Zryw niewolników z fabryki śmierci

Zryw niewolników z fabryki śmierci

To było najkrótsze powstanie II wojny światowej. Trwało niespełna 30 minut i nie chodziło w nim o zwycięstwo, tylko o zemstę.

Pierwszą kulę przyjął Kurt Küttner, były policjant z Lipska, kierujący dolnym obozem. To tam selekcjonowano ludzi do gazu i tam mieszkali Niemcy i ich żydowscy niewolnicy. W zbudowanej na polecenie komendanta Franza Stangla atrapie stacji kolejowej, na którą zwożono Żydów z całej Polski, więźniowie zajmowali się selekcjonowaniem odebranych ofiarom kosztowności. Strzał padł w chwili, gdy do Küttnera podszedł jeden z blokowych konfidentów, by poinformować esesmana o zawiązanym w obozie zagłady w Treblince spisku. Był to sygnał dla innych powstańców, uzbrojonych w granaty i broń wykradzioną z obozowej zbrojowni, do rozpoczęcia walki. Było ich kilkudziesięciu i żaden z nich nie miał celu innego niż zemścić się na Niemcach i umożliwić ucieczkę kilkuset Żydom, zmuszonym do obsługiwania hitlerowskiej fabryki śmierci. Wielu z powstańców deklarowało, że nie zamierzają nigdzie uciekać, tylko zginą z bronią w ręku, osłaniając biegnących w stronę lasu więźniów. Był 2 sierpnia 1943 r. Obóz w Treblince istniał ledwo rok, ale przez jego komory gazowe Niemcy zdążyli przepuścić już prawie milion ludzi.

Czaszki zetrzeć na pył

Dzień przed wybuchem walk w Treblince Niemcy urządzili w obozie imprezę, której kulminacyjnym punktem miała być walka między zastępcą komendanta obozu, Kurtem Franzem a zawodowym bokserem, wyłuskanym z tłumu więźniów. Zapowiadała się niezła rozrywka, łamiąca rutynę kaźni zwożonych tu ludzi. W ogóle atmosfera w obozie nieco się rozluźniła, bo praca, której wykonanie nadzorowali tutaj Niemcy, była właściwie na ukończeniu. Większość polskich Żydów przeznaczonych do likwidacji w ramach operacji „Reinhardt” została już zamordowana. Tysiąc najsilniejszych mężczyzn zajmowało się głównie rozkopywaniem dołów, w których grzebano ofiary w pierwszych miesiącach istnienia kacetu. Po jakimś czasie rozkładające się zwłoki zaczęły dosłownie wypływać na powierzchnię, nasączając okolicę obezwładniającym smrodem wydobywających się spod ziemi gazów. Poza tym, po odkryciu w lasach pod Smoleńskiem grobów pomordowanych przez NKWD polskich oficerów, Niemcy zdali sobie sprawę, że muszą zatrzeć ślady własnych zbrodni. Do Treblinki przybył sam szef SS HeinrichHimmler, nakazując ekshumację setek tysięcy ciał. Pracę tę wykonywali więźniowie, którzy po spaleniu zwłok na gigantycznych rusztach, wybierali z popiołu czaszki i inne kości, rozbijając je na drobne kawałki. Żaden z tych nieszczęśników nie miał wątpliwości, że ich ponura egzystencja także dobiega końca. Fabryka śmierci plan wykonała z nadwyżką, a ci, których rękami Niemcy tego dokonali, mieli być jej ostatnimi ofiarami. Stąd też wziął się pomysł stanięcia do ostatniej walki z oprawcami, wyraźnie inspirowany desperackim charakterem powstania w warszawskim getcie.

Sprzysiężenie zemsty

Pierwszy spisek w obozie zawiązał obozowy lekarz, Julian Chorążycki, który w czasie wojny polsko-bolszewickiej dosłużył się w wojsku polskim stopnia kapitana. Stworzył on konspiracyjną strukturę, opartą o ludzi z doświadczeniem wojskowym. Był wśród nich inżynier Marceli Galewski, także kapitan Wojska Polskiego; były podchorąży, doktor Berek Lajcher i Želo Bloch – Żyd z Pragi, który był porucznikiem czechosłowackiej armii. Czesi, tacy jak Richard Glazar czy Standa Lichtblau, stanowili ważne ogniwo obozowej konspiracji. Wyróżniał się wśród nich Rudolf Masarek, którego z literówką zapisano w obozowej dokumentacji jako Masaryka, i z powodu wytwornych manier uważano za krewnego prezydenta Czechosłowacji, Tomasza Masaryka. Rudolf Masarek był bon vivantem i znaną postacią praskiej elity. Do Treblinki przyjechał z elegancką ciężarną żoną, którą Niemcy natychmiast zgładzili. On sam przeszedł selekcję i jako znawca mody zajął się wybieraniem dla Niemców markowych ubrań ze stosów piętrzących się po rozebranych do naga i pędzonych do komór gazowych ludzi. Uruchomił też pracownię krawiecką, w której szył esesmanom i ich żonom stroje na zamówienie. Zyskał takie zaufanie Niemców, że zastępca komendanta, znany z okrucieństwa Kurt Franz, pozwalał mu wyprowadzać na spacer swojego psa, szkolonego do zagryzania ludzi. Spiskowcy zdawali sobie sprawę, że cała gigantyczna machina zagłady w Treblince opiera się na ośmiu esesmanach i 22 niemieckich policjantach, dowodzących około setką zdemoralizowanych ukraińskich wachmanów.

To właśnie ta garstka, z pomocą około tysiąca sterroryzowanych żydowskich niewolników, zapędziła do komór gazowych ponad 850 tys. ludzi. Plan był taki, żeby Niemców zabić, podpalić baraki i komory gazowe, a potem uciekać za druty. Ukraińcy mieli pozostać bierni po zastrzeleniu niemieckich dowódców. Żeby ten zamysł zrealizować, potrzeba było broni. Więźniowie mieli dostęp do bogactw zagrabionych pędzonym do gazu ludziom. Jednak Ukraińcy, chętnie wymieniający pieniądze i kosztowności na jedzenie czy alkohol, nie palili się do sprzedawania broni. Podobno pewne próby dostarczenia uzbrojenia do Treblinki podjęła też operująca w okolicy AK, ale tak naprawdę więźniowie byli zdani wyłącznie na siebie. Udało im się jednak dorobić klucze do obozowej zbrojowni, gdzie składowano granaty i broń mogącą przydać się do walki. Datę wszczęcia buntu wielokrotnie przekładano, bo spiskowcy byli dosłownie dziesiątkowani przez Niemców. Julian Chorążycki połknął cyjanek w kwietniu 1943 r., gdy wicekomendant Franz nakrył go z wiadrem pieniędzy przeznaczonych na zakup broni. Inni ginęli za znacznie mniejsze przewinienia lub tylko ku uciesze sadystów z niemieckiej załogi, którzy mieli w obozie prawo do zabicia każdego i w każdej sytuacji. Średnia długość życia niewolnika czyszczącego komory gazowe i palącego trupy nie przekraczała 3 tygodni.

Wielka ucieczka

2 sierpnia 1943 r. okoliczności sprzyjały powstańcom. Z powodu upału Niemcy zarządzili przerwę w pracy, a część z nich pojechała popływać w Bugu. Do tego komendant Stangl był pijany, bo odwiedził go kolega szkolący własowców gdzieś w okolicy. Gdy więc spiskowcy zaczęli strzelać, zarówno Niemcy, jak i Ukraińcy byli kompletnie zaskoczeni. Więźniowie wysadzili w powietrze zapasy paliwa i podpalili baraki mieszkalne, od których zajęła się zbrojownia. Wybuchy granatów i amunicji powiększyły chaos. Uzbrojeni powstańcy oblegli budynki, w których schronili się Niemcy, jednocześnie nawołując wszystkich do ucieczki. Czasu było bardzo mało, bo więźniowie nie mieli za dużo amunicji. Walki na terenie obozu, w których zginęła większość organizatorów zrywu, nie trwały dłużej niż pół godziny. W tym czasie za druty wysypała się przeważająca część z 800 przetrzymywanych w Treblince Żydów. Około 100 było zbyt słabych lub apatycznych, żeby zerwać się do ucieczki. Połowa z uciekinierów zginęła od kul ukraińskich wachmanów obsadzających wieżyczki strażnicze, zanim zdążyła dobiec do najbliższego lasu. Wielu wyłapali w okolicy Niemcy, często dzięki pomocy okolicznych chłopów wydających zbiegłych Żydów. Wojnę przeżyło około 70 więźniów obozu zagłady Treblinka, który po sierpniowym powstaniu postawiono w stan likwidacji. Do końca sierpnia zwieziono tu i w nienaruszonych przez powstańców komorach gazowych zamordowano jeszcze kilkanaście tysięcy Żydów z Białegostoku, a potem Niemcy przystąpili do zacierania śladów zbrodni. Spopielone zwłoki ofiar rozsypano na okolicznych polach, które obsadzono łubinem, a na miejscu osadzono dwóch ukraińskich wachmanów z rodzinami, z zadaniem pilnowania okolicy. Kilkuset pozostałych jeszcze przy życiu więźniów z Treblinki zamordowano później w Sobiborze. g

© Wszelkie prawa zastrzeżone

Okładka tygodnika WPROST: 30/2018
Więcej możesz przeczytać w 30/2018 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 30/2018 (1845)

  • Co trzeba zmienić w konstytucji 22 lip 2018, 20:00 Polska potrzebuje nowej ustawy zasadniczej. Pochylić się trzeba nad wieloma sprawami, od podziału kompetencji władzy wykonawczej przez funkcjonowanie i skład parlamentu po funkcjonowanie samorządu terytorialnego czy nowe reguły dotyczące... 3
  • Niedyskrecje parlamentarne 22 lip 2018, 20:00 NIE LADA RADOŚĆ JAROSŁAWOWI KACZYŃSKIEMU MAJĄ SPRAWIAĆ DONOSY, które regionalni działacze przysyłają na siebie nawzajem. – Prezes się nimi upaja – twierdzi były polityk PiS. – Na niektóre z nich tylko się uśmiecha, a na... 6
  • Obraz tygodnia 22 lip 2018, 20:00 150 mld dol. wynosi majątek Jeffa Bezosa, najbogatszego człowieka w dziejach świata, a przynajmniej od 1982 r., odkąd „Forbes” publikuje listy najbogatszych Przegrany Jarosław Kaczyński Po jego tajemniczej chorobie 60 proc. Polaków... 10
  • Info radar 22 lip 2018, 20:00 KOMENTARZ. POLITYKA Reforma Sądu Najwyższego, czyli 30 sekund milczenia A teraz znajdziemy ideę”./ „Postęp, proszę pana”. / „Ale jaki postęp?”/ „Postępowy. Do przodu”. / „A tył?” / „Tył też do przodu”/ „Ale wtedy... 11
  • Rostowski przed komisją 22 lip 2018, 20:00 JAN ROSTOWSKI CHCIAŁ OŚMIESZYĆ KOMISJĘ ŚLEDCZĄ DS. AMBER GOLD. WYSZŁO ZASKAKUJĄCO. Były minister finansów, który w środę odpowiadał na pytania komisji śledczej, już na samym początku posiedzenia ujawnił strategię, którą... 12
  • Siła lęku rodziców 22 lip 2018, 20:00 BARDZO ŹLE, KIEDY TAK WRAŻLIWY TEMAT JAK SZCZEPIENIA STAJE SIĘ TEMATEM POLITYCZNYM. – Przyznaję: w pewnym momencie nie wierzyłem, że się uda – cieszył się na Twitterze poseł Paweł Skutecki z klubu Kukiz’15 po tym, jak Komitet... 14
  • Sojusz prezydenta z Kukizem 22 lip 2018, 20:00 Gdy w piątek prezydent ogłaszał ostateczną wersję pytań referendalnych w sprawie zmian w konstytucji, wiedział, że w swoim politycznym obozie jest osamotniony. PiS nawet nie ukrywa, że idea głosowania w tej sprawie, w dodatku w okresie... 16
  • Szaleństwo i polityka 22 lip 2018, 20:00 Lewo Amerykańscy psychiatrzy otwarcie debatują, czy Donald Trump jest normalny. Ponoć cierpi na „dekompensację”, czyli oderwanie od rzeczywistości. „Z jednej strony czuje, że jest poza kontrolą i może dowolnie formułować... 18
  • Brukselskie ławy marzeń 22 lip 2018, 20:00 Dzięki przyjętym przez Sejm zmianom w ordynacji do europarlamentu PiS załatwi problem narodowców i uzyska znacznie więcej mandatów dla swoich polityków. 20
  • Najlepiej stłuc lustro 22 lip 2018, 20:00 Szlag mnie trafił. Mało co mnie ostatnio wyprowadza z równowagi, ale tym razem, patrząc, jak cyniczny żołnierz złej władzy, prokurator z nieciekawą przeszłością, krzyczy na wybitnego prawnika i przeuczciwego człowieka – zagotowałam... 25
  • Niesłychanie uprzejmy killer 22 lip 2018, 20:00 Mariusz Kamiński, minister koordynujący służby specjalne, w ubiegłym tygodniu został ostatecznie uwolniony od sprawy o przekroczenie uprawnień przy aferze gruntowej, która ciągnęła się za nim od 2009 r. 26
  • Jestem politykiem na odwyku 22 lip 2018, 20:00 Polacy czują niechęć do tych, którzy mają lepiej i pogardzają tymi, co mają gorzej. Takimi złymi emocjami żywi się dzisiejsza targowica, czyli PiS – mówi Andrzej Olechowski, były minister finansów, Człowiek Roku „Wprost” 2000. 31
  • Fotograf Wenecji 22 lip 2018, 20:00 Mało kto wie, że Canaletto zaczynał jako scenograf teatralny. Także jego młodzieńcze obrazy noszą silne piętno sceniczności Jeśli kto planuje w wakacyjnych podróżach zahaczyć o Rzym, to powinien wpaść do Palazzo Braschi –... 34
  • Kobieta w dobrym wieku 22 lip 2018, 20:00 Wszyscy się spodziewają, że kobieta po sześćdziesiątce powinna czołgać się w stronę cmentarza. A ja wolę się kojarzyć z seksem niż z geriatrią – mówi Ewa Kasprzyk, aktorka. 36
  • Jak stracić 18 milionów 22 lip 2018, 20:00 W mojej sprawie zapadł absurdalny wyrok. Spółka, w której jestem prezesem, straciła grunty, a ja jeszcze muszę zapłacić kilkanaście milionów złotych. To wszystko w majestacie prawa – mówi przedsiębiorca Eugeniusz Jasikowski. 42
  • Hossa Bessa 22 lip 2018, 20:00 Pesa uratowana 300 mln zł ma zainwestować Polski Fundusz Rozwoju w bydgoskiego producenta taboru kolejowego Pesa. Firma podpisała z PFR umowę, na mocy której to fundusz staje się 100-procentowym właścicielem firmy. Pesa od lat borykała... 47
  • Malinowe wojny 22 lip 2018, 20:00 Rolnicy chcą, by za owoce płacono im więcej. Przetwórcy wytykają rolnikom, że nie potrafią się dogadać i sami obniżają ceny. 48
  • Know How 22 lip 2018, 20:00 Kosmiczne wycieczki Ile będą kosztowały pierwsze cywilne podróże kosmiczne oferowane przez firmę Blue Origin, która należy do najbogatszego człowieka na świecie Jeffa Bezosa? Tanio nie będzie. Blue Origin policzy sobie za kosmiczną... 51
  • Baltona wraca na Chopina 22 lip 2018, 20:00 Zamknięte drzwi sklepów na warszawskim Lotnisku Chopina kryją zabiegi mające ograniczyć dominację najemcy. A także zapobiec stratom państwa idącym w dziesiątki milionów złotych. 52
  • Targi Kielce: obrona i bezpieczeństwo 22 lip 2018, 20:00 Międzynarodowy Salon Przemysłu Obronnego – trzecie targi obronne Europy odbędą się we wrześniu w Kielcach. 54
  • Trumputin 22 lip 2018, 20:00 Występ prezydenta USA po spotkaniu z Putinem w Helsinkach wywołał burzę. Jednak poza wizerunkową kompromitacją Trumpa jego wystąpienie nie przynosi jakichś szczególnie szkodliwych dla Polski konkretów. 56
  • Prawdziwa gwiazda mundialu 22 lip 2018, 20:00 Piłkarskie emocje były tylko tłem dla politycznego teatru. Główną rolę odegrała w nim prezydent Chorwacji. Wystąpiła dla dobra swojego kraju i dużych pieniędzy. 60
  • 7 sposobów na zdrowie i młodość 22 lip 2018, 20:00 Zdrowie aż w 50 proc. zależy od stylu życia i tylko w 20 proc. od genów. Podpowiadamy, co możesz zrobić, aby jak najdłużej zachować zdrowie i młodość. 63
  • Niebezpieczne „pajączki” 22 lip 2018, 20:00 Niemal co druga kobieta cierpi na przewlekłą niewydolność żył. Choroby nie wolno bagatelizować, bo w skrajnej postaci może powodować zakrzepicę żył. 66
  • Psychika pomaga w terapii raka jajnika 22 lip 2018, 20:00 Rak jajnika bardzo często jest diagnozowany w zaawansowanym stadium. W walce z nim obok terapii ważne jest psychiczne wsparcie. 68
  • Leczę kompleksy 22 lip 2018, 20:00 Zwracajmy uwagę na to, ile jesteśmy warte, a dopiero później myślmy o zmianach wyglądu fizycznego – mówi dr n. med. Małgorzata Chomicka-Janda z Kliniki Promedion. 69
  • Zryw niewolników z fabryki śmierci 22 lip 2018, 20:00 To było najkrótsze powstanie II wojny światowej. Trwało niespełna 30 minut i nie chodziło w nim o zwycięstwo, tylko o zemstę. 71
  • Zagadka długiego życia 22 lip 2018, 20:00 Istnieje w wolnej przyrodzie stworzenie, które kilka razy w życiu się starzeje i niemal ze starości umiera, ale potem młodnieje i odzyskuje zdrowie, pozbywając się wszystkich objawów starości. 77
  • Ostatni człowiek na Ziemi 22 lip 2018, 20:00 Jerzy Pilch wydał nową książkę. Równocześnie zdecydował się na publikację swojej pierwszej, niewydanej dotąd powieści. 80
  • Czytelnik tworzy opowieść z autorem 22 lip 2018, 20:00 Jack Reacher to dla czytelnika swoisty wentyl bezpieczeństwa pomagający mu wyładować frustracje codzienności – mówi autor bestsellerowych powieści Lee Child. 84
  • Spadające gwiazdy 22 lip 2018, 20:00 Ludzie nie chcą przyjąć do wiadomości, że śmierć zabiera każdego, niezależnie od sprawowanej funkcji. Mózg domaga się wyjaśnienia. Jego postulaty spełnia serial „Tragiczne wypadki celebrytów”. 86
  • Wydarzenie 22 lip 2018, 20:00 Coltrane odnaleziony Nowa” płyta Johna Coltrane’a zrobiła sporo zamieszania. Po obu stronach Atlantyku album zadebiutował bardzo, jak na jazz, wysoko, pojawiając się na listach bestsellerów wśród płyt z popem czy hip-hopem. Nie może... 89
  • Film 22 lip 2018, 20:00 We władzy matki BARBIER SIĘGNĄŁ PO PRAWDZIWĄ HISTORIĘ. „Obietnica poranka” jest ekranizacją autobiograficznej książki Romaina Gary’ego pod tym samym tytułem. Francuski autor kilkadziesiąt lat życia odtwarza przez pryzmat relacji... 90
  • Muzyka 22 lip 2018, 20:00 Młody człowiek i może O tym, do kogo dociera raper, może świadczyć tytuł artykułu na jednym z portali: „Kim jest Kubrick z nowej piosenki Taco Hemingwaya”. Ale spłycanie pozycji jednego z najbardziej znanych przedstawicieli polskiego... 91
  • Książka 22 lip 2018, 20:00 Delikatna katastrofa Do kin dopiero co wszedł film „Na plaży Chesil”, a w księgarniach pojawiło się wznowienie powieści wybitnego angielskiego pisarza Iana McEwana, która jest jego podstawą. I jest to powieść świetna. McEwan znany... 92
  • Kalejdoskop 22 lip 2018, 20:00 Techniczna talia osy Kto powiedział, że w galerii sztuki zamiast obrazu nie może być prezentowany model koparki hydraulicznej K-407 dla zakładów Waryński? Co prawda pojawiają się tu rysunki, ale są to prace inspirowane światem... 93
  • Kulturalna trzynastka 22 lip 2018, 20:00 Tomasz Ciachorowski GWIAZDA TAKICH SERIALI JAK „MAJKA”, „LINIA ŻYCIA” CZY „M JAK MIŁOŚĆ” 1. Najbardziej znienawidzona lektura? Na szczycie tej listy są „Chłopi”. Choć przebrnąłem tylko przez „Jesień”, to pamiętam,... 94
  • Windykacja 22 lip 2018, 20:00 MICHAŁ WITKOWSKI Pełen tytuł powinien być po barokowemu rozbudowany: „O metodach rewindykacji długów u księgowych przez osoby, które podpisały umowę o dzieło/umowę-zlecenie i nie dostały pieniędzy w terminie”. Słowem: poradnik... 95
  • Fascynują mnie ludzie 22 lip 2018, 20:00 Dzięki mamie staram się nie oceniać, szukam przyczyn ludzkich wyborów, z którymi nie zawsze się zgadzam. Kapuściński kiedyś napisał, że poczuł się stary, gdy przestały go interesować spotkania z innymi ludźmi. Mam nadzieję, że... 96
  • Jak szukać przodków 22 lip 2018, 20:00 Radzi Maciej Róg, genealog Szukanie przodków to choroba zaraźliwa i nieuleczalna. Nie każdy na nią zapada, ale jak już połkniemy bakcyla, to nie potrafimy przestać. Najwięsza przyjemność? Gdy po miesiącach namierzania przodka... 97

ZKDP - Nakład kontrolowany