w ubiegłym roku o ok. 10 proc. Do wyprodukowania Twojego telefonu potrzeba... 15
  • Zdarzyło się jutro 15 paź 2017, 20:00 Całuj Lewandowskiegow buta 16
  • Start-upy a wiara 15 paź 2017, 20:00 prof. Magdalena Środa, filozofka, feministka TO, ŻE W SZYBKIM TEMPIE STAJEMY SIĘ PAŃSTWEM FUNDAMENTALIZMU RELIGIJ NEGO, JEST FAKTEM. To, że jego podstawą jest swoiście polska, oryginalna wersja katolicyzmu, jest znane etnografom na całym... 17
  • Ojczyznę wolną racz nam… 15 paź 2017, 20:00 POLSKA OKUPOWANA? OPÓR BUDZI MÓWIENIE O „OKUPACJI” W ODNIESIENIU DO PRL. 17
  • O roku ów, czyli zmiany 15 paź 2017, 20:00 Rok 1989 był przełomowy. Zarówno dla Polski, jak i dla tygodnika „Wprost”. 18
  • Tyszkiewicz: Za potrzebą chodzę w krzaki 15 paź 2017, 20:00 Warunki sanitarne na polskich planach filmowych są takie, że pożal się Boże. A posiłki, które przywozi się na plan, oraz sposób ich podawania to upodlenie ludzi – narzekała w wywiadzie dla „Wprost” w 1989 r. Beata Tyszkiewicz, aktorka. 19
  • 50 najbardziej wpływowych Polaków 15 paź 2017, 20:00 Rewolucyjna zmiana na podium! W tegorocznym rankingu najbardziej wpływowych Polaków prezydent Andrzej Duda (w ubiegłym roku dopiero piąty) wskoczył na szczyt, detronizując Jarosława Kaczyńskiego. Ale redakcyjne głosowanie (poprzedzone... 23
  • Tworzę emocjonalne rollercoastery 15 paź 2017, 20:00 Branża filmowa ma ogromny problem ze zinterpretowaniem fenomenu oglądalności moich filmów i ja nie chcę tej branży edukować – mówi Patryk Vega. 43
  • Ostateczny krach III RP 15 paź 2017, 20:00 Trzeba oddać Patrykowi Jakiemu, że w kwestii reprywatyzacji robi świetną robotę. Jeśli jego ustawa wejdzie w życie, będzie to symboliczny koniec uprawiania polityki bez treści i bez wartości. 46
  • Smutne przypadki HGW 15 paź 2017, 20:00 Gdy trzy lata temu chciała zakończyć pracę prezydenta Warszawy, PO powiedziała „nie”, bo bała się utraty władzy w stolicy. Na tamtej decyzji traci dziś i partia, i Hanna Gronkiewicz-Waltz. 48
  • Niewinność Schetyny 15 paź 2017, 20:00 JAN ROKITA Jeszcze trwa rozliczanie mafijnej reprywatyzacji, a już zaczyna się wielkie śledztwo w sprawie wyłudzeń VAT. Partia Grzegorza Schetyny jest skazana na działanie w permanentnym stanie wyjątkowym. Takie są skutki wieloletniego... 51
  • Niebawem – Political (non)Fiction 15 paź 2017, 20:00 EWA WANAT Pod osłoną nocy, ubrana w zakonny habit w kolorze moro, przedzieram się przez granicę. Stąpam ostrożnie, żeby nie nadziać się na różańcową minę lub różańcowy drut kolczasty. To niejedyne niebezpieczeństwa, które... 52
  • Prawdziwy przysmak koneserów 15 paź 2017, 20:00 Jesień też ma swoje plusy – to sezon na ostrygi! W restauracji L’arc Varsovie można ich zjeść aż sześć rodzajów. 53
  • Recepta na ochronę zdrowia 15 paź 2017, 20:00 Więcej pieniędzy albo urealnienie koszyka świadczeń, minimalne opłaty za drobne świadczenia – to tylko przykłady trudnych, ale koniecznych decyzji, których politycy unikają. 54
  • Młodzi lekarze chcą zmienić system 15 paź 2017, 20:00 Kończą studia, wchodzą do szpitali i dopada ich rzeczywistość. Słaby sprzęt, tanie terapie, braki kadrowe. Nie tak wyobrażali sobie pracę lekarza. 56
  • Bliski koniec fanatyzmu 15 paź 2017, 20:00 Nadchodzi czas piłkarskiego ateizmu, bo sport się modernizuje i ze świętej wojny zmienia w część popkultury. Tylko prawdziwi kibice jeszcze nie przyjmują tego do wiadomości. 60
  • Polak, który zatrzyma Amazona 15 paź 2017, 20:00 Inwestorzy z Doliny Krzemowej nigdy nie byli w Walmarcie. Mają tyle pieniędzy, że mogą sobie kupić, co chcą, więc trudno było ich przekonać, żeby zainwestowali w aplikację, która sprzedaje taniochę – mówi Piotr Szulczewski, geniusz nowych technologii, który w siedem lat... 65
  • Hossa Bessa 15 paź 2017, 20:00 Syntetyczny Gucci Gucci rezygnuje z naturalnych futer. Zaczynając od nowego sezonu wiosenno-letniego, w kolekcjach znanego włoskiego domu mody będzie można zobaczyć tylko sztuczne zamienniki. Gucci dołączył już do znanej koalicji Fur-Free... 68
  • Dieta Na Zdrowie 15 paź 2017, 20:00 Najlepszym sposobem na alergie i nietolerancje pokarmowe jest usunięcie z diety czynnika, który je powoduje. 69
  • Rynek konferencji pod lupą 15 paź 2017, 20:00 Im większa firma, tym chętniej organizuje spotkania poza swoją siedzibą. Wydatki na ten cel z reguły nie przekraczają 100 tys. zł rocznie. 70
  • Opiekunowie polskiego nieba 15 paź 2017, 20:00 Obchodzony 20 października Międzynarodowy Dzień Kontrolera Ruchu Lotniczego jest okazją do przypomnienia roli kontrolerów w zapewnianiu bezpieczeństwa na niebie. 72
  • Opiekunowie polskiego nieba 16 paź 2017, 14:28 Obchodzony 20 października Międzynarodowy Dzień Kontrolera Ruchu Lotniczego jest okazją do przypomnienia roli kontrolerów w zapewnianiu bezpieczeństwa na niebie. 72
  • Niewidzialni strażnicy 15 paź 2017, 20:00 Kontroler ruchu lotniczego – zawód stresujący, odpowiedzialny, mimo to bardzo atrakcyjny. 74
  • Niewidzialni strażnicy 16 paź 2017, 14:41 Kontroler ruchu lotniczego – zawód stresujący, odpowiedzialny, mimo to bardzo atrakcyjny. 74
  • Szkolimy kontrolerów – zgłoszenia do 31.10 16 paź 2017, 12:54 Polska Agencja Żeglugi Powietrznej jest jedyną w Polsce instytucją, która szkoli i zatrudnia cywilnych kontrolerów ruchu lotniczego. Osobom, które chciałyby pracować w tym zawodzie, oferujemy kurs w Ośrodku Szkolenia Personelu ATS Polskiej Agencji Żeglugi Powietrznej. 74
  • Stara Europa podąża za nową 15 paź 2017, 20:00 Sprzeciw wobec niemieckiej polityki imigracyjnej gwarantuje dziś polityczny sukces. Liderzy przedwyborczych sondaży w Austrii i Czechach nie chcą u siebie muzułmańskich uchodźców. 76
  • Jak przywitać sułtana 15 paź 2017, 20:00 Prezydent Turcji przywozi do Warszawy wrogość do ue i usa i coraz lepsze relacje z Moskwą. Co na to polski rząd? 79
  • Człowiek z Europy 15 paź 2017, 20:00 Życie powstało w Afryce – do tego ogranicza się potoczna wiedza na ten temat. Tymczasem są dowody na to, że afrykańskie małpy człekokształtne, z którymi wiąże się nasze pochodzenie, mają europejski rodowód, a w każdym razie tu się ukształtowały. 81
  • Nie jestem rozchwytywaną gwiazdą 15 paź 2017, 20:00 Grzegorz Turnau skończył w tym roku 50 lat, rusza w trasę koncertową i – co dla jego miłośników najważniejsze – wydaje płytę. Na „L” znajdziemy nagrania sprzed lat, o istnieniu których zapomniał nawet sam artysta. 84
  • Tajemnicze ruchy Browna 15 paź 2017, 20:00 Jego nowa powieść „Początek” stawia pytanie o to, skąd wzięła się ludzkość. Czy Dan Brown odpowie na nie podczas wizyty w Polsce? 88
  • Wielki powrót 15 paź 2017, 20:00 Denis Villeneuve zmierzył się z legendą i wygrał. Stworzył „Blade Runnera” na miarę naszych czasów i możliwości. Trzydzieści lat po „Łowcy androidów” żyjące na ziemi roboty stały się jeszcze bardziej zaawansowane. Ale... 92
  • Koniecznie! 15 paź 2017, 20:00 festiwal Początki pornobiznesu w Toruniu Na tegorocznej edycji festiwalu Tofifest pokazem specjalnym „Milczenia polskich owiec” Maciej Stuhr udowodni, że jest nie tylko uzdolnionym aktorem, ale też interesującym reżyserem. W nowym cyklu... 93
  • Powyżej średniej 15 paź 2017, 20:00 film Bajka dla każdego Dawno nie było tak świeżego obrazu amerykańskich przedmieść. Geremy Jasper stworzył energetyczny, dziko zabawny i rozedrgany od muzyki film, a jednocześnie czuły emocjonalny portret wykluczonych dzieciaków z... 94
  • W mediach 15 paź 2017, 20:00 koncert Rap z przesłaniem Wszyscy znają raperów gangsterów, ale są i tacy twórcy tego gatunku, którzy stylistykę swojej twórczości wykorzystują do przekazu dalekiego od agresji. Klasyką jest Arrested Development, który 29... 96
  • Zupełnie nie-boski 15 paź 2017, 20:00 Bez entuzjazmu „Dwie korony”, reż. Michał Kondrat, Kondrat-Media Fabularyzowany dokument o życiu Maksymiliana Kolbego to podwójna deklaracja wiary Michała Kondrata – w Boga i w kino jako narzędzie do głoszenia jego słowa.  Twórca... 96
  • Niemcy: radykałowie i establishment w jednym stali domku 15 paź 2017, 20:00 RYSZARD CZARNECKI Piszę ten felieton w samolocie z Brukseli do Warszawy. Korzystam z usług naszego narodowego przewoźnika i bardzo sobie to chwalę z paru powodów. Po pierwsze, bo LOT jest nasz, polski. Po drugie, jako konserwatysta cenię... 98

ZKDP - Nakład kontrolowany