Puszka Pandory

Puszka Pandory

Grecja będzie się musiała odgradzać za swoje (fot. EPA/ORESTIS PANAGIOTOU/PAP)
Grecja od lat domaga się od Berlina wojennych reparacji i choć Niemcy konsekwentnie odrzucają te żądania, upór wyszedł jej na dobre.

Ubiegły rok w naszym kraju upłynął pod znakiem dyskusji o reparacjach wojennych, tymczasem Ateny domagają się ich od Berlina już od kilku dekad. Polski rząd nie postawił na razie Niemcom żadnych oficjalnych żądań. Sprawą reparacji zajmuje się parlamentarna komisja pod przewodnictwem posła Arkadiusza Mularczyka, która zleciła ostatnio kolejne ekspertyzy dotyczące polskich strat wojennych. Jest też pewnie za wcześnie, żeby ta sprawa stała się jednym z tematów spotkania premiera Mateusza Morawieckiego z kanclerz Merkel, które odbędzie się – jak wszystko na to wskazuje – 15 lutego w Berlinie. Warto się jednak zastanowić, co czeka polski rząd, jeśli władze Prawa i Sprawiedliwości zdecydują się w przyszłości na wysunięcie reparacyjnych żądań.

Spalona ziemia

Przykład długoletnich starań Grecji pokazuje, że do tej politycznej i dyplomatycznej gry trzeba się dobrze przygotować, bo będzie to zderzenie czołowe z perfekcyjnie w tej sprawie działającą niemiecką machiną państwową. Cały legion historyków, publicystów i prawników będzie nam tłumaczyć – tak jak dotąd Grekom – dlaczego sprawa reparacji jest zamknięta i dlaczego ewentualna wypłata roszczeń zrujnowałaby nie tylko Niemcy, lecz także Unię Europejską. Niemiecki rząd będzie w tej sprawie mówić mało. Spośród wysokich rangą polityków tylko Helmut Kohl, na początku lat 90., przyznał na konferencji prasowej, że niemieckie zbrodnie i zniszczenia z czasów wojny są tak ogromne, że reparacje pożarłyby cały majątek narodowy Niemiec. Jednocześnie Grecy udowodnili, że warto być cierpliwym, bo choć Berlin do dziś odrzuca greckie żądania, presja wywierana przez Ateny (ostatnio w 2017 r., kiedy prezydent Prokopis Pavlopoulos znów przypomniał, że Grecja ma prawo domagać się zadośćuczynienia za doznane krzywdy) jednak się opłaciła. – Grecji umorzono de facto nawet 50 proc. zadłużenia, bo Komisja Europejska pod wpływem Berlina latami odkłada decyzję o ostatecznej spłacie tego długu – tłumaczy w rozmowie z „Wprost” prof. Albrecht Ritschl z London School of Economics, historyk ekonomii, znany ze swoich publikacji na temat niemieckich reparacji, i dodaje: – To się udało głównie dlatego, że niemieccy politycy zostali poddani dużej presji, żeby jakoś załatwić sprawę wojennych reparacji, bo Niemcy mają moralny obowiązek pomóc Grecji. I trudno się dziwić. Wycofując się z Grecji, w październiku 1944 r. Niemcy zostawiali za sobą spaloną ziemię. Okupacja pochłonęła ok. 7 proc. ludności Grecji. Zniszczono 80 proc. greckiego przemysłu i 28 proc. infrastruktury. Ale na tym nie koniec. W czasie wojny Grecja została też zmuszona do kredytowania niemieckich operacji wojskowych w rejonie Morza Śródziemnego. Od marca 1942 r. do października 1944 r. Narodowy Bank Grecji co miesiąc wysyłał przelew na specjalne konto Wehrmachtu. Ta „pożyczka” (której wartość jest dziś szacowana na 11 mld euro), jak twierdzi prof. Hagen Fleischer, profesor historii współczesnej na Uniwersytecie w Atenach, nakręciła w okupowanej Grecji hiperinflację i wyssała z niej wszystkie soki życiowe, doprowadzając do gospodarczej katastrofy. W czasie paryskiej konferencji z 1946 r. dotyczącej reparacji Grecja przedstawiła szacunki strat wojennych w wysokości 7,2 mld dolarów. Jak dotąd otrzymała tylko 115 mln marek, które Niemcy zgodziły się wypłacić w 1960 r. Grecja nigdy jednak nie zrezygnowała ze starań o wypłatę całości niemieckich reparacji. Co jakiś czas kolejne greckie rządy przypominają Berlinowi, że sprawa nie została zamknięta.

Gospodarczy tygrys europy

Najgłośniej o żądaniach Grecji było w marcu 2015 r., w samym środku kryzysu finansowego, kiedy jej zadłużenie sięgało 240 mld euro i 146,2 proc. PKB, a Europejski Bank Centralny, Komisja Europejska i Międzynarodowy Fundusz Walutowy wywierały na Ateny olbrzymią presję, żeby poddała się kuracji wstrząsowej i radykalnie obniżyła wydatki. Lewicowy premier Aleksis Tsipras, który doszedł do władzy dzięki obietnicom zerwania z polityką bolesnych cięć budżetowych, przypomniał wówczas, że Berlin, który tak bardzo naciska na spłatę długów przez Grecję, nie spłacił własnych. Grecki rząd oszacował wysokość reparacji na 160 mld euro. Jak podawały wówczas greckie media, wypłata niemieckich odszkodowań była jedyną sprawą, która łączyła cały grecki parlament: od faszystów po komunistów. Odpowiedź Berlina była natychmiastowa. Zgodnie z oświadczeniem niemieckiego rządu temat reparacji został już dawno zamknięty – zarówno w sensie politycznym, jak i prawnym. Stało się to w 1990 r. przy okazji podpisania Traktatu 2+4, który przypieczętował zjednoczenie Niemiec i jest sygnowany przez Niemcy Zachodnie i Wschodnie oraz USA, Francję, Wielką Brytanię i ZSRR. W jego treści nie ma ani słowa o reparacjach z czasów II wojny. – I tego trzyma się od lat niemiecki rząd. Ta strategia była dotąd skuteczna, a próby podważenia tego stanowiska w europejskich sądach nie powiodły się i sądzę, że mają małe szanse, żeby miało się to kiedyś zmienić – mówi prof. Albrecht Ritschl. Nie byłoby strategii pod hasłem „sprawa jest zamknięta”, gdyby nie decyzja mocarstw (przede wszystkim Stanów Zjednoczonych) o zablokowaniu wszelkich roszczeń wobec Niemiec, podjęta zaraz po wojnie. Amerykanie obawiali się, że wypłata reparacji i spłata długów skończyłaby się gospodarczą katastrofą Niemiec, a nie chcieli powtórki z historii.

Po I wojnie Niemcy zostały bowiem obciążone reparacjami, których nie były w stanie spłacać, co skończyło się gigantycznym kryzysem i dojściem do władzy Hitlera. Dlatego po II wojnie światowej Amerykanie nie chcieli ryzykować i postanowili doprowadzić niemiecką gospodarkę do rozkwitu. Niemcy miały się stać gospodarczą machiną napędzającą Europę. Nie mogło więc być mowy o spełnieniu żądań odszkodowawczych całej niemal Europy. Jak Amerykanom udało się przekonać ówczesnych wierzycieli Berlina? Wszystkie kraje, które chciały otrzymać pomoc w ramach planu Marshalla, musiały zrzec się roszczeń wobec hitlerowskich Niemiec do czasu, kiedy Niemcy spłacą otrzymaną od Amerykanów pomoc. Tej pomocy dla Niemiec było zresztą więcej. W 1953 r. na konferencji w Londynie, znów przy decydującym udziale Stanów Zjednoczonych, niemiecki dług zagraniczny wrzucono do jednego worka z reparacjami, zredukowano dług wewnętrzny, a w porozumieniu końcowym napisano, że do sprawy reparacji można będzie wrócić po zjednoczeniu Niemiec. „Dlatego Niemcy aż do zjednoczenia powtarzały, że jest za wcześnie na negocjacje w sprawie reparacji, a kiedy już doszło do zjednoczenia, Helmut Kohl i minister spraw zagranicznych Hans-Dietrich Genscher tłumaczyli, że jest za późno, a cała sprawa odszkodowań to już przeszłość. Taka argumentacja obowiązuje zresztą do dziś” – mówił w niemieckiej telewizji ARD Hagen Fleischer, profesor historii współczesnej na Uniwersytecie w Atenach.

Moralny obowiązek

Konsekwentne od lat stanowisko Niemiec wobec ewentualnych roszczeń związanych z ostatnią wojną nie ogranicza się jedynie do sfery prawa. Jak pokazuje przypadek Grecji, w obronę niemieckich interesów są też zaangażowane media. W 2015 r. największe niemieckie gazety i telewizje przedstawiały Greków jako oszustów i naciągaczy, którzy przypomnieli sobie o reparacjach z powodu długów, w które wpadli z własnej winy. W mediach głos zabierali znani eksperci. Frank Schorkopf, profesor prawa międzynarodowego z Uniwersytetu w Getyndze, tłumaczył, że Grecja nie ma prawa się domagać reparacji, bo pod koniec negocjacji Traktatu 2+4 została poproszona o przedstawienie swoich żądań odszkodowawczych i nie zrobiła tego na czas. „Mamy dobry powód interpretować ich milczenie jako akceptację, jako zrzeczenie się reparacji” – powiedział tygodnikowi „Der Spiegel” prof. Schorkopf, sugerując dodatkowo, że niestabilną i biedną Grecję przyjęto do Wspólnoty Europejskiej w 1981 r. i do strefy euro w 2001 r. w zamian za niepodnoszenie sprawy reparacji. Część niemieckich polityków – głównie skrajna lewica – wzięła jednak w tym sporze stronę Grecji. Annette Groth z Die Linke (Lewica o zabarwieniu antykapitalistycznym i neomarksistowskim) powiedziała wówczas agencji Reuters, że Berlin powinien spłacić wymuszoną w 1942 r. na Banku Grecji

pożyczkę, bo „jest to moralny obowiązek Niemców”. Podobnie wypowiadała się na łamach brytyjskiego dziennika „Financial Times” Sevim Dağdelen z Die Linke: „To wstyd, że rząd nie chce się w tej sprawie posunąć nawet o krok”. Znaleźli się też niemieccy historycy, którzy przekonywali, że sprawa reparacji wcale nie jest zamknięta. W ubiegłym roku w Niemczech wyszła książka historyków Karla Heinza Rotha i Hartmuta Rübnera pt. „Odszkodowania. Niespłacone długi okupacji niemieckiej w Grecji i w Europie” („Reparationsschuld. Hypotheken der deutschen Besatzungsherrschaft in Griechenland und Europa”), w której autorzy szacują, że Niemcy są obecnie winne Grecji – uwzględniając inflację – 185 mld euro. Roth i Rübner, notabene także związani z niemiecką lewicą, przekonują, że „zachodnioniemieckie elity władzy”, przy wsparciu Amerykanów, aż do zjednoczenia Niemiec systematycznie i w sposób arogancki ignorowały żądania Aten. Książka doczekała się poważnych recenzji w niemieckich mediach. Na łamach centrolewicowego „Süddeutsche Zeitung” ukazał się tekst Constantina Goschlera, historyka z Uniwersytetu Ruhry w Bochum, pod znaczącym tytułem: „Ateny i Berlin: otwarte konto, otwarte rany”. Goschler uznał książkę za pouczającą. „To ważny wkład w ważny temat, który prawdopodobnie będzie nam towarzyszył przez długi czas” – napisał w konkluzji Goschler. Czy Polska ma w podobnym sporze większe szanse niż Grecja? – Nie jestem prawnikiem, ale przewiduję, że niemiecki rząd nie zdecyduje się na otwarcie tej puszki Pandory. Jeśli jednak dojdzie do jakichś poważnych rozmów na ten temat, Niemcy znajdą inny sposób, żeby zintensyfikować pomoc gospodarczą dla Polski – uważa prof. Albrecht Ritschl i dodaje: – Pamiętajmy, że największe środki pomocowe w Unii zasilają politykę rolną i fundusz spójności, którymi zainteresowana jest Polska, a Berlin wpłaca do Unii najwięcej. Nikt tego nie nazywa reparacjami, bo byłoby to politycznie niedopuszczalne i dlatego nazywamy to europejską współpracą. Niemcy mają moralny obowiązek potraktować poważnie polskie żądania. Polska ucierpiała w czasie wojny jak żaden inny kraj. Wszyscy to wiedzą, Niemcy także. g

© Wszelkie prawa zastrzeżone

Okładka tygodnika WPROST: 5/2018
Więcej możesz przeczytać w 5/2018 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 5/2018 (1821)

  • Dziennikarze do piór, funkcjonariusze do funkcji 28 sty 2018, 20:00 Na moim osiedlu, czyli warszawskim Ursynowie, pasją osób zarządzających jedną z lokalnych telewizji jest tropienie przypadków łamania przepisów drogowych. W efekcie na facebookowym profilu lądują filmiki z kierowcami naruszającymi... 3
  • Niedyskrecje parlamentarne 28 sty 2018, 20:00 W PIS NARASTA NIEPOKÓJ W ZWIĄZKU Z DZIAŁALNOŚCIĄ JAROSŁAWA GOWINA, który intensywnie powiększa swój stan posiadania w parlamencie. Parlamentarzyści Prawa i Sprawiedliwości z przerażeniem patrzą, jak w ich okręgach pojawiają się... 6
  • Info radar 28 sty 2018, 20:00 Generał od reprywatyzacji Jan Śpiewak, lider stowarzyszenia Wolne Miasto Warszawa, złożył zawiadomienie do prokuratury. Chce, by śledczy wyjaśnili, jaką rolę w zwrotach warszawskich kamienic odegrał generał z czasów PRL i III RP.... 12
  • Światowe Forum Nierówności 28 sty 2018, 20:00 RAFAŁ GÓRSKI NAJBOGATSI I NAJBARDZIEJ WPŁYWOWI LUDZIE ŚWIATA WŁAŚNIE SPOTKALI SIĘ NA ŚWIATOWYM FORUM EKONOMICZNYM W DAVOS. Tylko czy na pewno rozmawiali o tym, co najważniejsze? 82 proc. majątku trafiło do 1 proc. najbogatszych ludzi w... 12
  • Idioci w krzakach 28 sty 2018, 20:00 JOACHIM BRUDZIŃSKI MA RACJĘ, DRWIĄC Z NAZIOLI, TYCH „IDIOTÓW W KRZAKACH” I ZARAZEM PRZYPOMINAJĄC, że w niejednym kraju Europy zupełnie zachodniej problem neofaszyzmu jest obiektywnie większy niż w Polsce. Kiedy antyprawica w kraju i... 14
  • Biało-Polacy 28 sty 2018, 20:00 O nazistowskich szkoleniach młodzieży w lasach pisaliśmy już 15 lat temu. Dziś uczestnicy tych kursów to dorośli ludzie. Dziesięć tysięcy nastolatków wyszkolą tego lata w Polsce neonaziści” – pisali w maju 2003 r. dziennikarze... 17
  • Kulisy odwołania Macierewicza 28 sty 2018, 20:00 Politycy PiS spodziewali się, że ludzie Antoniego Macierewicza zawistują teczkami. Mówiono nawet o domniemanych „kwitach na Morawieckich”. To miało się przyczynić do dymisji szefa MON. „Wprost” poznał kulisy sprawy. 20
  • Odsiadka czy rządzenie? 28 sty 2018, 20:00 Właśnie upadł w Rumunii gabinet premiera Michała Tudosego, po tym, jak władze rządzącej partii socjaldemokratycznej odmówiły mu dalszego poparcia. Tudose został szefem rządu ledwie pół roku temu, w efekcie wotum nieufności, jakie... 25
  • Jak pęka PiS 28 sty 2018, 20:00 Sprawa senatora Koguta pokazuje, że w obozie Zjednoczonej Prawicy królują nieufność, wzajemna niechęć i lęk o własną pozycję. 26
  • Pospolite poruszenie lewicy 28 sty 2018, 20:00 Barbara Nowacka i Robert Biedroń prawdopodobnie staną na czele nowej lewicowej formacji. Czy wyjdzie z tego wino czy ocet? 28
  • Walczący ze smogiem 28 sty 2018, 20:00 Rząd pracuje nad modelem walki zesmogiem. Pod lupę trafią 33 polskie miasta z najbardziej zanieczyszczonym powietrzem. Na razie na ten cel zaplanowano 180 mln zł. 32
  • Pomazańcy 28 sty 2018, 20:00 Myśliwy w Polsce ma więcej praw i przywilejów niż policjant. I nie ma się co dziwić, ma ważniejsze zadania. Nie tylko chroni polską przyrodę, głównie przed nią samą, ale przede wszystkim chroni polskich obywateli przed przyrodą.... 33
  • Minister uderza w regionalne uczelnie 28 sty 2018, 20:00 Po reformie Gowina regionalne uniwersytety spadną do rangi szkół licencjackich, a rektorzy zostaną panami życia i śmierci naukowców – alarmuje Aleksander Temkin. 34
  • Krajobraz po kolejnej bitwie o samorządy 28 sty 2018, 20:00 Zmiany w ordynacji wyborczej nie są efektem konsultacji PiS, bo ich nie było. Po prostu prezes przestraszył się możliwych skutków. 36
  • Organizujmy Polskę bez doktrynerstwa 28 sty 2018, 20:00 CYRYL EKIERSKI Zarządzanie państwem nie opiera się na jednej sprawdzonej recepturze. Na świecie koegzystują monarchie, dyktatury, republiki i inne formy sprawowania władzy – wbrew rozpowszechnionej tezie, że demokracja jest jedynym... 41
  • Aborcja nie w moim interesie 28 sty 2018, 20:00 ADRIAN FURMAN, osoba z niepełnosprawnością, przedsiębiorca, bloger, człowiek Jako osoba z niepełnosprawnością jestem zdeklarowanym przeciwnikiem aborcji. Powód? Nie jest to w moim interesie. Kropka. Zdaję sobie sprawę ze złożoności... 42
  • W cieniu swastyki 28 sty 2018, 20:00 Organizacje nazistowskie to w Polsce margines. Większym problemem jest parasol bezpieczeństwa, który władza roztacza nad środowiskami narodowymi sączącymi rasizm oraz agresję wobec obcych. 44
  • Babcie są zmęczone 28 sty 2018, 20:00 Chciałyby korzystać z życia, ale kto wychowa wnuki? Za emancypację babcie płacą wyrzutami sumienia. 49
  • Rolnik z aplikacją 28 sty 2018, 20:00 Jak zdjęcia robione z orbity okołoziemskiej pomagają polskim rolnikom. 51
  • Kuchenne rewolucje w szkole 28 sty 2018, 20:00 Dietetyczne posiłki przygotowywane na miejscu i 40-minutowa przerwa obiadowa – taką szkołę widzi minister Anna Zalewska. 52
  • Nowy rok według najbogatszych 28 sty 2018, 20:00 Jeden planuje odwiedzić operę w Omanie, drugi chciałby poprawić się w grze w golfa. Wszyscy chcą ze swoim biznesem silniej rozpychać się na zagranicznych rynkach. O plany na 2018 r. spytaliśmy bohaterów naszej listy 100 najbogatszych. 54
  • Dobry zwyczaj – wypożyczaj! 28 sty 2018, 20:00 Świadomość klientów bardzo się zmieniła. Znacznie wzrosły ich wymagania, a co za tym idzie, standard floty – mówi Agnieszka Drzymała-Feć, dyrektor sprzedaży w firmie Rentis. 60
  • Nasz drogi śnieg 28 sty 2018, 20:00 Każde ocieplenie przyprawia właścicieli narciarskich stoków o szybsze bicie serca. Śnieg zyskuje status białego złota. 62
  • Dłużnicy na gapę 28 sty 2018, 20:00 Rośnie liczba zadłużonych Polaków – w większości to osoby przed 35. rokiem życia. 65
  • Puszka Pandory 28 sty 2018, 20:00 Grecja od lat domaga się od Berlina wojennych reparacji i choć Niemcy konsekwentnie odrzucają te żądania, upór wyszedł jej na dobre. 66
  • Narodziny przywódcy 28 sty 2018, 20:00 Winston Churchill stał się ikoną alianckiego oporu w czasie II wojny światowej. Choć wcześniej nic nie zapowiadało, że to on będzie przywódcą, którego przemówienia porwą naród. 70
  • Po prostu meble 28 sty 2018, 20:00 Nowoczesny, minimalistyczny i skandynawski – to style, które rządzą w domach Polaków. 74
  • Biuro dobrze przemyślane 28 sty 2018, 20:00 Aż trzy czwarte kandydatów przy wyborze nowego pracodawcy bierze pod uwagę atrakcyjność jego biura. 76
  • Nie mam planu B 28 sty 2018, 20:00 Człowiek wiecznie szczęśliwy to jednostka chorobowa – przekonuje Edyta Olszówka i pyta, czy jesteśmy otwarci na drugą osobę. Po wybitnej roli teatralnej w „Elementarzu” aktorka wraca do kina w filmie „Plan B”. 78
  • Co jest (i było) grane 28 sty 2018, 20:00 Rock nigdy nie miał w Polsce łatwo. W PRL narodził się z trudem, potem próbowano go zamknąć w domu poprawczym. Na krótko wyrwał się na wolność, ale szybko utknął w klatce komercji. 82
  • Praca reżysera to nie wyczyn, to harówa 28 sty 2018, 20:00 Jeden z najciekawszych współczesnych reżyserów stworzył portret jednego z największych twórców filmu. Michel Hazanavicius opowiada nam o swoim filmie „Ja, Godard”. Wkrótce w kinach. 86
  • Wydarzenie 28 sty 2018, 20:00 WSPOMNIENIA Bard i pisarz O Stanisławie Grzesiuku było niedawno głośno za sprawą jego biografii napisanej przez Bartosza Janiszewskiego. Nic dziwnego, że teraz wydawca przypomina jego pierwszą książkę. To wspomnienia autora, który jako... 90
  • Film 28 sty 2018, 20:00 TRAGIKOMEDIA Kowbojska mentalność Nagrodzone czterema Złotymi Globami i nominowane do Oscarów w siedmiu kategoriach „Trzy billboardy” to ostatnio jeden z najzabawniejszych filmów. Ale w tej przywodzącej na myśl kino braci Coen... 92
  • Muzyka 28 sty 2018, 20:00 PŁYTA Pop mile widziany W NIEKOŃCZĄCEJ SIĘ DYSKUSJI NA TEMAT TEGO, dlaczego rozgłośnie radiowe nie prezentują nowych polskich twórców, pojawia się często argument, że brak jest przebojowej, dobrze zaaranżowanej i zagranej muzyki pop.... 93
  • Książka 28 sty 2018, 20:00 TEATR Lupa do czytania Łukasz Maciejewski, „Lupa. Koniec świata wartości”, PWSFTViT w Łodzi Podczas egzaminów do łódzkiej Filmówki Krystian Lupa usłyszał, że jest beztalenciem – na szczęście dla polskiego teatru. Dziś ta sama... 94
  • Kalejdoskop 28 sty 2018, 20:00 WYSTAWA Zamiast Mony Lisy Łódź pozazdrościła Warszawie „Kopernika” i w murach dawnej elektrowni stworzyła centrum naukowo-kulturalne EC1. Nikt tak jak da Vinci nie nadaje się na bohatera tutejszej wystawy. Z jednej strony niewątpliwie... 95
  • Kulturalna trzynastka 28 sty 2018, 20:00 Anna Jadowska REŻYSERKA FILMÓW „TERAZ JA” I „Z MIŁOŚCI”. POD KONIEC ZESZŁEGO ROKU PREMIERĘ MIAŁY JEJ „DZIKIE RÓŻE” 1. Najbardziej znienawidzona lektura? Instrukcje obsługi. 2. Którym bohaterem z literatury chciałabyś być... 96
  • Norylsk. Piękno i zło 28 sty 2018, 20:00 MICHAŁ WITKOWSKI Kto był już wszędzie i wszystko widział, kto jest turystą zblazowanym, hipsterskim, na kogo już nie działają wizje błękitnych mórz i drinków z wisienką pitych przy jacuzzi, kto już nie kolekcjonuje mil i nie... 97
  • Rząd w RFN? Może już za dwa miesiące... 28 sty 2018, 20:00 Nie chcę się chwalić, ale tuż po ostatnich wyborach w Niemczech w tekście opublikowanym w „Gazecie Polskiej Codziennie”, gdy wszyscy mówili, że powstanie „jamajska koalicja” (CDU/CSU, liberałowie i Zieloni), ja upierałem się, że... 98

ZKDP - Nakład kontrolowany