Architektura jest rodzaju żeńskiego

Architektura jest rodzaju żeńskiego

Przypadający w lipcu Światowy Dzień Architektury to wciąż święto mężczyzn. Niesłusznie, co udowodniła choćby niedawna wizyta w Polsce Odile Decq.

Jakub Głaz

Kobiety do architektury! Na uczelniach przeważają studentki, ale w pracowniach dominują mężczyźni. Kobiety to tylko 30 proc. czynnie pracujących architektów – mówiła podczas warszawskiego wykładu Odile Decq, francuska architektka znana z niebanalnych i udanych projektów oraz wystrzałowego punkowego emploi. Ubrana na czarno, z nastroszonymi włosami, swój apel wygłosiła z innymi architektkami przed tegorocznym Biennale Architektury w Wenecji. – Nie jesteśmy dość widoczne – stwierdziły projektantki, choć część współczesnych architektek zastrzega, że dziś kwestia płci w zawodzie nie odgrywa żadnej roli. Ale coś musi być na rzeczy: to już 16. edycja Biennale, a dopiero drugi raz kuratorami są kobiety – irlandzkie architektki Yvonne Farrell i Shelley McNamara.

Kuchenne rewolucje

Podobnie jest z Nagrodą Pritzkera – architektonicznym Noblem. Musiało minąć ćwierć wieku od ufundowania nagrody, by w 2004 r. otrzymała ją Zaha Hadid. Jej nazwisko do dziś pozostaje symbolem kobiecego sukcesu w architekturze. Obok Japonki Kazuyo Sejima i Hiszpanki Carme Pigem (nagrodzonych w zespołach z mężczyznami) to jedna z trzech uhonorowanych Pritzkerem pań. Hadid zmarła w 2016 r. i trudno dziś o równie rozpoznawalną następczynię. Jednak raczej nie dlatego, że brakuje talentów, ale po prostu skończyła się epoka architektonicznych celebrytów i ikonicznych budynków. – Jestem znana, ale nie jestem gwiazdą. Nie znoszę tego określenia – wzdrygała się w Warszawie Decq. Takie podejście idealnie wpisuje się w zmianę, która dokonuje się w architekturze. Miejsce męskich demiurgów z pierwszej połowy XX w., narzucających swoje koncepcje, i gwiazd z przełomu tysiącleci zajmują projektanci oraz zespoły o większej wrażliwości na przestrzeń.

– Tymczasem architektki nieraz już udowodniły, że takie projektowanie jest im szczególnie bliskie. Stawianie typowych męskich znaków w przestrzeni jest już bardzo passé – komentuje Bogna Świątkowska, prezeska Fundacji Bęc Zmiana zajmującej się m.in. badaniem architektury, zastrzegając, że oczywiście nie brak i mężczyzn hołdujących zasadom społecznej wrażliwości i zrównoważonego rozwoju. Czy można więc w ogóle mówić o kobiecej lub męskiej architekturze? W żadnym wypadku – odpowiadają projektanci i badacze tematu, podkreślając, że projektowanie jest dziś najczęściej skomplikowanym zespołowym procesem. Ale nie zawsze tak było. Droga do osiągnięcia równorzędnej pozycji była dla kobiet długa. Po raz pierwszy dopuszczono je do studiowania architektury w 1888 r. w Finlandii, potem w innych krajach Europy. W Warszawie – dopiero w 1915 r. Do XIX w. to mężczyzna projektował dom, w którym kobieta miała spędzać czas. Nikt nie pytał jej o to, czy ten dom jest wygodny. Pierwsze zbuntowały się Amerykanki. W połowie XIX w. w USA powstał ruch „domowych inżynierek”, które przerabiały niefunkcjonalne wnętrza swoich mieszkań. Przed wojną świeżo upieczonym architektkom trudno było o samodzielną praktykę w inżynieryjnym „męskim” zawodzie. W Polsce, choć nie tylko, częste były więc małżeńskie duety nad deską kreślarską. Kobiety wykazywały się głównie, tworząc budownictwo mieszkaniowe o społecznym charakterze oraz opracowując wnętrza. Dość wymienić funkcjonalną „kuchnię frankfurcką” z 1927 r. Austriaczki Gretty Schütte-Lihotzky.

Projektantka, opierając się na modelu kuchni wagonu restauracyjnego, zaproponowała na niewielkiej przestrzeni optymalny układ szafek, sprzętów i blatów, by uprościć pracę i ograniczyć do minimum liczbę zbędnych ruchów użytkownika. Kuchnia ta powielona w wielu mutacjach (np. w naszych blokach) ułatwiła życie rodzinom na całym świecie. W Polsce wzorcową kuchnię minimum opracowała z kolei Barbara Brukalska, która wspólnie z mężem Stanisławem najpierw zasłynęła ultranowoczesnym domem własnym w stolicy, a potem zajęła się funkcjonalnym budownictwem mieszkaniowym na Żoliborzu. Podobnie małżeństwo Syrkusów: Heleny i Szymona, którzy projektowali m.in. domy dla robotników na warszawskim Rakowcu. Architektki oswajały surowość moderny, nadawały jej ludzki wymiar, zajmowały się zielenią. Wspomnieć należy także Mirutę Słońską działającą w Poznaniu i stolicy, której poznański magistrat płacił więcej niż mężowi, także architektowi. To ewenement nie tylko w przedwojennych czasach, np. w Wielkiej Brytanii architektki nadal zarabiają ok. 20 proc. mniej niż koledzy.

Uniknąć sztampy

Dziś, gdy emancypacja jest na innym poziomie, łatwo deprecjonować te kuchenno-mieszkaniowe koncesje na rzecz kobiet architektów, choć przecież dzięki nim udało się im przenieść na wyższy poziom traktowane dotychczas drugorzędnie części mieszkań lub osiedli. „Co ten idiota zaprojektował!” – przeklinali lokatorzy słynną „jednostkę mieszkaniową” Le Corbusiera w Marsylii i jej wbudowane meble. Kilka dekad później w Warszawie wielu marzyło, by mieszkać w bloku zaprojektownym przez Halinę Skibniewską. Obok Jadwigi Grabowskiej-Hawrylak, była jedną z dwóch najbardziej docenionych w Polsce powojennych architektek. Zasłynęła przede wszystkim stołecznymi osiedlami Sady Żoliborskie i Szwoleżerów. Grabowska-Hawrylak z kolei znana jest przede wszystkim z dwóch wrocławskich projektów: wieżowców przy placu Grunwaldzkim i Mezonetowca przy ul. Kołłątaja, pierwszego w PRL bloku z dwupoziomowymi mieszkaniami (współpraca: E. Frąckiewicz oraz I. i M. Tawryczewscy).

By zrealizować pozbawione sztampy osiedla, obie z determinacją walczyły z tanim technokratyzmem, który odzierał PRL-owską „architekturę tła” z wdzięku i sensu. A jak jest w Polsce dzisiaj? Obecność kobiet w architekturze budzi emocje, ale... nie dotyczą one projektowania. – Komentarze do moich artykułów dotyczą głównie żeńskiej formy słowa architekt. „Architektka” jest nie do przyjęcia – wspominała niedawno historyczka i badaczka architektury Anna Cymer. Same architektki znane są słabo, nawet jeśli mają na koncie realizacje udane lub gorsze, ale potężne, bo to przeczy żywemu w branży stereotypowi kobiety niebędącej w stanie ogarnąć większych inwestycji. Bazylika w Licheniu to architektoniczne Las Vegas, ale warto odnotować, że autorką tego kolosa jest Barbara Bielecka. Ze znacznie bardziej udanych realizacji chyba najbardziej znana jest Ewa Kuryłowicz, która po tragicznej śmierci męża Stefana z powodzeniem szefuje znanej i dużej pracowni Kuryłowicz & Associates. Wśród młodszych architektek ciekawą pozycję wypracowała sobie Aleksandra Wasilkowska badająca i przeprojektowująca przestrzeń publiczną: ostatnio – warszawski bazar Różyckiego. W polskich pracowniach nadal jednak dominują mężczyźni. – Robiąc serial dokumentalny „Księga przestrzeni” o współczesnej polskiej architekturze, miałam problem ze znalezieniem projektantek. Pojawiły się dwie i to w towarzystwie męskich partnerów – mówi Beata Hyczko, autorka telewizyjnego cyklu. Zauważa też czasem niechętny stosunek do kobiet u architektów starszej daty.

Jeszcze gorzej bywa na budowie. – Projektantki spotykają się z lekceważeniem bądź paternalistycznym nastawieniem części wykonawców i właścicieli firm budowlanych, którzy traktują wiedzę i zalecenia architektek z mniejszym poważaniem niż w przypadku ich męskich odpowiedników – relacjonuje Maciej Frąckowiak, socjolog, który badał warunki pracy warszawskich architektów i architektek. – Na budowie kobieta wciąż musi udowadniać, że jest równorzędnym partnerem. Bronią jest merytoryczne, rzeczowe podejście, ale czasem trzeba odegrać rolę twardzielki: uklęknąć w błocie, wejść po drabinie – potwierdza architektka Jola Starzak, która po latach spędzonych w Belgii i Holandii od kilku lat pracuje w Poznaniu w duecie z Dawidem Strębickim. Beata Hyczko wskazuje na przyjaźniejsze nisze zajmowane przez projektantki. – To choćby przypadek Marleny Happach, dziś architektki miejskiej Warszawy. Kilka lat temu mnóstwo czasu poświęciła ożywianiu warszawskich podwórek. Z punktu widzenia miasta to bardzo ważne przedsięwzięcie, ale przecież nie pozwala zaistnieć w roli autora spektakularnej ikony. To na szczęście chyba powoli się zmienia, ale jeszcze niedawno architekt z męskim ego nie pochyliłby się nad takim tematem – zauważa.

Nowe metody

Damsko-męskie różnice w kwestii kształtowania przestrzeni dostrzegalne są zresztą już na poziomie języka. O używanie prostszego języka miała prosić architektka Zofia Hansenowa swojego męża Oskara, piszącego zawiłe teorie, które w PRL-owskich warunkach nie znalazły jednak odzwierciedlenia w równie ambitnej architekturze. – Przełomy i wbijanie totemów to domena facetów. Kobiety skupiają się na projektowaniu z myślą o ludziach – komentuje Hyczko. – Tymczasem dzisiaj główną rolą architekta jest bardziej bycie w relacji z przestrzenią, a nie zastawianie jej kolejnymi bryłami – dopowiada Świątkowska, a Starzak dorzuca, że architekt musi być obecnie bardziej humanistą: – Jestem sobie w stanie wyobrazić, że za 50 lat wszystkie inżynieryjne działania wykonają za nas komputery i roboty, ale właściwe kształtowanie relacji między użytkownikiem a budynkami nadal będzie zależeć od ludzi – mówi. – I tu właśnie widzę sporą przestrzeń dla kobiet oraz ich interpersonalnych zdolności – potwierdza Anna Krenz, architektka i artystka działająca w Polsce i Niemczech. – Apeluję, żeby, podobnie jak polityce, kobiety wchodząc na terytorium zdominowane przez mężczyzn, nie próbowały ich naśladować. Niech wniosą swoje spojrzenie i metody pracy – podsumowuje. g

© Wszelkie prawa zastrzeżone

Okładka tygodnika WPROST: 29/2018
Więcej możesz przeczytać w 29/2018 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 29/2018 (1844)

  • Drużyna marzeń do geopolitycznej gry 15 lip 2018, 20:00 Szczyt NATO w Brukseli był kolejnym dowodem na to, że żyjemy w niestabilnych czasach. Dlatego trzeba dbać o sojusze i o polską rację stanu, jeśli sami tego nie zrobimy, nikt nas w tym nie zastąpi. Mundial się skończył, geopolityczna... 3
  • Obraz tygodnia 15 lip 2018, 20:00 500 tys. zł kaucji wpłacił poseł i były sekretarz generalny PO Stanisław Gawłowski, by opuścić areszt Wygrany Ks. Wojciech Lemański – kapłan niepokorny. Abp Henryk Hoser ukarał go w 2014 r. s uspensą. Dzisiaj Hoser na emeryturze, a... 9
  • Info Radar 15 lip 2018, 20:00 Chętnie wystąpimy z Metallicą Zachwyciły Dawida Podsiadłę, wydały właśnie debiutancką płytę, a na ostatnim Festiwalu w Opolu zdobyły aż trzy nagrody. Jeszcze pół roku temu praktycznie nikt o nich nie słyszał, a teraz podbijają... 10
  • Smutek Zgromadzenia Narodowego 15 lip 2018, 20:00 PO POSIEDZENIU ZGROMADZENIA NARODOWEGO ZWOŁANEGO Z OKAZJI 550-LECIA PARLAMENTARY- ZMU, który zbojkotowała opozycja, pozostało rozczarowanie, że politycy zaprzepaścili taką dobrą rocznicę. Od początku było wiadomo, że tę 550. rocznicę... 11
  • Trener wujek 15 lip 2018, 20:00 Z MUNDIALU Z ROSJI WRÓCILIŚMY NA TARCZY, A ADAM NAWAŁKA ZACHOWAŁ SIĘ HONOROWO. W kontekście nowego szkoleniowca wymieniało się nazwiska znanych trenerów z zagranicy (w tym Gianniego De Biasi), a tymczasem selekcjonerem reprezentacji... 12
  • Kto trenuje… matematyków? 15 lip 2018, 20:00 Polska pomału odżywa po tragedii na Mundialu. Było ciężko, nasi złoci chłopcy z reklam garniturów i telefonów po prostu nie dali rady. Pan od parówek, zwany trenerem narodowej kadry, również. I jest problem: co teraz zrobić z... 13
  • Kampania wrześniowa 15 lip 2018, 20:00 Na jesień opozycja szykuje się do wielkiej politycznej ofensywy. Ale kampanię samorządową mogą niespodziewanie zdominować protesty związków zawodowych. Działacze grożą, że stanie cała budżetówka. 15
  • Jesienią zacznie się batalia o Polskę 15 lip 2018, 20:00 Patryk Jaki to ślizgacz polityczny. Warszawiacy nie wybaczą mu osobistej hipokryzji – mówi Rafał Trzaskowski, kandydat PO na prezydenta Warszawy. 18
  • Zawiodłem się na Petru 15 lip 2018, 20:00 Ryszard Petru okazał się niedojrzały politycznie, egocentryzm jest u niego tak silny, że blokuje rozum. W efekcie szkodzi sobie, a przy okazji projektowi, który współtworzył – mówi prof. Leszek Balcerowicz, były wicepremier i minister finansów. 23
  • Kaczyński to mędrzec nad mędrcami 15 lip 2018, 20:00 Morawiecki ze swoją umiejętnością poruszania się po salonach jest niezwykle skuteczny w tłumaczeniu liderom europejskim, co tak naprawdę w Polsce się dzieje – mówi Joanna Lichocka, posłanka PiS. 26
  • Trump wychodzi z NATO 15 lip 2018, 20:00 Sekretarz generalny NATO Jens Stoltenberg zwykł z dużą aprobatą odnosić się do polityki Donalda Trumpa. Tuż przed brukselskim szczytem Sojuszu Stoltenberg dał na ten temat wywiad popularnej niemieckiej gazecie „Bild am Sonntag”, w... 29
  • Szydło na aucie 15 lip 2018, 20:00 Wicepremier została zmarginalizowana nie tylko w krajowej polityce. Oddala się też perspektywa objęcia przez nią prestiżowego stanowiska unijnego komisarza. 30
  • Faryzeusze 15 lip 2018, 20:00 Premier Morawiecki postanowił wziąć udział w konkursie „Sto dowcipów na 100-lecie niepodległości Polski” i wykonał happening, podpisując w Częstochowie akt zawierzenia Polski postaci z obrazu – Czarnej Madonnie. Z premierem o... 32
  • Prawica urosła na traumie Jedwabnego 15 lip 2018, 20:00 Mój dawny kolega firmuje działania CBA wobec mnie i kieruje czymś, co można nazwać policją polityczną PiS. To taka opowieść o bojownikach o wolność, którzy potem budują dyktaturę – mówi prof. Paweł Machcewicz. 34
  • Byłam zakapiorem 15 lip 2018, 20:00 Koledzy po fachu patrzyli na mnie z politowaniem, testowali mnie, próbowali wyszydzić, wytykali najmniejszy błąd i czekali na potknięcie. To było jak fala w wojsku – wspomina Martyna Wojciechowska. 39
  • Piasek, ropa i iperyt 15 lip 2018, 20:00 Bałtyk, niestety, nie jest ciepły i niebieski jak Adriatyk – jest żółty, zimny, a na jego dnie leżą bomby, beczki z gazami bojowymi i wraki okrętów wojennych. 44
  • Dokumentacja podatnika – papierowa czy elektroniczna? 16 lip 2018, 12:21 Przywiązanie organów podatkowych do dokumentów w wersji papierowej to tylko jeden z argumentów na rzecz tego, że fiskus mentalnie nadal tkwi w poprzednim stuleciu. 48
  • Mapa polskiego bogactwa 15 lip 2018, 20:00 Po trzech tygodniach powracamy do Listy 100 najbogatszych Polaków. Tym razem sprawdziliśmy, w którym regionie Polski mieszkają bohaterowie naszego zestawienia. Patrzyliśmy na to, w jakim mieście mają zarejestrowaną swoją działalność. Często nie było to łatwe, bo wielu z nich... 50
  • Hamulce dla firm 15 lip 2018, 20:00 W Polsce z powodu wielu barier rozwojowych liczba małych i średnich firm w przeliczeniu na mieszkańca jest najniższa w Unii Europejskiej. 58
  • Hossa Bessa 15 lip 2018, 20:00 Ronaldo kręci parkietem 112 mln euro, czyli prawie pół miliarda złotych wyda Juventus Turyn na zakup Cristiano Ronaldo z Realu Madryt. Na punkcie tego transferu oszaleli nie tylko kibice, ale też włoska giełda, gdzie notowane są akcje... 60
  • Piętrzą się bryły z dominantą 15 lip 2018, 20:00 Polacy kupują zamki i pałace. Ale to trudny rynek, ceny są zmienne, a remont trzeba robić pod okiem konserwatora. Czasem łatwiej wybudować zamek od nowa. 62
  • Know How 15 lip 2018, 20:00 Netflix sam pobierze film Netflix wprowadza funkcję, która może się przydać na wakacjach. Do tej pory użytkownicy, którzy ściągali sobie filmy i seriale na aplikację mobilną, musieli ręcznie zarządzać, co i kiedy zostanie pobrane.... 65
  • Rozmowa za jeden uśmiech 15 lip 2018, 20:00 Pocieszają, żartują, edukują, ale też słuchają obelg – praca doradców telefonicznych nie jest łatwa i stanowi dowód na słuszność teorii, że co cię nie zabije, to cię wzmocni. 66
  • Gra Trumpa, gra Putina 15 lip 2018, 20:00 Umówione na 16 lipca spotkanie prezydentów USA i Rosji w Helsinkach to nie nowa Jałta – ma jedynie wzmocnić ich pozycje na własnych podwórkach. 69
  • Uwaga, jesteś w ukrytej kamerze 15 lip 2018, 20:00 Największe w historii Korei Południowej protesty kobiet wywołała plaga nagrywania ich za pomocą kamer ukrywanych w toaletach i przebieralniach. 71
  • Niebezpieczne przyjemności 15 lip 2018, 20:00 Upalne lato to między innymi czas wygrzewania się na słońcu i chłodzenia wlewaną do organizmu wodą. I jedno, i drugie – choć przyjemne – w nadmiarze szkodzi, o czym po raz kolejny przekonuje medycyna. 75
  • Zaraza czystych rąk 15 lip 2018, 20:00 Polio zaczęło doskwierać ludziom, gdy cywilizacja osiągnęła wystarczający poziom higieny. Dziś ta choroba wraca, bo odmawianie szczepień staje się coraz powszechniejsze. 78
  • Łyk narracji podczas wakacji 15 lip 2018, 20:00 Do plecaka czy walizki warto zapakować przed wyjazdem jakąś książkę, może nawet niejedną. Proponujemy kilka tomów opowiadań z najwyższej literackiej półki, którym warto poświęcić nieco czasu w trakcie wypoczynku. 81
  • Architektura jest rodzaju żeńskiego 15 lip 2018, 20:00 Przypadający w lipcu Światowy Dzień Architektury to wciąż święto mężczyzn. Niesłusznie, co udowodniła choćby niedawna wizyta w Polsce Odile Decq. 84
  • Siostro, kamera! 15 lip 2018, 20:00 Sięganie tam, gdzie wzrok nie sięga – o tym są filmy Darrena Aronofsky’ego. A jego serial „Przedziwna planeta Ziemia” na National Geographic nawet nas tam zabiera. 87
  • Wydarzenie 15 lip 2018, 20:00 Wyciszenie Florencji Florence and The Machine, „High as Hope”, Universal Music Każdy wielki zespół musi mieć albumy przejściowe. Kiedy jedna formuła się wyczerpuje, a druga jeszcze się nie wykrystalizowała, najlepiej byłoby dłuższy... 90
  • Film 15 lip 2018, 20:00 DOKUMENT Depresja komika „Robin Williams: Come Inside My Mind”, reż. Marina Zenovich, HBO/HBO GO Richard Pryor, Roman Polański, teraz Robin Williams. Marina Zenovich opowiada o świecie oczami artystów. W ich życiorysach znajduje znaki... 91
  • Muzyka 15 lip 2018, 20:00 Konfekcja w dobrym gatunku Nie ma przypadku. Ten album trafia do sprzedaży w wakacje, bo przynosi muzykę lekką, melodyjną, momentami nawet plażową. Ale po pierwszym uśmiechu (nawet z pobłażaniem) przychodzi refleksja, że to płyta, do... 92
  • Książka 15 lip 2018, 20:00 POWIEŚĆ Cień i blask TO POWIEŚĆ O WSPÓŁCZESNYCH MECHANIZMACH WŁADZY, A DOKŁADNIEJ O TYM SZCZEGÓLNYM OKRESIE JEJ FUNKCJONOWANIA, gdy charyzmatyczny wódz znika z politycznej sceny, a osierocony przez niego układ zmierza do... 93
  • Kalejdoskop 15 lip 2018, 20:00 WYSTAWA Z lotu wrony „Miasto z góry. Warszawa w przeddzień niepodległości”, Dom Spotkań z Historią, bezpłatna wystawa plenerowa przy ul. Karowej, do 30.07 Wsierpniu 1915 r. okupujący Warszawę Niemcy postanowili wykonać z samolotów... 94
  • Marzenie teściowej 15 lip 2018, 20:00 MICHAŁ WITKOWSKI Nie od dziś wiadomo piarowcom i zwykłym ciotkom przeczepionym do mediów, że aby gwiazdor dostał intratną reklamę telewizyjną, ale taką megadrogą i puszczaną w prajtajmie, musi się najpierw zmienić. Nie może być... 95
  • Śniłem amerykański sen 15 lip 2018, 20:00 Duży wpływ mieli na mnie ludzie, których spotkałem w czasie swoich studiów aktorskich Inspiruje nspiruje mnie Mick Jagger. Zawsze, kiedy już chciałbym powiedzieć, jaki jestem stary i że nic mi się nie chce, myślę sobie o Jaggerze.... 96
  • Kiedy i jak odejść z pracy 15 lip 2018, 20:00 Radzi Grzegorz Miecznikowski, specjalista od rozwoju biznesu Zastanawiasz się nad zmianą pracy? Najpierw policz, ile czasu jesteś w tej samej firmie, na tym samym stanowisku. Niech zgadnę: 24-30 miesięcy? Większość ludzi czuje wypalenie... 97
  • Jankesi i Helmuty 15 lip 2018, 20:00 Kiedy będą państwo czytali te słowa, będzie tuż po szczycie NATO w Brukseli, który może stać się terenem – niekoniecznie medialnej – konfrontacji między USA a Niemcami. Stany Zjednoczone to główny „sponsor” Paktu... 98

ZKDP - Nakład kontrolowany