Wojna bez wojny

Wojna bez wojny

Opowiedzieć o wojnie, przemocy i kłamstwie bez krwi, trupów, płomieni i cierpienia – takie zadanie postawił sobie krakowski pisarz, eseista i kurator Wojciech Nowicki, publikując esej o nieznanych zdjęciach z czasów I wojny światowej.

Aldona Łaniewska-Wołłk, POLSKIE RADIO

Ten pomysł urodził się w okolicach 2014 r. – opowiada Wojciech Nowicki. – Byłem wtedy odpowiedzialny za Miesiąc Fotografii w Krakowie, poszukiwałem zdjęć dla jednego z kuratorów. Pierwsze kroki skierowałem do zaprzyjaźnionego archiwum Muzeum Etnograficznego. Przy jakiejś rozmowie wypłynęły nieliczne zdjęcia z „Teki Schultza” (patrz obok). Te, które wtedy zobaczyłem, były wspaniałe. Nie mogłem uwierzyć, że są nieznane. W 2015 r. zrobiłem wystawę, która nazywała się tak samo jak wydana właśnie książka – „Tuż obok”. Ale od początku wiedziałem, że tym zdjęciom należy się coś więcej, coś, co lubię robić najbardziej, czyli rozbudowany esej o tym, co w tych zdjęciach widzę, a raczej czego nie widzę, bo to jest centralny temat książki.

Nośnik myślenia

To prawda – specjalnością pisarską Nowickiego jest esej, w którym zdjęcia to punkt wyjścia do snucia historii o naturze człowieka. Jednak autor nie ogranicza się tylko do tej formuły. Wydał również monografie fotograficzne Jerzego Lewczyńskiego, Wilhelma von Blandowskiego i Zofii Rydet, której „Zapis socjologiczny” uważa za największe dokonanie w polskiej fotografii. – Nie jestem żadnym eseistą od fotografii – złości się. – Jestem eseistą po prostu, pisarzem po prostu. Sprzedaję, co myślę, za pomocą słowa. Fotografia temu służy, jest fantastycznym nośnikiem myślenia – przekonuje. Równie fantastycznym, choć innym nośnikiem myślenia jest „Teka Schultza”.

– Zawiera ponad 1200 zdjęć, które różnymi drogami dotarły do Krakowa. Zostały wykonane przez grupę niemieckich fotografów amatorów podczas I wojny światowej – opowiada Nowicki. – To byli także etnografowie, geografowie i geolodzy. Byli przydatni komisji, która zbierała materiały o ziemiach świeżo zdobytych i, jak miano wtedy nadzieję, ziem, które już na zawsze pozostaną niemieckie. Książkę otwiera jednak zdjęcie z prywatnej kolekcji Nowickiego. – Kupiłem je wcześniej, pochodzi z cyklu „Nowożeńcy w pustej sali”. Nie wiedziałem, do czego je „przyczepić”. Podstawowy problem tkwi w tym, co wydaje się najprostsze: w konieczności dostrzeżenia czegoś, co jest na zdjęciu mało widoczne, nawet z lupą. To zdjęcie chodziło wokół mnie długo i ja wokół niego. Pochodzi z okresu I wojny i przedstawia młodą parę, dziwnie smutną i obcą sobie – mówi pisarz, przyznając, że nie od razu dostrzegł, iż twarz mężczyzny jest zniekształcona i ma na sobie, mówiąc delikatnie, znaki wojny.

– To zdjęcie przyciągnęło mnie pustką i smutkiem, a szczegół przyszedł dopiero później. Mam takie maniakalne fazy wchodzenia we własne zbiory, kiedy przerzucam fotografie od początku do końca albo tylko jakiś ich fragment. I niektóre zdjęcia wyjmuję sobie do dalszego przemyślenia, niektóre leżą na stertach od lat i pewnie z niektórych nic nigdy nie wyjdzie, a z niektórych wychodzi, jak z tego. Okazuje się, że istnieje bardzo wyraźny łącznik pomiędzy tym, co wpadło mi w ręce w 2014 r., czyli „Teką Schultza”, a tym właśnie zdjęciem. Tego dziś już się nie pamięta, ale I wojna światowa poczyniła ogromne szkody. Pokaleczyła setki tysięcy istnień. Miała w sobie coś wysoce barbarzyńskiego, ponieważ przeciwstawiała nowym technikom walki ludzi, którzy nie byli świadomi tego, że owe techniki będą użyte. Stąd tak wielu tak strasznie poranionych. Nie tylko tak jak mężczyzna z pierwszego zdjęcia, ale dużo, dużo gorzej. To wszystko trzeba było pokazać, żeby zaznaczyć, jak pustym zbiorem – pięknym, dającym wiele cennych informacji, ale pustym, jeśli chodzi o wojnę – jest owa „Teka Schultza”. Teka, która wojnę pomija szerokim łukiem.

Fotografie jak selfie

W swych esejach Nowicki często poszukuje szczelin i pęknięć. W książce „Tuż obok” jest to szczególnie widoczne ze względu na temat i przeznaczenie analizowanych zdjęć. Wśród nich jest na przykład obraz pięknej, długowłosej Żydówki na tle nędznej zabudowy. Podpis, zanotowany przez fotografa na odwrocie, brzmi: „Stary żydowski dom. Kutno”. Jednak tam, gdzie niemieckie archiwum chce widzieć etnograficzny zapis rzeczywistości, fotograf dostrzega człowieka. – I to mnie w tym medium fascynuje: obraz, który ciągle nam się wymyka – podkreśla Nowicki. – Stąd włączam też do tekstu podpisy. Opis był bardzo ważny, i dla Niemców, i dla instytucji, która zgromadziła ten materiał. Dziś przyszedł czas, by tym zdjęciom jeszcze raz się przypatrzeć i nadać im nowe deskrypcje. W zbiorze są fotografie, których żaden z opisów nie oddaje.

Tak właśnie jest w przypadku zdjęć, gdzie osoba stanowi centrum obrazu, centrum zainteresowania fotografa i centrum mojego zainteresowania jako widza, tymczasem jest całkowicie pominięta. Dlatego staram się zawsze mieć dostęp do papieru, żeby móc przyjrzeć się obrazowi, ale także odwrociu. Żeby dotknąć czegoś, co niekoniecznie jest od razu czytelne. Tu dochodzimy do problemu kłamstwa obrazu – ulubionego tematu Nowickiego. – Fotografia ze swojej natury jest wycinkowa, bardzo często poddawana rozmaitym naciskom, upiększaniom, pominięciom i przez to nie należy jej traktować jako przekazu pewnego, nieobarczonego presją. W przypadku „Teki Schultza” doskonale to się potwierdza. Postanowiono zrobić swoiste repozytorium ziem, pokazać, co mogą one dać, co można z nich wycisnąć, jacy mieszkają tam ludzie. Jednocześnie pominąć wszystko to, co wiązało się z bezpośrednimi działaniami wojennymi.

Tu tkwi kłamstwo, ale jeśli to sobie przełożymy na fotografię współczesną, to jest podobnie. Zawsze do niej pozujemy, staramy się być „jacyś”, szukamy odpowiedniego, lepszego profilu, robimy wszystko, co w naszej mocy, nawet nieświadomie, aby wyjść lepiej. Chcemy pokazać, że mamy więcej włosów na głowie, że jesteśmy ładniejsi, szczuplejsi, młodsi. Kiedy jesteśmy w restauracji i fotografujemy swoje talerze, staramy się, żeby jedzenie wyglądało jak najokazalej, jak najpiękniej, by móc pokazać, że jemy jak królowie – argumentuje Wojciech Nowicki. Przykład gastronomiczny pojawia się tu nie bez przyczyny, ponieważ krakowski autor jest także recenzentem kulinarnym. – Moje pisanie o kuchni jest opowieścią o mieście, o zmianach, także w naszych przyzwyczajeniach. Jest też przestrogą. Chcę nam uświadomić i przypomnieć sobie samemu, jak daleko zaszliśmy, jak wiele się zmieniło, ale i jak bardzo zmarnowaliśmy niektóre szanse. Jest to raczej pisanie o życiu miasta niż o jedzeniu – przekonuje autor recenzji kulinarnych w krakowskim wydaniu „Gazety Wyborczej”. – Ale właśnie tak wygląda stół. Proszę pomyśleć, jak wyglądamy, zasiadając do niego. Byłoby wręcz niegrzecznym zajmować się przy stole wyłącznie rozmową o jedzeniu. Poświęcamy się wszystkiemu, tylko nie temu. Dlatego rozmowa o jedzeniu, tak jak rozmowa (czy pisanie) o fotografii nie może być rozmową tylko o jedzeniu i tylko o fotografii. Kuchnia kuchnią, ale autor „Odbicia” nie ukrywa, że najbardziej ekscytują go jednak zdjęcia: – Emocje muszą być. Nie potrafię pisać o rzeczach, które mnie nie interesują. Nie potrzebuję do pisania zdjęć wielkich, raczej staram się znaleźć takie „tuż obok”. A ich nośnikiem może być najzwyczajniejsza fotografia. Tak było w każdej mojej książce. Ciągle zdarza mi się kupować zdjęcia, o których myślę jako o ewentualnych otwarciach do czegoś następnego. g

© Wszelkie prawa zastrzeżone

Okładka tygodnika WPROST: 31/2018
Więcej możesz przeczytać w 31/2018 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 31/2018 (1846)

  • K… p…, co się dzieje w Polsce 29 lip 2018, 20:00 Płatni zdrajcy, pachołki Rosji – łza się w oku kręci, gdy przypomnieć sobie, jakimi to finezyjnymi inwektywami obdarzył w 1992 r. z trybuny sejmowej posłów SLD Leszek Moczulski. Twórca Konfederacji Polski Niepodległej rozwinął... 3
  • Niedyskrecje parlamentarne 29 lip 2018, 20:00 PLATFORMA OBYWATELSKA MUSI POWAŻNIE MARTWIĆ SIĘ KAMPANIĄ RAFAŁA TRZASKOWSKIEGO, skoro boi się o te kilka procent głosów, które może zdobyć kandydat PSL na prezydenta Warszawy, niespełna 37-letni Jakub Stefaniak. – W sztabie... 6
  • Obraz tygodnia 29 lip 2018, 20:00 23:00 wg uczonych z Australijskiego Centrum Badań nad Seksem to najlepsza pora na seks. Dla pań i dla panów. Wygrany Andrzej Bargiel – wspiął się na K2, najwyższy szczyt Karakorum, i jako pierwszy człowiek zjechał z niego na nartach... 10
  • Info radar 29 lip 2018, 20:00 HISTORIA Tyson promuje Powstanie Warszawskie W głównym grzbiecie sobotniego wydania „New York Times” ukazał się duży materiał opowiadający o Powstaniu Warszawskim.,,1 sierpnia 1944 r. ludzkość zapamięta jako dzień, w którym... 12
  • Z dziejów myślenia technicznego 29 lip 2018, 20:00 – ZASTANAWIAM SIĘ, CO ZROBIĆ Z TYM REFERENDUM. Bojkotować czy zakreślić wszędzie „nie”. Bo przecież to tylko wyrażenie opinii, nic z tego nie wynika – podzieliła się ze mną swoimi wątpliwościami znajoma, świadoma obywatelka.... 14
  • Referendum żal 29 lip 2018, 20:00 lewo „ANDRZEJ DUDA NAM SIĘ UDAŁ” – ŚPIEWA FANKA PREZYDENTA (NUMER JEDEN NA LIŚCIE PRZEBOJÓW RADIA MARYJA), niestety jego referendum – nie. Żałuję, bo rada bym była zobaczyć wysiłek intelektualny narodu, który ma tylko dwa dni,... 16
  • Nie ma policji 29 lip 2018, 20:00 Policja jest dziś słaba, podobnie jak w latach 90. Mamy ponad 5 tys. wakatów. Funkcjonariusze odchodzą, bo nie widzą przyszłości w służbach mundurowych – mówią były policjant Jan „Majami” Fabiańczyk i Artur Górski, autor książek o polskiej mafii. 19
  • PiS robi antyliberalną rewolucję 29 lip 2018, 20:00 Przy obecnej słabości opozycji rządy Jarosława Kaczyńskiego mogą trwać długo – przewiduje prof. Paweł Śpiewak, socjolog. 25
  • Wrocławski poker 29 lip 2018, 20:00 Jeśli Platforma Obywatelska przegra wybory samorządowe we Wrocławiu, Grzegorz Schetyna może stracić przywództwo w Platformie. 28
  • Barbarzyńcy 29 lip 2018, 20:00 Ostatnio holenderski szef dyplomacji Stephanus Blok próbował wytłumaczyć pracownikom organizacji międzynarodowych, dlaczego nie ma szans na rozparcelowanie po Europie afrykańskich i azjatyckich imigrantów. Jako kluczowy argument podał... 31
  • Noszę w sumieniu Niemców, którzy zginęli z mojej ręki 29 lip 2018, 20:00 Polacy muszą się z Niemcami pojednać. Trzeba pamiętać, ale trzeba też wybaczyć. A my ciągle szukamy wrogów – mówi Wanda Traczyk-Stawska, przewodnicząca Społecznego Komitetu ds. Cmentarza Powstańców Warszawy. 34
  • Jestem feministą 29 lip 2018, 20:00 Wielu mężczyzn uważa, że penis to immunitet, berło dające władzę. Ja należę do mężczyzn, którzy wspierają walkę kobiet o przestrzeń do własnej realizacji – mówi Piotr Stramowski, aktor. 39
  • Ktoś chce mi zniszczyć życie 29 lip 2018, 20:00 Moja historia może spotkać każdego. Będziesz miał wroga sprzed lat, który opowie jakąś historię. Potwierdzi ją dwóch jego kolegów i wsadzą cię do więzienia. Inne dowody nie będą potrzebne – mówi raper Bonus RPK. 44
  • Polskie sikawki najlepsze 29 lip 2018, 20:00 Ponad milion złotych – takie są koszty akcji ratunkowej polskich strażaków w Szwecji. Ten milion to najlepsza i najtańsza reklama naszego kraju za granicą. 48
  • Petrochemia to przyszłość 29 lip 2018, 20:00 PKN ORLEN planuje znaczące inwestycje, aby umocnić się na rynku produktów przerobu ropy. 51
  • Hossa Bessa 29 lip 2018, 20:00 Teslafon Elon Musk szykuje swojego smartfona. Do sieci wyciekły zdjęcia, na których widać najprawdopodobniej obudowę szykowanego przez Teslę smartfona o nazwie Quadra. Przód telefonu będzie jednym wielkim wyświetlaczem, co mogą... 52
  • Dodana wartość końcowa 29 lip 2018, 20:00 Dzięki nowym sposobom finansowania samochód z kosztownej inwestycji staje się narzędziem mobilności coraz chętniej zmienianym na nowe. 53
  • Maskotka Putina 29 lip 2018, 20:00 Kariera byłego kanclerza Niemiec w Gazpromie pokazała rosyjskim elitom, że niemal każdego zachodniego polityka można kupić. 54
  • Europa płonie 29 lip 2018, 20:00 Dla rodziny z Wysokiej koło Wadowic to miały być urocze greckie wakacje. Wybrali Mati, na attyckim wybrzeżu niedaleko Aten, bo jest tu spokojniej i taniej niż na wyspach, ulubionych przez hałaśliwe grupy zagranicznych turystów. 58
  • „Chińczycy trzymają się mocno”, Teutoni też – z lewicą gorzej… 29 lip 2018, 20:00 W połowie tego miesiąca odbył się w Pekinie szczyt Unia Europejska – Chiny. Jak widać, w lipcu szczyt gonił szczyt i szczytem poganiał, bo mieliśmy szczyt NATO w Brukseli, szczyt amerykańsko-rosyjski w Helsinkach i kilka pomniejszych, o... 61
  • Nowoczesne leczenie żył 29 lip 2018, 20:00 Żylaki dotyczą niemal w takim samym stopniu mężczyzn co kobiet. Ale oni trafiają do lekarza z tego powodu później – mówi dr Michał Molski ze Szpitala Eskulap w Osielsku k. Bydgoszczy. 67
  • Postaw na prostatę 29 lip 2018, 20:00 Udane życie seksualne? Zdrowa prostata to jeden z czynników, które mają na nie duży wpływ. Problemy z prostatą to codzienność tysięcy mężczyzn. 68
  • Gruczoł życia i śmierci 29 lip 2018, 20:00 Regularne badania profilaktyczne gruczołu krokowego pozwalają dożyć sędziwego wieku w zdrowiu i z zachowaniem sprawności seksualnej. 70
  • Pacjent po niewłaściwej stronie Tatr 29 lip 2018, 20:00 Polityka lekowa nie może być teorią – mówi Artur Zapart, dyrektor Marketingu i Market Access Astellas Pharma. 72
  • Ultradźwiękiem w raka prostaty 29 lip 2018, 20:00 Uderzamy w nowotwór prostaty wysoko skondensowanymi ultradźwiękami – mówi dr Krzysztof Rożnowski, który operuje nowotwór stercza metodą HIFU Focal One. 74
  • Triathlon bez ograniczeń 29 lip 2018, 20:00 Choć Maciej nie ma ręki, Jaś ma porażone nogi, a Marcin jest niewidomy, wszyscy trzej w pierwszy sierpniowy weekend spróbują swoich sił w triathlonie Enea IRONMAN 70.3 Gdynia. 75
  • Leczenie raka prostaty z asystą da Vinci 29 lip 2018, 20:00 Wprowadzenie robotów chirurgicznych da Vinci przyniosło prawdziwą rewolucję w technikach operacyjnych raka stercza – mówi dr Paweł Salwa, urolog, ekspert urologii robotycznej. 76
  • Wiosłuj na zdrowie 29 lip 2018, 20:00 Wioślarstwo staje się coraz modniejsze. Wiosłowanie to nie tylko prestiż, to również sport pozwalający jak żaden inny zachować zdrowie, kondycję i dobre samopoczucie. 78
  • Biegacze są optymistami 29 lip 2018, 20:00 Endorfiny po wysiłku fizycznym inaczej nastawiają do życia – mówi Zygmunt Berdychowski i zaprasza na Festiwal Biegowy w Krynicy, trzydniowe święto biegania. 80
  • Wojna bez wojny 29 lip 2018, 20:00 Opowiedzieć o wojnie, przemocy i kłamstwie bez krwi, trupów, płomieni i cierpienia – takie zadanie postawił sobie krakowski pisarz, eseista i kurator Wojciech Nowicki, publikując esej o nieznanych zdjęciach z czasów I wojny światowej. 86
  • Wydarzenie 29 lip 2018, 20:00 Bohater ze skazami Kolumb” to najbardziej znany pseudonim żołnierza powstania warszawskiego, a za sprawą powieści Romana Bratnego – symbol całego pokolenia. Powieściowy „Kolumb” to postać wymyślona, ale zbudowana na biografiach... 89
  • Film 29 lip 2018, 20:00 Bestia piękna FALA DOKUMENTÓW O ARTYSTACH TRWA. Po „Amy”, „Whitney” i „Robin Williams: Come Inside My Mind” na ekrany trafia „McQueen”. To podróż w intensywny i gęsty świat człowieka, który, projektując ubrania, sięgał... 90
  • Muzyka 29 lip 2018, 20:00 Bezpieczny powrót NOWĄ PŁYTĄ DRAKE SKAZUJE SIĘ NA OSĄD, ŻE BARDZIEJ Z NIEGO GWIAZDOR I IDOL NIŻ MUZYK. Nie odbierając mu talentu i zapału (album zawiera 25 dobrze, nawet bardzo dobrze wyprodukowanych nagrań), mało w tym artystycznej... 91
  • Książka 29 lip 2018, 20:00 Krwawy urlop WOJCIECH CHMIELARZ WYRASTA NA CORAZ POWAŻNIEJSZEGO AUTORA KRYMINAŁÓW, w których udowadnia, że nie tylko potrafi ułożyć sprytnie się rozwijającą i zaskakująco kończącą fabułę, ale też jest uważnym obserwatorem... 92
  • Kalejdoskop 29 lip 2018, 20:00 Król Dior DIOR JUŻ DAWNO TRAFIŁ DO MUZEÓW, ALE NAJCZĘŚCIEJ BYŁY TO MUZEA SZTUKI, więc pomysłem, by jego prace pokazać w dawnej przędzalni, autorzy ekspozycji trafili w punkt. Gdy zaczynał karierę w 1947 r., Europa wciąż lizała... 93
  • Nie mieszczę się w światach 29 lip 2018, 20:00 Mam jedno źródło inspiracji, jest nim kontakt z Prawdą. 96
  • Jak spędzić weekend za granicą za 500 złotych 29 lip 2018, 20:00 RADZI Jakub Porada All inclusive załatwia wszystko od ręki, ale traktuję taką formę wakacji tylko jako jedną z potraw w menu. Czasami taki wyjazd jest potrzebny, choć osobiście wolę dzielić swój urlop. Tak jak teraz. Najpierw... 97
  • Wzwód wakacyjny 29 lip 2018, 20:00 MICHAŁ WITKOWSKI Kleszcze, sinice, trujące grzyby, pytony na letniej ucieczce z ZOO, komary, pszczoły, osy, szerszenie, poparzenia słoneczne, rak skóry, zatrucia pokarmowe, udary, upały, burze, pioruny, utopienia, brak dostępu do ulubionego... 98

ZKDP - Nakład kontrolowany