Zagadka długiego życia

Zagadka długiego życia

Ośmiornica
Ośmiornica / Źródło: Fotolia / Fotolia Premium
Istnieje w wolnej przyrodzie stworzenie, które kilka razy w życiu się starzeje i niemal ze starości umiera, ale potem młodnieje i odzyskuje zdrowie, pozbywając się wszystkich objawów starości.

Vitus B. Dröscher

Kanadyjska zima była już w odwrocie. Lód na rzekach pękał pod naporem ogromnych ilości wody z roztopów spływających z Gór Kaskadowych do morza. Dla pstrągów, które przybyły z Oceanu Spokojnego i zgromadziły się w Kanale Portlandzkim, był to sygnał, by wyruszyć w górę rzeki Nass pod prąd, do celu odległego o ok. 200 km, do tych samych wód źródlanych w rejonie grupy górskiej Mount Stewart, wznoszącej się na wysokość prawie 3 tys. m, dokładnie tam, gdzie kiedyś ryby te ujrzały światło dzienne. W czasie męczącej drogi pod na ogół porywisty nurt pstrągi tęczowe prawie nic nie jadły. Potężnymi susami przeskakiwały przeszkody wysokości do jednego metra, w wąskich jarach pokonywały progi rzeczne, starając się ujść przed czyhającymi na nie licznymi wrogami. Jednocześnie ryby w sposób widoczny starzały się z dnia na dzień, prawie tak prędko jak księżycowi ludzie u Münchhausena. Kręgosłup wyginał im się w zakrzywiony garb, szczęki odkształcały w upiorne kleszczowate cęgi, pokrywy skrzelowe się wystrzępiały. Wszystkie ryby miały tętnice zwapniałe w przerażającym, prawie śmiertelnym stopniu. Gody miłosne w miejscach tarła zdawały się farsą, niczym bachanalia starzejących się faunów. Do wprowadzenia samicy w tarłowe podniecenie potrzebne są zawsze dwa samce.

Z zupełnie jeszcze niezbadanych przyczyn jeden samiec musi być przy tym zawsze większy, a drugi mniejszy od swojej wybranej. Podobnie gwałtowny spadek fizycznej kondycji i podobnie błyskawiczne starzenie się napotykamy również wśród łososi, zresztą blisko spokrewnionych z pstrągami. Ale występuje tu jedna, bardzo istotna różnica: Starcy i staruszki łososi po odprawieniu „wesela”, złożeniu i zapłodnieniu ikry, umierają po kilku dniach śmiercią starczą. Natomiast pstrągi tęczowe wędrują nadal, teraz już w dół rzeki, do morza, w ciągu tej podróży młodnieją w miarę każdego przebytego kilometra, a po dojściu do oceanu są znów „młode i piękne”. Dla lekarza szczególnie frapujące i zagadkowe jest owo szybkie wapnienie naczyń krwionośnych w czasie płynięcia w górę rzeki i jeszcze szybsze cofanie się tego zwapnienia do stanu niemal zerowego w czasie drogi powrotnej ku morzu. Ponadto znikanie zewnętrznych objawów ułomności fizycznych. W następnym roku w okresie tarła te same osobniki ponownie przechodzą te same dziwaczne przemiany. Znowu się starzeją, nabierają wyglądu trzęsących się, sklerotycznych widm, załatwiają sprawę rozrodu, po czym jak nowo narodzone jeszcze raz pięknieją, pełne siły i młodzieńczej świeżości. W kolejnym roku, a także w czwartym, dzieje się to samo. Mamy tu więc przykład zwierzęcia, które w ciągu swego życia cztery razy jest zgrzybiałym starcem, trzy razy się odmładza i jest znowu w kwiecie wieku! Wypadek taki w świecie zwierząt jest – niestety! – odosobniony. Pomimo to możemy wiele z tego wywnioskować o procesie starzenia. Prawdopodobnie zjawisko to związane jest z działalnością jakiegoś „gruczołu umierania”. Narząd taki wykryto dopiero w 1977 r. w ciele innego zwierzęcia, a mianowicie ośmiornicy.

Zbawienna śmierć matki

Ten „układ samozniszczenia” odkrył profesor Jerome Wodinsky z Uniwersytetu Brandeisa w Waltham, w stanie Massachusetts, w ośmiornicach z gatunku Octopus hummelincki. Są to ośmioramienne stwory morskie, których śmierć następuje bezpośrednio po okresie rozkwitu. Do tej pory wielu zoologów stanowczo odrzucało pogląd, jakoby mógł istnieć organizm, który powoduje własną śmierć; uważali bowiem, że byłoby to sprzeczne z samym życiem. Nawet laureat Nagrody Nobla Konrad Lorenz nie zgadzał się z hipotezą Zygmunta Freuda o popędzie śmierci, twierdząc, że w całym świecie zwierząt nie znajdujemy odpowiedniego zjawiska. Mylił się. Nie bez powodu samice ośmiornicy należą do istot, które tylko raz w życiu wydają na świat potomstwo. Po złożeniu jaj – co prawda jest ich ok. 150 tys.! – żyją już tylko 42 dni. Wykorzystują ten czas na pełną ofiarności opiekę. Chronią je, czyszczą i głaszczą, nie opuszczają ani na chwilę i dbają o stały dopływ świeżej wody do oddychania. Brakuje im więc czasu na łowienie zdobyczy.

Przyroda temu zaradziła, pozbawiając je w tym okresie przede wszystkim popędu odżywiania się. Gdy się więc taką ośmiornicę karmi, podrzucając jej ślimaki morskie, zauważa się zmiany w jej zachowaniu pokarmowym. Przedtem ośmiornica wdrążała się w muszlę ślimaka swoim tarkowatym językiem, wstrzykiwała do środka jego domku soki trawienne, po czym wysysała rozpuszczoną ciekłą substancję ciała swej ofiary. Tymczasem po złożeniu jaj ośmiornica już nie produkuje soków trawiennych. Wyrywa więc ślimaka z muszli swym papuzim dziobem, a potem – nawet wcale go nie zjada. Po 42 dniach młode wykluwają się z jaj. Zaraz potem matka umiera. W tym również tkwi głębszy sens: ośmiornice są bowiem kanibalami, w miarę odzyskiwania popędu pokarmowego matka pożerałaby więc własne dzieci. Można by tu rzec, że po 42 dniach całkowitego postu ośmiornica po prostu umarła z głodu. Tymczasem tak nie jest, a potwierdzają to następujące doświadczenia. Bezpośrednio po złożeniu jaj przez samicę ośmiornicy Jerome Wodinsky usunął jej gruczoł położony za dołkiem ocznym. Zabieg ten nie tylko nie zaszkodził zdrowiu zwierzęcia, ale wydłużył życie osobnika doświadczalnego o całe dwa miesiące – do 104 dni po złożeniu jaj.

Gdy eksperymentator usunął innej samicy oprócz tego także odpowiedni gruczoł przy drugim oku, żywot jej przedłużył się o dziewięć miesięcy. Przez cały ten czas zoperowana ośmiornica odżywiała się w normalny dla niej sposób i miała doskonały apetyt – między innymi jadła również własne dzieci. Samica osiągnęła zatem wiek samca ośmiornicy, który przeżywa swoją partnerkę życiową o dziewięć miesięcy. Ponieważ samce po akcie kopulacji uciekają, gdzie pieprz rośnie, nie są one niebezpieczne dla potomstwa. A co się dzieje, gdy gruczoł umierania wytnie się także samcom? Otóż krótko po zabiegu stają się żarłoczne w stopniu zupełnie niewiarygodnym, jak gdyby obce im było wszelkie uczucie nasycenia. I wbrew powiedzeniu, że „gruby brzuch to grób człowieka”, żyją o całe miesiące dłużej, niż wynosi ich „wiek maksymalny” – istne ośmiornicze matuzalemy. Okazuje się więc, że przyczyną starzenia się i śmierci starczej wcale nie jest zanik aktywności gruczołów wewnątrzwydzielniczych w organizmie, lecz wręcz przeciwnie, wzmaganie się działalności „gruczołu umierania”, który niszczy stare życie na korzyść młodości – przynajmniej u ośmiornic, a prawdopodobnie także u łososi. Tylko w ciele pstrąga tęczowego wydzielanie się hormonu śmierci ulega zahamowaniu po tarle. Zwierzę odmładza się, jak gdyby prawie zmartwychwstało. Zjawisko to rzuca jasne światło na zagadnienie długowieczności w przyrodzie.

Rośnie, to się nie starzeje

Jak w wielu innych, tak i w tym wypadku przyroda odsłania nam tkwiące w niej sprzeczności. Z jednej strony – dążenie każdego człowieka i zwierzęcia, by przedłużyć swe życie do ostatecznych możliwych granic. Dba o to nasz instynkt samozachowawczy, dopóki jest nienaruszony. Od tysięcy lat człowiek śni o nieśmiertelności nie tylko duszy, ale i ciała, o wiecznej młodości. Z drugiej strony jednak wydaje się, że długowieczność zwierząt nie jest zjawiskiem, które cieszyłoby się szczególnymi łaskami przyrody. Dlaczego żadne zwierzę nie osiąga wieku chociażby kalifornijskich mamutowców, to jest 4 tys. lat? Najstarszym, dzisiaj jeszcze żyjącym stworzeniem na Ziemi jest sosna oścista (Pinus aristata) w Arizonie. Ma 4600 wiosen, kiełkowała więc w czasie budowy piramidy Cheopsa. Dlaczego najbardziej długowieczne zwierzęta, żółwie słoniowe, z takim trudem dochodzą do wieku tylko 200 lat? Gdyby to leżało w interesie dzieła stworzenia, z pewnością w toku ewolucji powstałyby zwierzęta dożywające, jak wiązy – 600 lat, jak lipy i dęby – 1 tys. czy też, jak cisy i cedry – 3 tys. lat. Odkrycie gruczołu umierania każe nam się domyślać, że przyroda dokonała specjalnego wynalazku służącego wyłącznie skróceniu życia. Dzięki niemu uśmierca swoje stworzenia długo przedtem, zanim ich narządy się zużyją i staną się nieprzydatne.

Czyżby wczesna śmierć pojedynczej istoty jako reguła przetrwania gatunku? Niewątpliwie kryją się za tym jeszcze jakieś tajemnice. A co by było, gdyby udało się odkryć podobny gruczoł w organizmie człowieka i usunąć go? Czy wówczas również nasze życie dałoby się przedłużyć wbrew koncepcji przyrody, czy opóźnilibyśmy nadejście starości wraz z jej dolegliwościami? Czy przyroda mściłaby się na nas za to? Czy też byłaby dla nas tak łaskawa jak dla pstrągów tęczowych? „Narodzić się jest zbrodnią, za którą ustanowiona została kara śmierci” – pokpiwał sobie Wolter. Ale czy starzenie się jest nieodwracalnym losem przypadającym nam od kołyski wraz z podłożem dziedzicznym, czy też śmierć można zwalczać tak jak chorobę? Mamy już obecnie pigułkę przeciwko starzeniu się – niestety, chwilowo tylko dla myszy. Jeszcze głębszy wgląd w przyrodę otwiera przed nami zaskakujące perspektywy. Oprócz wymienionych już 1000-letnich drzew znamy zwierzęta żyjące raptem kilka godzin. Jednocześnie widzimy istoty, które nie wiedzą, co to starość, więc są nieśmiertelne.

Z żalem wypada nam stwierdzić, że przyroda tę tak godną pozazdroszczenia właściwość, jaką jest nieśmiertelność, roztrwoniła na najprymitywniejszych przedstawicieli świata zwierząt: na mikroskopijne, jednokomórkowe istoty, takie jak ameby, pantofelki oraz wiciowce. Kiedy obserwujemy jedną z tych maleńkich istot pod mikroskopem, mamy przed sobą zwierzątko pierwotne żyjące miliardy lat. Wprawdzie w tym czasie dzieliło się ono na pół porcji, urastało ponownie do wielkości pierwotnej, dzieliło się znowu – i tak raz po raz biliony razy, wprawdzie miliardy oddzielonych od niego bliźniaków w tym czasie wymarło z głodu, wyschnięcia, zatrucia, pożarcia przez wrogów bądź rozgniecenia, ale śmierci ze starości żadne z nich nie zaznało. Powtarzająca się kuracja odmładzająca tych mikroorganizmów polega więc na ustawicznym powtarzaniu się podziałów, czyli na tym, że dzielenie umożliwia niemal wiecznotrwałe rośnięcie. Stąd płynie pewne podstawowe stwierdzenie: dopóki istota żyjąca rośnie, dopóty się nie starzeje. W tym tkwi także tajemnica legendarnie długiego wieku, którego dożywają krokodyle nilowe i żółwie słoniowe. Stuletni krokodyl bynajmniej nie jest impotentnym starcem. Wręcz przeciwnie – ponieważ „starszy pan” nie przestał rosnąć, nikt z młodszych nie dorównuje mu ani rozmiarem, ani siłą. Stąd zwykle udaje się staremu zgromadzić wokół siebie i seksualnie zaspokajać pokaźny harem samic. Musi wprawdzie stale dbać o to, aby któryś z młodzieńców, na przykład jakiś 80-latek, nie podkopywał jego władzy, ale jeśli stuletni monarcha jest czujny, zdoła pokonać swego rywala. Podobnie jak krokodyle, żółwie także w ciągu swego długiego życia dopiero „pięć minut” przed śmiercią przestają rosnąć, dzięki temu więc do końca pozostają młode. W ten sposób żółwie słoniowe o masie 150 kg osiągają wiek 200 lat. W pojedynku o samicę w rui używają swego pancerza jak taranu, zmuszając do ucieczki każdego rywala lżejszej wagi. W świecie krokodyli i żółwi nie wyrzuca się starych zwierząt na złom; tam one nadal święcą tryumfy. g

© Wszelkie prawa zastrzeżone

Okładka tygodnika WPROST: 30/2018
Więcej możesz przeczytać w 30/2018 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 30/2018 (1845)

  • Co trzeba zmienić w konstytucji 22 lip 2018, 20:00 Polska potrzebuje nowej ustawy zasadniczej. Pochylić się trzeba nad wieloma sprawami, od podziału kompetencji władzy wykonawczej przez funkcjonowanie i skład parlamentu po funkcjonowanie samorządu terytorialnego czy nowe reguły dotyczące... 3
  • Niedyskrecje parlamentarne 22 lip 2018, 20:00 NIE LADA RADOŚĆ JAROSŁAWOWI KACZYŃSKIEMU MAJĄ SPRAWIAĆ DONOSY, które regionalni działacze przysyłają na siebie nawzajem. – Prezes się nimi upaja – twierdzi były polityk PiS. – Na niektóre z nich tylko się uśmiecha, a na... 6
  • Obraz tygodnia 22 lip 2018, 20:00 150 mld dol. wynosi majątek Jeffa Bezosa, najbogatszego człowieka w dziejach świata, a przynajmniej od 1982 r., odkąd „Forbes” publikuje listy najbogatszych Przegrany Jarosław Kaczyński Po jego tajemniczej chorobie 60 proc. Polaków... 10
  • Info radar 22 lip 2018, 20:00 KOMENTARZ. POLITYKA Reforma Sądu Najwyższego, czyli 30 sekund milczenia A teraz znajdziemy ideę”./ „Postęp, proszę pana”. / „Ale jaki postęp?”/ „Postępowy. Do przodu”. / „A tył?” / „Tył też do przodu”/ „Ale wtedy... 11
  • Rostowski przed komisją 22 lip 2018, 20:00 JAN ROSTOWSKI CHCIAŁ OŚMIESZYĆ KOMISJĘ ŚLEDCZĄ DS. AMBER GOLD. WYSZŁO ZASKAKUJĄCO. Były minister finansów, który w środę odpowiadał na pytania komisji śledczej, już na samym początku posiedzenia ujawnił strategię, którą... 12
  • Siła lęku rodziców 22 lip 2018, 20:00 BARDZO ŹLE, KIEDY TAK WRAŻLIWY TEMAT JAK SZCZEPIENIA STAJE SIĘ TEMATEM POLITYCZNYM. – Przyznaję: w pewnym momencie nie wierzyłem, że się uda – cieszył się na Twitterze poseł Paweł Skutecki z klubu Kukiz’15 po tym, jak Komitet... 14
  • Sojusz prezydenta z Kukizem 22 lip 2018, 20:00 Gdy w piątek prezydent ogłaszał ostateczną wersję pytań referendalnych w sprawie zmian w konstytucji, wiedział, że w swoim politycznym obozie jest osamotniony. PiS nawet nie ukrywa, że idea głosowania w tej sprawie, w dodatku w okresie... 16
  • Szaleństwo i polityka 22 lip 2018, 20:00 Lewo Amerykańscy psychiatrzy otwarcie debatują, czy Donald Trump jest normalny. Ponoć cierpi na „dekompensację”, czyli oderwanie od rzeczywistości. „Z jednej strony czuje, że jest poza kontrolą i może dowolnie formułować... 18
  • Brukselskie ławy marzeń 22 lip 2018, 20:00 Dzięki przyjętym przez Sejm zmianom w ordynacji do europarlamentu PiS załatwi problem narodowców i uzyska znacznie więcej mandatów dla swoich polityków. 20
  • Najlepiej stłuc lustro 22 lip 2018, 20:00 Szlag mnie trafił. Mało co mnie ostatnio wyprowadza z równowagi, ale tym razem, patrząc, jak cyniczny żołnierz złej władzy, prokurator z nieciekawą przeszłością, krzyczy na wybitnego prawnika i przeuczciwego człowieka – zagotowałam... 25
  • Niesłychanie uprzejmy killer 22 lip 2018, 20:00 Mariusz Kamiński, minister koordynujący służby specjalne, w ubiegłym tygodniu został ostatecznie uwolniony od sprawy o przekroczenie uprawnień przy aferze gruntowej, która ciągnęła się za nim od 2009 r. 26
  • Jestem politykiem na odwyku 22 lip 2018, 20:00 Polacy czują niechęć do tych, którzy mają lepiej i pogardzają tymi, co mają gorzej. Takimi złymi emocjami żywi się dzisiejsza targowica, czyli PiS – mówi Andrzej Olechowski, były minister finansów, Człowiek Roku „Wprost” 2000. 31
  • Fotograf Wenecji 22 lip 2018, 20:00 Mało kto wie, że Canaletto zaczynał jako scenograf teatralny. Także jego młodzieńcze obrazy noszą silne piętno sceniczności Jeśli kto planuje w wakacyjnych podróżach zahaczyć o Rzym, to powinien wpaść do Palazzo Braschi –... 34
  • Kobieta w dobrym wieku 22 lip 2018, 20:00 Wszyscy się spodziewają, że kobieta po sześćdziesiątce powinna czołgać się w stronę cmentarza. A ja wolę się kojarzyć z seksem niż z geriatrią – mówi Ewa Kasprzyk, aktorka. 36
  • Jak stracić 18 milionów 22 lip 2018, 20:00 W mojej sprawie zapadł absurdalny wyrok. Spółka, w której jestem prezesem, straciła grunty, a ja jeszcze muszę zapłacić kilkanaście milionów złotych. To wszystko w majestacie prawa – mówi przedsiębiorca Eugeniusz Jasikowski. 42
  • Hossa Bessa 22 lip 2018, 20:00 Pesa uratowana 300 mln zł ma zainwestować Polski Fundusz Rozwoju w bydgoskiego producenta taboru kolejowego Pesa. Firma podpisała z PFR umowę, na mocy której to fundusz staje się 100-procentowym właścicielem firmy. Pesa od lat borykała... 47
  • Malinowe wojny 22 lip 2018, 20:00 Rolnicy chcą, by za owoce płacono im więcej. Przetwórcy wytykają rolnikom, że nie potrafią się dogadać i sami obniżają ceny. 48
  • Know How 22 lip 2018, 20:00 Kosmiczne wycieczki Ile będą kosztowały pierwsze cywilne podróże kosmiczne oferowane przez firmę Blue Origin, która należy do najbogatszego człowieka na świecie Jeffa Bezosa? Tanio nie będzie. Blue Origin policzy sobie za kosmiczną... 51
  • Baltona wraca na Chopina 22 lip 2018, 20:00 Zamknięte drzwi sklepów na warszawskim Lotnisku Chopina kryją zabiegi mające ograniczyć dominację najemcy. A także zapobiec stratom państwa idącym w dziesiątki milionów złotych. 52
  • Targi Kielce: obrona i bezpieczeństwo 22 lip 2018, 20:00 Międzynarodowy Salon Przemysłu Obronnego – trzecie targi obronne Europy odbędą się we wrześniu w Kielcach. 54
  • Trumputin 22 lip 2018, 20:00 Występ prezydenta USA po spotkaniu z Putinem w Helsinkach wywołał burzę. Jednak poza wizerunkową kompromitacją Trumpa jego wystąpienie nie przynosi jakichś szczególnie szkodliwych dla Polski konkretów. 56
  • Prawdziwa gwiazda mundialu 22 lip 2018, 20:00 Piłkarskie emocje były tylko tłem dla politycznego teatru. Główną rolę odegrała w nim prezydent Chorwacji. Wystąpiła dla dobra swojego kraju i dużych pieniędzy. 60
  • 7 sposobów na zdrowie i młodość 22 lip 2018, 20:00 Zdrowie aż w 50 proc. zależy od stylu życia i tylko w 20 proc. od genów. Podpowiadamy, co możesz zrobić, aby jak najdłużej zachować zdrowie i młodość. 63
  • Niebezpieczne „pajączki” 22 lip 2018, 20:00 Niemal co druga kobieta cierpi na przewlekłą niewydolność żył. Choroby nie wolno bagatelizować, bo w skrajnej postaci może powodować zakrzepicę żył. 66
  • Psychika pomaga w terapii raka jajnika 22 lip 2018, 20:00 Rak jajnika bardzo często jest diagnozowany w zaawansowanym stadium. W walce z nim obok terapii ważne jest psychiczne wsparcie. 68
  • Leczę kompleksy 22 lip 2018, 20:00 Zwracajmy uwagę na to, ile jesteśmy warte, a dopiero później myślmy o zmianach wyglądu fizycznego – mówi dr n. med. Małgorzata Chomicka-Janda z Kliniki Promedion. 69
  • Zryw niewolników z fabryki śmierci 22 lip 2018, 20:00 To było najkrótsze powstanie II wojny światowej. Trwało niespełna 30 minut i nie chodziło w nim o zwycięstwo, tylko o zemstę. 71
  • Zagadka długiego życia 22 lip 2018, 20:00 Istnieje w wolnej przyrodzie stworzenie, które kilka razy w życiu się starzeje i niemal ze starości umiera, ale potem młodnieje i odzyskuje zdrowie, pozbywając się wszystkich objawów starości. 77
  • Ostatni człowiek na Ziemi 22 lip 2018, 20:00 Jerzy Pilch wydał nową książkę. Równocześnie zdecydował się na publikację swojej pierwszej, niewydanej dotąd powieści. 80
  • Czytelnik tworzy opowieść z autorem 22 lip 2018, 20:00 Jack Reacher to dla czytelnika swoisty wentyl bezpieczeństwa pomagający mu wyładować frustracje codzienności – mówi autor bestsellerowych powieści Lee Child. 84
  • Spadające gwiazdy 22 lip 2018, 20:00 Ludzie nie chcą przyjąć do wiadomości, że śmierć zabiera każdego, niezależnie od sprawowanej funkcji. Mózg domaga się wyjaśnienia. Jego postulaty spełnia serial „Tragiczne wypadki celebrytów”. 86
  • Wydarzenie 22 lip 2018, 20:00 Coltrane odnaleziony Nowa” płyta Johna Coltrane’a zrobiła sporo zamieszania. Po obu stronach Atlantyku album zadebiutował bardzo, jak na jazz, wysoko, pojawiając się na listach bestsellerów wśród płyt z popem czy hip-hopem. Nie może... 89
  • Film 22 lip 2018, 20:00 We władzy matki BARBIER SIĘGNĄŁ PO PRAWDZIWĄ HISTORIĘ. „Obietnica poranka” jest ekranizacją autobiograficznej książki Romaina Gary’ego pod tym samym tytułem. Francuski autor kilkadziesiąt lat życia odtwarza przez pryzmat relacji... 90
  • Muzyka 22 lip 2018, 20:00 Młody człowiek i może O tym, do kogo dociera raper, może świadczyć tytuł artykułu na jednym z portali: „Kim jest Kubrick z nowej piosenki Taco Hemingwaya”. Ale spłycanie pozycji jednego z najbardziej znanych przedstawicieli polskiego... 91
  • Książka 22 lip 2018, 20:00 Delikatna katastrofa Do kin dopiero co wszedł film „Na plaży Chesil”, a w księgarniach pojawiło się wznowienie powieści wybitnego angielskiego pisarza Iana McEwana, która jest jego podstawą. I jest to powieść świetna. McEwan znany... 92
  • Kalejdoskop 22 lip 2018, 20:00 Techniczna talia osy Kto powiedział, że w galerii sztuki zamiast obrazu nie może być prezentowany model koparki hydraulicznej K-407 dla zakładów Waryński? Co prawda pojawiają się tu rysunki, ale są to prace inspirowane światem... 93
  • Kulturalna trzynastka 22 lip 2018, 20:00 Tomasz Ciachorowski GWIAZDA TAKICH SERIALI JAK „MAJKA”, „LINIA ŻYCIA” CZY „M JAK MIŁOŚĆ” 1. Najbardziej znienawidzona lektura? Na szczycie tej listy są „Chłopi”. Choć przebrnąłem tylko przez „Jesień”, to pamiętam,... 94
  • Windykacja 22 lip 2018, 20:00 MICHAŁ WITKOWSKI Pełen tytuł powinien być po barokowemu rozbudowany: „O metodach rewindykacji długów u księgowych przez osoby, które podpisały umowę o dzieło/umowę-zlecenie i nie dostały pieniędzy w terminie”. Słowem: poradnik... 95
  • Fascynują mnie ludzie 22 lip 2018, 20:00 Dzięki mamie staram się nie oceniać, szukam przyczyn ludzkich wyborów, z którymi nie zawsze się zgadzam. Kapuściński kiedyś napisał, że poczuł się stary, gdy przestały go interesować spotkania z innymi ludźmi. Mam nadzieję, że... 96
  • Jak szukać przodków 22 lip 2018, 20:00 Radzi Maciej Róg, genealog Szukanie przodków to choroba zaraźliwa i nieuleczalna. Nie każdy na nią zapada, ale jak już połkniemy bakcyla, to nie potrafimy przestać. Najwięsza przyjemność? Gdy po miesiącach namierzania przodka... 97

ZKDP - Nakład kontrolowany