Fantastyka lepszego sortu

Fantastyka lepszego sortu

Mistrzyni SF? Tak, choć sama wolała, by nie przypisywać jej do konkretnego gatunku. W kręgu zainteresowań Ursuli Le Guin, zmarłej niedawno amerykańskiej pisarki, były feminizm, seksualność czy anarchizm.

Bartosz Czartoryski

Nie przepadała za uogólnieniami, nie godząc się na uproszczenia i zwyczajowe klasyfikowanie gatunku literackiego, pod wspólnym mianownikiem upychające dzieła niekoniecznie do siebie przystające. Krzywiła się, kiedy nazywano ją autorką powieści science fiction, optując raczej za niestygmatyzującym tytułem „pisarki”.

Wizje z kompasem

Ursula Le Guin nie wyrzekała się bynajmniej swoich czytelniczych korzeni i inspiracji, nie kryjąc, że to lektura Tolkienowskiej trylogii „Władca Pierścieni” otworzyła jej wyobraźnię na ogrom możliwości roztaczanych przez fantastykę. Ale z lubością testowała wytrzymałość jej ram, nie stroniąc od złożonych kwestii dotykających chociażby skomplikowanych zagadnień antropologicznych. Baczna obserwatorka dynamicznych zmian zainicjowanych przez ruchy kontrkulturowe sporo uwagi poświęcała tematom feminizmu, ludzkiej seksualności czy hipotetycznemu funkcjonowaniu społeczeństwa anarchistycznego. Pisząc, nie myślała o często przypisywanym science fiction profetyzmie – zmyśloną przyszłość miała nie za odpowiedź na pytanie, co może się zdarzyć za sto czy tysiąc lat, ale za poligon doświadczalny dla najosobliwszych, prowokujących do myślenia wizji. Zapewne zostanie zapamiętana przede wszystkim jako autorka cyklu „Ziemiomorze” i „Lewej ręki ciemności”, swojego opus magnum. A napisała jeszcze przeszło 20 innych powieści i niezliczone opowiadania, wydawała tomiki poezji, tłumaczyła. Zajmowały ją zarówno proza intelektualna, filozoficzna, jak i proste, baśniowe opowieści, które, jak uważała, miały za zadanie ćwiczyć wyobraźnię młodego czytelnika, aby ten potrafił posługiwać się sprezentowanym mu za pośrednictwem lektury moralnym kompasem. Le Guin nawet oklepane tropy gatunkowe potrafiła wywrócić na nice, koncentrując się z jednej strony na jednostkowych, osobistych podróżach swoich bohaterów ku samopoznaniu, z drugiej na zderzeniu kultur.

„Czarnoksiężnik z Archipelagu” (1968), powieść otwierająca liczący sześć książek cykl „Ziemiomorze”, jest symptomatyczna dla twórczości Amerykanki, zahacza bowiem o problematykę podejmowaną przez nią cyklicznie. Osada, gdzie zamieszkuje główny bohater – Duny, młody chłopak o ciemnej karnacji, szturmowana jest regularnie przez białego najeźdźcę. Kiedy objawiają się magiczne moce Duny’ego, otrzymuje on prawdziwe imię – Ged. Do samego końca powieści zmaga się jednak nie z w ojownikami czy magami, ale z Cieniem, mroczną częścią siebie rodem z jungowskich teorii. Dopiero samoakceptacja uczyni go pełną osobą. Przykład ten pokrótce ilustruje niestandardowe podejście Le Guin do fantastyki, które pozwoliło jej znaleźć uznanie nie tylko wśród miłośników gatunku. Ceniony krytyk Harold Bloom, swojego czasu pomstujący za przyznanie Stephenowi Kingowi prestiżowej nagrody National Book Award, powiedział, że to Le Guin udało się wynieść fantasy na wyższy poziom, jego zdaniem zarezerwowany dla literatury lepszego sortu. Kiedy pisarka w 2014 r. przyjmowała to samo wyróżnienie za całokształt twórczości, powiedziała, że latami czuła się wykluczona z życia literackiego, bo podobne laury zbierali tylko „tak zwani realiści”. Do tamtej chwili na półce zgromadziła wiele liczących się nagród, ale wszystkie przyznawane były przez społeczność fantastyczną: Hugo, Nebulę czy World Fantasy Award.

Feministyczne science fiction

Zainteresowanie antropologią Le Guin (urodzona jako Ursula Kroeber; nazwisko, pod którym zdobędzie sławę, przyjęła od męża, historyka Charlesa Le Guina) wyniosła z domu. Oboje jej rodzice byli naukowcami badającymi kulturę rdzennych społeczności amerykańskich, szczególnie kalifornijskiego plemienia Yana; stali się też swoistymi kronikarzami życia Ishiego, ostatniego przedstawiciela szczepu Yahi. Kroeberowie gościli u siebie intelektualny salon, często bywał u nich sam Robert Oppenheimer,który później posłużył pisarce jako model postaci genialnego fizyka Szeveka z powieści „Wydziedziczeni” (1974). Ambitna już jako dziecko, dorastająca pośród stymulujących wyobraźnię ludzi, Le Guin podjęła pierwsze próby pisarskie jeszcze przed ukończeniem 10. roku życia i nie przestawała wymyślać kolejnych fabuł po osiągnięciu dojrzałości. Jej literatura okazywała się jednak zbyt trudna i nie znalazła komercyjnego powodzenia. Kolejni wydawcy byli przekonani o braku potencjału sprzedażowego.

Pierwszą powieść, „Świat Rocannona”, opublikowała w 1966 r., ale to rzeczony „Czarnoksiężnik z Archipelagu” – w zamierzeniu przeznaczony dla młodszego czytelnika, co nie znaczy, że uboższy w sensy – pozwolił jej wyjść przed szereg pisarzy fantastyki. Wydana rok później „Lewa ręka ciemności” traktowała o Getheńczykach – społeczeństwie androgenicznym, którego przedstawiciele są hermafrodytami. Płeć to dla nich rzecz umowna, bo ujawnia się podczas okresu godowego, więc każdy może stać się kobietą lub mężczyzną. Powieść zyskała przychylność krytyki, została wielokrotnie nagrodzona i określona mianem feministycznego science fiction. Sama Le Guin uważała, że temat płciowości jest tam mniej istotny od głównego motywu książki – zdrady i lojalności. Kolejne wydawane przez nią tytuły, zarówno kontynuacje wyżej wymienionych powieści, jak i pozycje rozbudowujące owe światy, to istny zapis nieustannej ewolucji autorki. Mimo sukcesu wydawniczego i podejmowanych prób nie udało jej się przebić na g runt innego niż literatura medium. Jej wymuskany projekt filmowy z 1979 r. oparty na powieści „Jesteśmy snem” (1971), inspirowany poniekąd myślą i twórczością Philipa K. Dicka (oboje uczęszczali do tej samej szkoły średniej, nie byli jednak przyjaciółmi) nie doczekał się komercyjnego docenienia, być może ze względu na swoją osobność na tle kina science fiction, zachłyśniętego wówczas sukcesem „Gwiezdnych wojen”. Le Guin nie miała zresztą szczęścia do adaptacji. O ironio, bodaj najbardziej nie znosiła tej najbardziej znanej, japońskiej animacji „Opowieści z Ziemiomorza” (2007) Gorō Miyazakiego. g

© Wszelkie prawa zastrzeżone

Okładka tygodnika WPROST: 6/2018
Więcej możesz przeczytać w 6/2018 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 6/2018 (1822)

  • Naród wybrany 4 lut 2018, 20:00 Czy kogoś oburzyła ostatnio ustawa uchwalona w Belgii? We Włoszech? A może rozgrzał kogoś do białości pomysł ministra rządu Norwegii? Też nie? To dziwne… Tymczasem reforma wymiaru sprawiedliwości, wycinka drzew w Puszczy... 4
  • Niedyskrecje parlamentarne 4 lut 2018, 20:00 PIS ŻYŁ W UBIEGŁYM TYGODNIU SPRAWĄ NOWELIZACJI USTAWY O IPN. Od naszych rozmówców z tej partii dowiedziałyśmy się m.in., że ta nowelizacja w ogóle nie była omawiana na klubie. A szkoda, bo może przy okazji dyskusji pojawiłaby się... 6
  • Obraz tygodnia 4 lut 2018, 20:00 30 mln dol. Żąda Chuck Norris od stacji CBS za zyski z serialu „Strażnik Teksasu”. Aktor twierdzi, że stacja złamała kontrakt i nie zapłaciła mu umówionej kwoty, a także nie dbała o jego interesy, sprzedając prawa do serialu po... 9
  • Info radar 4 lut 2018, 20:00 Samobójstwo syna Fidela Fidelito był najlepiej wykształcony ze wszystkich dzieci Castro i najbardziej fizycznie podobny do ojca Pierworodny syn kubańskiego dyktatora zabił się na Kubie. Fidel Castro Diaz-Balart miał 68 lat i był specem od... 10
  • Tramwaj do zaorania? 4 lut 2018, 20:00 RAFAŁ GÓRSKI „NIE WIERZĘ... LINIA 45 I 46 Z ŁODZI PRZEZ ZGIERZ DO OZORKOWA ZOSTAJE ZAMKNIĘTA???? Po 100 latach jazdy?? Pani Prezydent @HannaZdanowska czemu ja pytam!? Jak tu teraz żyć???”. To wpis, który pojawił się 1 lutego na... 11
  • Fruwamy! 4 lut 2018, 20:00 KIEDY POLSKA WSTĘPOWAŁA DO UNII, ZBYSZEK BUJAK ZAPYTANY PRZEZ JAKIEGOŚ DZIENNIKARZA, co takiego nasz naród wniesie do Wspólnoty, zastanowił się chwilę i powiedział: „Odrobinę szaleństwa”. Dziś wiemy, że nie jest to odrobina, ale... 12
  • King Kong uruchamia maszynę 4 lut 2018, 20:00 W OSTATNICH LATACH TYLKO DWIE RZECZY WPRAWIŁY MNIE W OSŁUPIENIE: wojna partii Razem z PiS oraz wojna PiS z Izraelem. Opowiadająca się za równością partia Razem atakuje zaciekle partię Kaczyńskiego, zamiast być PiS-em bez szmergla.... 12
  • Żadnych problemów 4 lut 2018, 20:00 W 2004 r. weszliśmy do Unii Europejskiej, wnosząc do niej sporo amerykańskiego ducha. Niektórym politykom puszczały nerwy, inni zasłaniali się dziećmi. Wszyscy starali się jednak pokazać, że jest OK, a będzie jeszcze lepiej. 14
  • Europa kontra Ameryka 4 lut 2018, 20:00 Wejście Polski do Unii Europejskiej nie spowodowało – wbrew opiniom polityków – społecznego szoku. Być może dlatego, że tak naprawdę chcieliśmy być jednym ze stanów USA. 15
  • Utracona cześć Narodu 4 lut 2018, 20:00 Nawet prezydent i premier byli zaskoczeni, że Sejm przyjął ustawę o IPN, która wywołała największy kryzys dyplomatyczny od upadku PRL. Goszczący w Warszawie sekretarz stanu USA dowiedział się o niej w nocy, po spotkaniach z Andrzejem Dudą i Jarosławem Kaczyńskim. 19
  • Dość kłamstw o polskiej historii 4 lut 2018, 20:00 Polska i Izrael mają wspólne interesy geopolityczne. Kluczem są Stany Zjednoczone – mówi prof. Jan Żaryn, senator PiS. 22
  • To jest tsunami 4 lut 2018, 20:00 To najgroźniejszy kryzys międzynarodowy, w jaki wpadło państwo polskie od czasu odzyskania niepodległości. I to na dodatek taki kryzys, którego gwałtowny wybuch był jak uderzenie pioruna w środku słonecznego dnia. PiS słynął... 25
  • Knebel Pamięci Narodowej 4 lut 2018, 20:00 Największym problemem nowej ustawy o IPN nie jest wcale to, że psuje ona nasze relacje z Izraelem. Przede wszystkim szkodzi polskiej pamięci i knebluje naszą debatę historyczną. 26
  • Polska – USA. Nowe otwarcie 4 lut 2018, 20:00 Wyrastamy na jednego z najważniejszych sojuszników USA i głównego partnera w Europie Środkowo-Wschodniej. Tym relacjom na razie nie zaszkodzi nawet kryzys na linii Polska – Izrael. 30
  • Szczyt przyjaźni 4 lut 2018, 20:00 Mimo zgrzytów stosunki Polska – USA układają się coraz lepiej. Teraz czas na nową dynamikę w relacjach gospodarczych. W Miami odbędzie się szczyt, który ma być ważnym impulsem w tej dziedzinie. 34
  • Ameryka potrzebuje Polski 4 lut 2018, 20:00 Obraz naszych rodaków w Stanach Zjednoczonych jest dziś inny niż przed laty – zapewnia Anna Maria Anders. 36
  • Moja żona musi być Polką 4 lut 2018, 20:00 Chcę dzielić życie między USA a Polskę. Jestem Polakiem i jestem z tego dumny – mówi Marcin Gortat, koszykarz, najbardziej znany Polak mieszkający w USA. 39
  • Do Stanów bez wiz 4 lut 2018, 20:00 W kwestii zniesienia wiz do USA bierzemy sprawy w swoje ręce. Nowa kampania ma pomóc Polsce wejść do programu Visa Waiver. 44
  • Czas na mocny sojusz 4 lut 2018, 20:00 Stosunki polsko-amerykańskie są dzisiaj najlepsze w dziejach. A warto przypomnieć, że dzieje te liczą więcej niż dwieście kilkadziesiąt lat wzajemnych relacji. 46
  • Misja wśród globalnych graczy 4 lut 2018, 20:00 Polska powinna się wpisać w strategię USA, bo jest ona dla nas korzystna. Dodatkowe szanse otwiera przed nami członkostwo w Radzie Bezpieczeństwa ONZ. 48
  • Zjednoczenia lewicy nie będzie 4 lut 2018, 20:00 Naszym wrogiem jest PiS. Tymczasem my, na lewicy, patrzymy na siebie i każdy widzi w sobie wroga. Dlatego nie wierzę już we wspólne listy wyborcze – deklaruje Krzysztof Gawkowski, wiceszef SLD. 50
  • Konstytucja uwolni uczelnie 4 lut 2018, 20:00 Chcemy skończyć z feudalizmem, zmienić model kariery akademickiej i dać uczelniom większą autonomię – mówi wiceminister Piotr Müller. 52
  • Powrót lodowych wojowników 4 lut 2018, 20:00 Dzięki polskiej akcji ratunkowej na Nanga Parbat świat przypomniał sobie o fenomenie polskiego himalaizmu. 54
  • Skokomaniacy 4 lut 2018, 20:00 Stochomania zasadniczo różni się od małyszomanii. Tym razem kibicujemy drużynie, a nie tylko liderowi. Wolimy sukces zbiorowy, bo Polacy poczuli ducha wspólnoty. 61
  • Kamil Stoch: Stochomania jest niebezpieczna 4 lut 2018, 20:00 W Adamie Małyszu imponuje mi, że nawet z najtrudniejszych sytuacji umie wyjść zwycięsko – mówi Kamil Stoch. 63
  • Adam Małysz: Kamil nie jest sam! 4 lut 2018, 20:00 Kamil Stoch w tym momencie zdobył o wiele więcej niż ja. Po to jestem w kadrze, żeby mu pomagać – mówi Adam Małysz. 64
  • Co z tym piątkiem 4 lut 2018, 20:00 Zadowolony, wypoczęty i kreatywny pracownik – przekonują zwolennicy skrócenia tygodnia pracy do czterech dni. Pracodawcy kręcą głową. To będzie kosztowało. 66
  • Hossa Bessa 4 lut 2018, 20:00 Smród z Wolfsburga Volkswagen to chyba najbardziej pechowa firma ostatnich lat. Po tym jak w 2015 r. wyszło na jaw, że niemiecki koncern instalował w samochodach oprogramowanie manipulujące odczytami emisji spalin, kilka dni temu dziennik... 69
  • Know How 4 lut 2018, 20:00 Procesor dla górników Coś, co może ucieszyć górników od kryptowalut, czyli osób, które przez komputery zajmują się generowaniem monet. Samsung stworzył procesor, który im w tym pomoże. Dotychczas na popularności bitcoinów oraz... 70
  • Pięć kółek i dwie Koree 4 lut 2018, 20:00 To mają być igrzyska, jakich jeszcze nie było. Wyczekane, wymarzone i zorganizowane z azjatycką precyzją. 72
  • Karabinek i wózek 4 lut 2018, 20:00 Kobiety częściej decydują się na przerwy macierzyńskie, a potem wracają – mówi Weronika Nowakowska, biatlonistka. 75
  • Strażak na lodzie 4 lut 2018, 20:00 Zbigniew Bródka wie, jak ważna jest chwila. W Soczi zdobył złoto, pokonując rywala o 0,003 s. To mniej niż trwa mrugnięcie. 76
  • Łyżwiarze z tytanu 4 lut 2018, 20:00 Polscy panczeniści jadą do Pjongczangu z marzeniami o medalach. 77
  • Ostatnie igrzyska biegaczki 4 lut 2018, 20:00 Pjongczang to olimpijska meta Justyny Kowalczyk. 78
  • ORLEN sponsoruje olimpijczyków 4 lut 2018, 20:00 Sponsorem strategicznym polskiej reprezentacji na Igrzyska Olimpijskie w Pjongczangu jest PKN ORLEN. 80
  • Prezydenci marzeń 4 lut 2018, 20:00 W Polsce lokatorzy Białego Domu zawsze traktowani byli ze szczególną atencją. Niektórzy na wyrost. Ale było kilku takich, którym Polska zawdzięcza właściwie wszystko. 83
  • Chore zęby niszczą całe ciało 4 lut 2018, 20:00 98 proc. Polaków cierpi na próchnicę i choroby przyzębia, które zwiększają ryzyko utraty zębów, a także zawału i udaru. 86
  • Plomby bionaśladowcze 4 lut 2018, 20:00 Wypełnienia, które odtwarzają zniszczone struktury zęba w sposób najbardziej podobny do żywej tkanki, z której jest zbudowany, są już dostępne w Polsce. 87
  • Smutny komediant 4 lut 2018, 20:00 Gdy osiągnął w kinie wszystko, zniknął. Jim Carrey powrócił dopiero w dokumencie o kręceniu filmu „Człowiek z księżyca”. Nie tyle, by opowiedzieć o komiku Andym Kaufmanie, ile o sobie. 88
  • Fantastyka lepszego sortu 4 lut 2018, 20:00 Mistrzyni SF? Tak, choć sama wolała, by nie przypisywać jej do konkretnego gatunku. W kręgu zainteresowań Ursuli Le Guin, zmarłej niedawno amerykańskiej pisarki, były feminizm, seksualność czy anarchizm. 92
  • Opowieści o zwyczajnym nazizmie 4 lut 2018, 20:00 Dalibor nie pobije Romów, ale toruje drogę dla groźnych organizacji – mówi Vít Klusák, autor filmu „Biały świat według Daliborka”. 94
  • Wydarzenie 4 lut 2018, 20:00 FILM Siła prasy Hollywoodzki panteon: Steven Spielberg, Meryl Streep, Tom Hanks. Operator Janusz Kamiński i kompozytor John Williams. Trudno się dziwić, że to film tradycyjny, ale jednocześnie porywający, świetnie zrealizowany i istotny.... 96
  • Film 4 lut 2018, 20:00 SERIAL Gdzieś jest, lecz nie wiadomo gdzie W MALOWNICZYM SUMMIT ZNIKA OLIVIA LAKE. To zniknięcie jest tym dziwniejsze, że trudno wyobrazić sobie wrogów autorki książek dla dzieci. Twórcy serialu „Mozaika” wykorzystują schemat, znany... 97
  • Muzyka 4 lut 2018, 20:00 KONCERT Pośpieszna muzyka TEGO ZESPOŁU NIE TRZEBA NIKOMU PRZEDSTAWIAĆ – to chyba jedyna grupa, której nazwa dała określenie fanom oraz noszonym przez nich fryzurom. Przez prawie 40 lat Depeche Mode nagrali 14 płyt studyjnych i niezliczone... 98
  • Książka 4 lut 2018, 20:00 DLA DZIECI Na tropie orzechów SCENERIA JAK Z „KUBUSIA PUCHATKA”: LAS, ZWIERZĄTKA, PRZYJAŹNIE, ŁAKOMSTWO, LENISTWO… Ale mimo tego, że wszystko tu jest jak w normalnej, klasycznej książce tego typu, to jednak jest to powieść…... 100
  • Kalejdoskop 4 lut 2018, 20:00 Świetlana postać Nie ma lepszego miejsca na wystawienie tekstu o Skłodowskiej niż ta scena. Teatr WARSawy znajduje się przecież jakieś 100 m od domu, w którym przyszła noblistka przyszła na świat. Ci, którzy spodziewają się zobaczyć... 101
  • Kulturalna trzynastka 4 lut 2018, 20:00 Marek Krajewski AUTOR KRYMINAŁÓW, TWÓRCA SERII O EBERHARDZIE MOCKU ORAZ CYKLU O KOMISARZU EDWARDZIE POPIELSKIM. PIEWCA DAWNEGO WROCŁAWIA 1. Największy filmowy koszmar? Włoski film „Afera Concorde” z 1979 r. Nigdy więcej! 2. Którym... 104
  • Każdy ma swoje Nanga Parbat 4 lut 2018, 20:00 A czy na tym Nanga Parbat są modne kluby i fajne sklepy? Tak jak dziobiąca w piasku podwórka kura nigdy nie zrozumie sunącego dostojnie niebem orła, tak ludziom mojego pokroju ciężko zrozumieć uniesienia himalaistów, takich jak Tomek... 105
  • Himalaje 4 lut 2018, 20:00 Historia z Nanga Parbat trafiła w sam środek polskiej duszy. Wciąż niedowartościowana domaga się uwagi i podziwu od świata, tęskni za heroicznymi czynami, jak kania dżdżu łaknie bohaterów. Im bardziej nas inni krytykują, tym bardziej... 106

ZKDP - Nakład kontrolowany