Podaj cegłę

Podaj cegłę

Książka to idealny prezent pod choinkę. Tyle że coraz… cięższy, bo powieści stają się coraz dłuższe. Ale czy też coraz lepsze?

Z długimi powieściami jest, jak ze szklanką i wodą. Pesymista, ten od szklanki w połowie pustej, powie, że powieści cierpią dziś na wyraźną nadwagę. Optymista, ten od szklanki w połowie pełnej, stwierdzi, że to znakomita wiadomość – znaczy to bowiem, że pisarze nadal chcą pisać, wydawcy wydawać, a przede wszystkim: że czytelnicy wciąż pragną czytać. Oczywiście długie powieści nie są wynalazkiem naszych czasów, niemniej jednak wiele mówiono w ostatnich dekadach o kryzysie literatury i czytelnictwa, wieszcząc formie powieściowej rychły zgon w starciu z telewizją albo z internetem. Wygląda jednak na to, że trend jest odwrotny.

W Polsce, o ile mi wiadomo, nikt się temu procesowi bliżej nie przyglądał, ale idę o zakład, że tendencja jest podobna jak na rynku amerykańskim: z badań platformy wydawniczej FlipSnack sporządzonych na podstawie analizy 2,5 tys. tytułów z list bestsellerów „New York Timesa” i pozycji polecanych przez tę gazetę, wynika, że przez 15 lat między rokiem 1999 a 2014 powieści urosły średnio o 27 proc., od 320 do 407 s. A są i dzieła pokaźniejsze – weźmy nagradzane amerykańskie bestsellery w rodzaju „Małego życia” Hanyi Yanagihary (816 stron w polskim wydaniu) albo „Szczygła” Donny Tartt (844 s.); weźmy paru ostatnich laureatów Nagrody Bookera: „Wszystko, co lśni” Eleanor Catton, „Krótką historię siedmiu zabójstw” Marlona Jamesa (748 s.) bądź „W komnatach Wolf Hall” Hilary Mantel (656 s.). Dodajmy do tego sukcesy cykli powieściowych będących w zasadzie jedną książką mechanicznie podzieloną na tomy: serii „Genialna przyjaciółka” Włoszki Eleny Ferrante (w sumie ok. 2200 s.) czy „Moja walka” Norwega Karla Ovego Knausgårda. Albo chwyćmy w dłoń pierwszy tom „Gry o tron” George’a R.R. Martina (1000 s.). To uśrednione 27 proc. jest nader frapujące. Pytanie bowiem, czego właściwie przybyło: tłuszczu, mięśni czy waty cukrowej? W ostatnim 15-leciu w literaturze światowej wystąpiły dwa zjawiska, które dałoby się po części obciążyć odpowiedzialnością. Zaczęło się od J.K. Rowling i „Harry’ego Pottera”: potteromania przywróciła wydawcom literatury popularnej wiarę, że młodzi ludzie mimo wszystko nie stali się analfabetami – czytelnicy przygód Pottera dojrzewali wraz z rynkiem, który nabrał nowych sił, wypuszczając co i rusz kolejne literackie blockbustery niegrzeszące skromnymi rozmiarami. Jedna z tych fal, związana z nazwiskiem Stiega Larssona, ożywiła pogrążoną w stuporze branżę powieści kryminalnej – branża odkryła przy okazji, że to już wcale nie mężczyźni stanowią większość odbiorców literatury noir.

PRZYROST MASY

Drugie zjawisko wiąże się z renesansem realizmu i historyzmu w literaturze z wyższej półki – okazało się, że postmodernizm nie był jednak ostatnim prądem intelektualnym w dziejach kultury i że awangardowe lata chude pozostawiły po sobie wielki głód klasycznych narracji, często stanowiących wszelako próby rewizji ustalonych wizji przeszłości. Stąd między innymi sukcesy drastycznie powracających do tematu Zagłady „Łaskawych” Jonathana Littella (1040 s.), antywiktoriańskiego „Szkarłatnego płatka i białego” Michela Fabera (844 s.) lub demitologizujących Kresy dawnej Rzeczypospolitej „Ksiąg Jakubowych” Olgi Tokarczuk. W Polsce zresztą scena literacka tak się specyficznie ukształtowała, że w gruncie rzeczy oba wymienione wcześniej zjawiska się na siebie nałożyły. W 2005 r. Jacek Dukaj ogłosił słynny manifest „Lament miłośnika cegieł” – mając na myśli główny nurt naszej literatury, skarżył się: „To więc, co tworzą nasi powieściopisarze, to nie są powieści, a nawet kiedy mają niektóre właściwe powieściom cechy, kryją je przed czytelnikiem z wielkim wstydem; są to wyroby powieściopodobne”. Zwracał też uwagę, że sztuka budowania solidnych narracji przetrwała w prozie gatunkowej („Gdy sięgniemy na inne półki, gdzie do niedawna nie sięgała nasza krytyka, obraz zmieni się radykalnie”). Po 11 latach możemy śmiało powiedzieć, że życzenia Dukaja przynajmniej częściowo się spełniły: literatura gatunkowa ma się jeszcze lepiej i z powodzeniem transferuje pisarzy do mainstreamu (choćby Szczepana Twardocha czy Łukasza Orbitowskiego), wydawcy gorączkowo szukają debiutantów gotowych rozpocząć karierę solidną powieścią, jeszcze dekadę temu krytycy zachłystywali się postgombrowiczowskimi eksperymentami językowymi, dzisiaj mówią o odrodzeniu sztuki storytellingu.

A LASY PŁACZĄ

Muszę się przyznać do osobistego sceptycyzmu – nie wierzę w wartość dodaną owych 27 proc. Doświadczenie redaktorskie podpowiada mi, że praktycznie k a ż d y tekst literacki można skrócić z pożytkiem dla jego jakości. Doświadczenia lekturowe utwierdzają mnie w przekonaniu, że spośród współczesnych powieściowych kolubryn bardzo niewiele da się wskazać takich, które bronią się w swojej aktualnej objętości. Większość z nich podlega straszliwej werbalnej inflacji, chaotycznie mnoży wątki i postaci, toczy się ku punktowi kulminacyjnemu z wdziękiem furmanki wyładowanej kapustą. A lasy płaczą, także dlatego, że papier jest względnie tani, podobnie jak poligrafia. Koszt druku to ledwie dziesiąta część kosztów publikacji książki, nie wspominając już o wytworzeniu pliku nadającego się do wgrania na czytnik e-booków.

Z przyjemnością odkryłem, że nie jestem sam w swoim zwątpieniu. „Rzadko kiedy długie powieści są w stanie zapracować na swoje rozmiary” – stwierdził Ian McEwan, wybitny brytyjski pisarz, laureat Bookera w 1998 r. – „Szczególnie Amerykanie uwielbiają takie tomiszcza. Przypuszczam, że nadal pociąga ich idea wielkiej amerykańskiej powieści, a to powinien być przecież kawał cegły”. Może tu zatem w pierwszej kolejności chodzić o prestiż – jeżeli, tak jak Jonathan Franzen, piszesz wielką amerykańską powieść przez 10 lat, a potem twój konterfekt ląduje na okładce magazynu „Time” opatrzony sloganem „Great American Novelist”, to po prostu nie wypada ci pokazać się publicznie z czymś cieńszym niż 1000 s. A skoro tobie się udało, będziesz miał naśladowców. Dystrybucja prestiżu w świecie literackim to ważna sprawa. Wspiera cię też kulturowy stereotyp, zgodnie z którym czytelnicy są skłonni postrzegać grubsze książki w aureoli powagi i mądrości – po lekturze zaś, nawet jeśli mieli do czynienia z glutowatym tasiemcem, będą redukować swój dysonans poznawczy na twoją korzyść, choćby dlatego, że tak właśnie działa w mózgu mechanizm nagrody – na Mount Evereście też nie jest zbyt przyjemnie, a mimo to każdego dnia ktoś tam włazi. Szukając innych wyjaśnień dla 27 proc., natrafimy na opinie, że musi tu chodzić o rodzaj buntu – zarówno pisarskiego, jak i czytelniczego – wymierzonego w przemysł medialny bombardujący nas milionami bodźców, a także w późny kapitalizm monopolizujący nasz czas, w strukturze którego ciężko odróżnić pracę od rozrywki. Grube powieści miałyby dostarczać nam trochę dziecięcej przyjemności zanurzenia się w świecie literackiej opowieści. Coś w tym na pewno jest – i dlatego literatura popularna za głównego konkurenta ma seriale telewizyjne – ale można przekornie zauważyć, że z wielkimi powieściami bywa tak jak z fast foodem: za tę samą cenę klienci wolą zestaw powiększony, choć potem frytki wyłażą im uszami. W tym sensie za ową słowną biegunkę należałoby uznać za przejaw tego samego powszechnego nadmiaru, przed którym staramy się uciec w książki. Byłyby to puste kalorie. Lepiej uważajmy: dinozaury osiągnęły maksymalne rozmiary ciała tuż przed masowym wymieraniem. g

© Wszelkie prawa zastrzeżone

Okładka tygodnika WPROST: 51/2017
Więcej możesz przeczytać w 51/2017 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 51/2017 (1816)

  • Pokój nam wszystkim 17 gru 2017, 20:00 Pamiętam, jak na przełomie lat 80. i 90. Lech Wałęsa tłumaczył swoją wizję pokoju na świecie. Brzmiało to mniej więcej tak: „Przecież i tu, i w USA robotnicy i inni nie chcą wojny. Ludzie chcą normalnie żyć”. Pomyślałem... 8
  • Niedyskrecje parlamentarne 17 gru 2017, 20:00 PO POWOŁANIU NOWEGO RZĄDU Z PREMIEREM MATEUSZEM MORAWIECKIM postanowiłyśmy sprawdzić kulisy dymisji poprzedniej szefowej rządu. Skoro informacja o jej możliwym odejściu z rządu pojawiła się w mediach dwa miesiące temu, dlaczego... 12
  • Obraz tygodnia 17 gru 2017, 20:00 12 puszek dietetycznej coli wypija w ciągu jednego dnia prezydent Donald Trump. Ogląda przy tym telewizję – średnio 8 godzin dziennie Wygrany Papież Franciszek Pięć lat od otwarcia konta @Pontifex na Twitterze korzystają z niego ponad 43... 16
  • Info radar 17 gru 2017, 20:00 Nagrody niespokojnych czasów The Square” Rubena Ostlunda triumfował w 30. edycji Europejskich Nagród Filmowych w Berlinie. Trzy prestiżowe statuetki trafiły też do polskich artystek. Impreza stała się forum dyskusji o kondycji... 18
  • Inna planeta? 17 gru 2017, 20:00 INFORMACJĘ O TYM, ŻE SĄD NAJWYŻSZY ORZEKŁ, IŻ NAUCZANIE RELIGII W PUBLICZNYCH SZKOŁACH JEST SPRZECZNE Z KONSTYTUCJĄ i w związku z tym usunął ją z nich, przeczytałam jak wieści z innej planety. Ale to nie Mars. To Argentyna! Kolebka... 19
  • Trochę patosu na Wigilię 17 gru 2017, 20:00 PKIEDY GDZIEŚ NA PRZEŁOMIE JURY I KREDY ZOSTAWALIŚMY (MNIEJSZA JUŻ O TO, JACY „MY”, BYŁO, MINĘŁO) NAUCZYCIELAMI, mój znajomy częstował nas anegdotką. Nieciekawą. Gatunek: „Kiedy w liceum jechałem na wycieczkę z kumplami i nawet... 19
  • Wprost do Unii 17 gru 2017, 20:00 W 1998 r. zaczęliśmy na serio negocjacje z Unią Europejską, do kraju przyjechał płk Ryszard Kukliński i można już było (na czarnym rynku) kupić tabletkę na potencję. 20
  • Wycinka w Białowieży, pierwsze podejście 17 gru 2017, 20:00 Wielki sukces „Wprost”! Po naszych artykułach dyrektor Lasów Państwowych wstrzymał wycinkę Puszczy Białowieskiej. Niestety, było to 19 lat temu. 21
  • Druga zmiana dobrej zmiany 17 gru 2017, 20:00 Premier Mateusz Morawiecki chce zmienić styl działania Zjednoczonej Prawicy. Nie tylko rząd ma być ładniejszy, bardziej europejski i ugodowy. Obóz rządzący też. 22
  • Szarża nosorożca 17 gru 2017, 20:00 Dokonana przez PiS zmiana ordynacji wyborczej nie była poparta sensowną diagnozą – mówi dr hab. Jarosław Flis. 26
  • Rodzina Morawieckich 17 gru 2017, 20:00 Jednoczesna kariera polityczna ojca i syna, tak jak to jest w przypadku Kornela i Mateusza Morawieckich – to rzadkość. Tym bardziej że latami ich ścieżki wcale nie biegły równolegle. 28
  • Karygodnie i nieudolnie 17 gru 2017, 20:00 Pomysł członków KRRiT, aby ukarać TVN za polityczną stronniczość, staje właśnie samym pomysłodawcom kością w gardle. W Brukseli odciął się od niego premier Mateusz Morawiecki, kilkakrotnie powtarzając, że „nawet stronnicze... 31
  • Polska – czarna dziura 17 gru 2017, 20:00 Ze wstydem muszę się państwu przyznać, że czytając i słuchając wypowiedzi kolejnych, chwilowo prominentnych, Polek i Polaków – a to tekst „nowego” premiera na temat rechrystianizacji Europy, a to uzasadnienia pani od Rydzyka na... 32
  • Modernizacja sił zbrojnych po… polsku 17 gru 2017, 20:00 WALDEMAR SKRZYPCZAK, generał broni Modernizacja sił zbrojnych to kompleks przedsięwzięć, które mają podnieść czy poprawić ich zdolność do użycia w wojnie w obronie Polski. Dokonuje się przez rozwój organizacyjny wojsk, np.... 34
  • O czym marzymy 17 gru 2017, 20:00 Pojednanie Polaków, odpoczynek, budowa szpitala w Tanzanii, publikacja wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Znani Polacy mają tak różne marzenia, jak różna jest Polska. 37
  • Warto spełniać marzenia. Swoje i bliskich 17 gru 2017, 20:00 Nikt z dnia na dzień nie staje się szczupły ani bogaty. Spełnianie marzeń to proces. Ważniejsza jest droga niż cel – mówi psycholożka Joanna Gutral. 46
  • Nie śpij, kochanie 17 gru 2017, 20:00 Rehabilitant opiekujący się pacjentem w śpiączce nie powinien okazywać uczuć, to nieprofesjonalne. Zdarza się jednak, że uczucie potrafi wyrwać chorego ze snu. 51
  • Jestem królem disco polo 17 gru 2017, 20:00 Mainstream zawsze będzie nas miał za nierozgarniętych facetów, którzy nie potrafią dobrać skarpetek do butów – mówi Marcin Miller. 54
  • Lotteria Świąteczna LOTTO – bo szczęście chodzi parami! 17 gru 2017, 20:00 24 listopada 2017 r. wystartowała nowa, świąteczna loteria promocyjna organizowana przez Totalizator Sportowy – Lotteria Świąteczna. 57
  • Kamperem przez życie 17 gru 2017, 20:00 Teresa i Andrzej Walczakowie na emeryturze ruszyli w świat. Da się. Dopóki zdrowie pozwala. 58
  • Kup pan pałac 17 gru 2017, 20:00 Kiedyś w modzie były zamki. Dzisiaj raczej dworki i pałace. Zabytkowych nieruchomości nie kupują już tylko najbogatsi Polacy, chcący się poczuć arystokratami XXI w. 63
  • Pomożemy wszystkim 17 gru 2017, 20:00 Chcemy pomóc wszystkim uczniom, a jest ich na świecie miliard. I będziemy pierwszą firmą, której się to uda – mówi Michał Borkowski, CEO Brainly. 66
  • Hossa Bessa 17 gru 2017, 20:00 Prezent według Polaka 39 proc. Polaków na świąteczny prezent przeznacza średnio kwotę od 100 do 200 zł. Najbardziej cieszymy się z podarunków, które pozwalają doświadczyć czegoś nowego. Co czwarty z nas cieszy się z własnoręcznie... 69
  • Finansowa poduszka na emeryturę 17 gru 2017, 20:00 Ministerstwo Finansów przedstawiło główne założenia systemu pracowniczych planów kapitałowych, jednej ze sztandarowych reform Mateusza Morawieckiego, dzięki której nasze oszczędności i przyszłe emerytury mają wzrosnąć. 70
  • Drogie święta 17 gru 2017, 20:00 Święta sprawią, że nasze rachunki będą o 22 proc. wyższe, w styczniu zapłacimy za media aż o 100 zł więcej – pokazało najnowsze badanie platformy MAM „Świąteczne rachunki Polaków”. 72
  • Chmury się kłębią nad Ziemią Świętą 17 gru 2017, 20:00 Miejsce urodzenia Jezusa pogrążone jest w wojnie, która wydaje się nie mieć końca. Mieszkańcy regionu stali się zakładnikami tego chaosu, bo stan permanentnej wojny wszystkich ze wszystkimi jest… politycznie i finansowo bardzo opłacalny. 76
  • Arabski syjonista 17 gru 2017, 20:00 Jestem Arabem i jednocześnie izraelskim patriotą. Uważam, że to państwo gwarantuje pokój i bezpieczeństwo mniejszościom religijnym – mówi Ayoub Kara. 78
  • Broń za zabytki 17 gru 2017, 20:00 Handel zagrabionymi w Syrii i w Iraku dziełami sztuki nie ustanie wraz z klęską Państwa Islamskiego. Reliefy z Nimrud czy mozaiki z Apamei mogą się pojawić na rynku nawet za kilkadziesiąt lat. 80
  • Homar z szampanem 17 gru 2017, 20:00 Podobno kiedy we śnie pojawia się homar, czekają nas dobre wieści i szczęście rodzinne, a także pomyślność w sprawach uczuciowych. Może więc wystarczy zjeść go na kolację, aby nam się przyśnił? 83
  • Azymut na przetrwanie 17 gru 2017, 20:00 Fotografik Michał Iwanowski przeszedł śladem swojego dziadka – który uciekł z sowieckiego obozu – ponad 2 tys. km. Swoją wyprawę uwiecznił na zdjęciach. 85
  • Słuchaj bez uprzedzeń 17 gru 2017, 20:00 Rok temu zmarł George Michael – przykład, i to niejedyny, że istnieje życie po boysbandzie. A także niejedyny przykład, że nawet po (i na) śmierci można zarobić. 88
  • Rocznica śmierci George'a Michaela. „O swą wolność walczył do ostatnich dni” 26 gru 2017, 15:58 Rok temu zmarł George Michael – przykład, i to niejedyny, że istnieje życie po boysbandzie. A także niejedyny przykład, że nawet po (i na) śmierci można zarobić. 88
  • Polacy, ludzie wolni 17 gru 2017, 20:00 Przemysław Gintrowski nie walczył z komuną. Walczył, abyśmy byli wolni, w pełnym tego słowa znaczeniu. 92
  • Podaj cegłę 17 gru 2017, 20:00 Książka to idealny prezent pod choinkę. Tyle że coraz… cięższy, bo powieści stają się coraz dłuższe. Ale czy też coraz lepsze? 94
  • Wydarzenie 17 gru 2017, 20:00 FILM Moc jest z nami Premiera nowej części „Gwiezdnych wojen” przed gwiazdką stała się już tradycją na miarę „Kevina” w Wigilię. Mimo to Disney nie schodzi z jakości. „Ostatni Jedi” to rozrywka, która może przyciągnąć... 96
  • Film 17 gru 2017, 20:00 DOKUMENT Uczciwa rozmowa AUTORZY SIĘGAJĄ PO TEMAT POGROMU KIELECKIEGO. O zdarzeniach z 1946 r. mówią tu historycy, ale i świadkowie oraz osoby uratowane z masakry. Ci, którzy zaczynali kolejny zwykły dzień, gdy dziewięcioletni chłopiec... 97
  • Muzyka 17 gru 2017, 20:00 TELEDYSKI Obrazy nut WBREW MALKONTENTOM TELEDYSK NIE TYLKO ŻYJE, ale też ma się całkiem nieźle. Dowodem Yach Film Festiwal, na której to imprezie już od ćwierć wieku przyznawane są nagrody za najlepsze obrazy ilustrujące dzieła muzyki... 98
  • Książki 17 gru 2017, 20:00 POWIEŚĆ Szwedzkie miłości Szwecja jest o wiele spokojniejszym krajem, niż pokazują to powieści kryminalne. A szwedzka literatura to nie tylko opowieści o zbrodniach, lecz także wiele atrakcyjnych utworów np. o miłości. Pokazuje to... 100
  • Kalejdoskop 17 gru 2017, 20:00 TEATR Ala ma kłopot Może obecne spory w Polsce nie wynikają jedynie z odmiennych poglądów, ale również z powodu posługiwania się odmiennymi językami, nawet jeśli te wciąż opierają się na składni języka polskiego? A jeśli tak, to... 101
  • Kulturalna trzynastka 17 gru 2017, 20:00 Kasia Klich WOKALISTKA, KOMPOZYTORKA, AUTORKA TEKSTÓW Mary POPPINS 1. Na jaką książkę pod choinką czekasz? to wymarzona Na czytnik e-booków. Wodoodporny. mama Kasi Klich 2. Ulubiona kolęda? „Mizerna cicha”. 3. W czyim wykonaniu... 104
  • „Któżpobieży”, czyli ile rozumieją z kolęd nasze dzieci 17 gru 2017, 20:00 MICHAŁ WITKOWSKI Skąd w słowiańskiej szopce (ze śniegiem!) wziął się Murzynek i dlaczego, jak się do niego wrzuci monetę, to pokiwa głową? Czemu dzieciątko w samym środku zimy jest nagie? A jak już je okryją, to jakimś bliżej... 105
  • Europarlament, Polacy w Kazachstanie i strach chrześcijan 17 gru 2017, 20:00 Święta Bożego Narodzenia za pasem, ale Parlament Europejski pracuje w legislacyjnym pocie czoła. Na ostatniej w tym roku sesji, w alzackim Strasburgu, pochyliliśmy się z troską nad rolnictwem i rozwojem obszarów wiejskich, flotami... 106

ZKDP - Nakład kontrolowany