Traumy nowego wieku

Traumy nowego wieku

Wiwisekcje trudnej historii, interwencyjne teksty na najboleśniejsze tematy społeczne, ale też relacje z krajów, których sytuacja staje się lustrem naszej rzeczywistości. Polski reportaż rośnie w siłę. Tylko kim są jego odbiorcy?
Piotr Kofta

Prasa papierowa jest pogrążona w kryzysie — dziś takie stwierdzenie to w zasadzie truizm. Istnieją rozmaite drogi wyjścia z tego dołka, ostatecznie to nieprawda, że ludzie przestali czytać; po prostu czytają inaczej i co innego. Media drukowane szukają rozwiązań: tną koszty, dostosowują treści i layouty, obudowują się wyspecjalizowanymi serwisami internetowymi, prowadzą profile w mediach społecznościowych. Próbują e-wydań i cyfrowych systemów abonenckich. To się, przynajmniej częściowo, udaje — wizja ostatecznej zagłady prasy została w każdym razie nieco odsunięta w czasie. Łatwiej jednak kijek obcienkować, niż go potem pogrubasić. Ofiarą cięć padają te formy publicystyki prasowej, które najwięcej kosztują. Czyli przede wszystkim solidne dziennikarstwo śledcze i reportaż. Ten proces zaczął się na dobre mniej więcej przed dekadą, a teraz wystarczy pójść do przyzwoitej księgarni, żeby się przekonać o jego utrwaleniu — by nie powiedzieć: instytucjonalizacji. Dlaczego do księgarni? To proste: kłopoty prasy papierowej wpłynęły na wielkie ożywienie reportażu literackiego. Twórcy mają wolne moce przerobowe, wydawcy książkowi chętnie inwestują w większe formy, zwłaszcza że reportaż literacki ma w Polsce znakomite tradycje od dekad; udało się stworzyć i utrzymać przy życiu modę na ten rodzaj pisarstwa. Skala zjawiska jest wręcz fascynująca: to już nie kilkunastu, ale zapewne blisko stu autorów — i ciągle dochodzą nowi, coraz młodsi. Fajnie i prestiżowo jest zadebiutować reportażem.

Obieg literacki rządzi się swoimi prawami: pozwala na znaczące pogłębienie poruszanej tematyki, ale jest powolny i niespecjalnie elastyczny. Za większy prestiż trzeba zapłacić sezonowymi wahnięciami koniunktury (rynek wydawniczy ma swoje dwa szczyty, wiosenny i jesienny). Wraz ze wzrostem prestiżu rosną też oczekiwania publiczności i krytyki: przez to niekiedy można odnieść wrażenie, że współczesne polskie reportaże obiecują więcej, niż mogą zaoferować — dają słowo, że wyjaśnią tajemnicę tam, gdzie da się jedynie oświetlić ciemny korytarz małą, kieszonkową latareczką (to choćby przypadek, skądinąd bardzo ciekawych, książek Remigiusza Ryzińskiego o gejowskim podziemiu PRL — „Fou caulta w Warszawie” i „Dziwniejszej historii”). Ogólnie jednak konieczność wytężonej pracy nad własnym warsztatem przynosi pozytywne efekty: poziom debiutanckich książek reportażowych jest zwykle zaskakująco wysoki.

Utopijne społecznikostwo

Reportaż zawsze był związany z figurą wielkomiejskiego reportera, który rusza w świat (bądź schodzi w dół po drabinie społecznego statusu), aby przyjrzeć się prawdziwemu życiu. Przejście z obiegu prasowego w obieg literacki jeszcze wzmacnia ten wzorzec: książka reporterska jest propozycją niszową, elitarną, może liczyć przeważnie na parę tysięcy egzemplarzy nakładu, jej dystrybucja zapewne ograniczy się do większych miast. Reportaż nie jest nawet dominującym komercyjnie gatunkiem literatury non-fiction — w rankingach sprzedażowych królują celebryckie śmieci, książki kucharskie i wspomnienia skruszonych mafiozów, zaś z nieco szlachetniejszej półki: rozmaitej maści biografistyka. Byle popularny fanpage na Facebooku ma o rząd wielkości pokaźniejszą publiczność niż przeciętny reportaż (np. facebookowy profil Filipa Springera, autentycznej gwiazdy i autorytetu w reporterskim światku, jest obserwowany przez ponad 30 tys. użytkowników).

W ostatnich latach chyba tylko Justynie Kopińskiej udało się ostrymi, antyinstytucjonalnymi tekstami („Czy Bóg wybaczy siostrze Bernadetcie?”, „Polska odwraca oczy”) trafić na szczyty list bestsellerów. Warto jednak zaznaczyć, że Kopińska, autorka o potężnym wyczuleniu na społeczną krzywdę, wciąż uprawia klasyczny interwencyjny reportaż prasowy. Kto zatem jest adresatem tych książek? I czy mają one moc zmieniania świata — tę moc, którą zapewne chciałyby posiąść? Teza to może ryzykowna, ale sądzę, że polski reportaż literacki, także w wykonaniu jego najmłodszych adeptów, jest dziś głosem (nieistniejącej) inteligenckiej formacji socjaldemokratycznej — stoi za nią szlachetna, lewicowa tradycja społecznikowska, która z utopijnym zacięciem poszukuje ścieżek prowadzących ku lepszej wspólnocie. Zeitgeist — duch czasów — jest inny: hałaśliwy, populistyczny, konfrontacyjny; dominacja mediów społecznościowych z ich swobodnym stosunkiem do prawdy nie ułatwia sprawy. Czytelnik tych reportaży może znaleźć w nich wytchnienie, nawet jeśli — a tak jest zazwyczaj — opowiadają o sprawach nieprostych. Warto się przyjrzeć, jak reportaż interpretuje rzeczywistość, jakie strategie wobec niej stosuje.

Źródła klasowej pogardy

Najbardziej poruszające rzeczy dzieją się chyba w dziedzinie rewizji przeszłości — a może nie tyle samej przeszłości, ile obowiązującej narracji o przeszłości. Wiele wnosi tu perspektywa feministyczna, pozwalająca w ramach reportażu historycznego szukać spojrzeń przełamujących tabu, czynić podmiotami opowieści ludzi (bo przecież nie tylko kobiet) zapomnianych i zmarginalizowanych. Wstrząsająca książka „Przemilczane. Seksualna praca przymusowa w czasie II wojny światowej” Joanny Ostrowskiej przypomina o losach kobiet, które zostały ukarane potrójnie: zmuszone do nierządu w nazistowskich burdelach, zyskały trudno zmywalne piętno seksualnych kolaborantek, a na koniec po prostu o nich zapomniano. Podobnej rewizji dokonują Joanna Kuciel-Frydryszak („Służące do wszystkiego”) i Alicja Urbanik-Kopeć („Instrukcja nadużycia”) w odniesieniu do fatalnie traktowanych i nędznie opłacanych służących, które wraz z rewolucją przemysłową i narodzinami klasy średniej masowo migrowały do miast — jeśli szukać gdzieś źródeł naszej współczesnej klasowej pogardy, to właśnie tam, w tych wstydliwych historiach o zderzeniu światów pod dachami świeżo wzniesionych kamienic.

Innym znaczącym tematem, którym żywo interesuje się polski reportaż literacki, jest praca. W kontekście historycznym — gdy trzeba przypomnieć o ciężkim, z reguły fizycznym (i skutecznie wypartym z pokoleniowej pamięci) mozole społecznego awansu w PRL („Każdy został człowiekiem” Piotra Nesterowicza) bądź o monotonnym, naznaczonym ubóstwem kieracie pracy w łódzkich fabrykach włókienniczych (świetna „Aleja Włókniarek” Marty Madejskiej, będąca zarazem historią społeczną Łodzi, nakreśloną z perspektywy kobiecego doświadczenia). W kontekście teraźniejszym, gdy trzeba wyraźnie podkreślić, że spadek bezrobocia w Polsce wcale nie polepszył sytuacji pracowników — rynek pracy jest bowiem odbiciem logiki zarządzania państwem po transformacji 1989 r., nieodmiennie: logiki silniejszego („Nie hańbi” Olgi Gitkiewicz, „Urobieni. Reportaże o pracy” Marka Szymaniaka, „Polak sprzeda zmysły” Konrada Oprzędka).

Wyjść z siebie i wrócić

Spotkania z kobietami z mazowieckich wsi” Agnieszki Pajączkowskiej i Aleksandry Zbroi kilkadziesiąt spisanych przez autorki monologów mieszkanek małych miejscowości rujnuje wszelkie stereotypy na temat relacji między miastem a wsią, konserwatyzmem a postępowością, religijnością a świeckością, rolami męskimi a kobiecymi. Dalsze podróże też skutkują przepracowaniem rozmaitych wyobrażeń i uprzedzeń — stanowią kreację czegoś na kształt historii równoległej, alternatywnej: w wielu krajach dylematy podobne do polskich zyskały odmienne rozwiązania. I to jest ciekawe, gdy czyta się o osobliwościach życia w progresywnym, spokojnym, niejednoznacznym Urugwaju w zabawnym, przejmującym reportażu Marii Hawranek i Szymona Opryszka „Wyhoduj sobie wolność”. Albo o traumie kryzysu gospodarczego nakładającego się na wciąż żywe rany po frankistowskiej dyktaturze w Hiszpanii („Ludzie z Placu Słońca” Aleksandry Lipczak). O zaskakująco depresyjnym, szowinistycznym obliczu Japonii („Kwiaty w pudełku. Japonia oczami kobiet” Karoliny Bednarz).

O pogodnym, surowym smutku życia za kołem polarnym („Białe. Zimna wyspa Spitsbergen”, „Hen. Na północy Norwegii” i „Lud. Z grenlandzkiej wyspy” — reporterska trylogia nordycka Ilony Wiśniewskiej). Osobnym zjawiskiem w nowym polskim reportażu, w zasadzie poza konkurencją, jeśli idzie o poziom literacki, jest twórczość Małgorzaty Rejmer. Serio potraktowała ona tezę, że nie ma już czystych form gatunkowych: jej książki — najpierw „Bukareszt. Kurz i krew”, a niedawno „Błoto słodsze niż miód. Głosy komunistycznej Albanii” — biorą się z wrażliwości i z nasłuchu, przybierają literacki kształt, dopasowując się do opowiadanej historii, jakby autorka miała niezawodny instynkt i cierpliwość w poszukiwaniu słów. Są to przerażające narracje o doświadczeniu totalitaryzmu, paradoksalnej tęsknocie ofiary za katem, zniekształceniach pamięci. Pamięć (wypierana, tłamszona, fałszowana) jest zresztą motywem spajającym całe polskie pisarstwo reportażowe — pytanie tylko, czy ta refleksja jest w ogóle słyszalna poza niszą. W świecie, w którym zanika kulturowy mainstream, a każdy ma swoją wersję prawdy, to wcale nie jest taka bezzasadna kwestia.

Okładka tygodnika WPROST: 28/2019
Więcej możesz przeczytać w 28/2019 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 28/2019 (1893)

  • Pora przywrócić zaufanie do państwa 7 lip 2019, 20:00 Początek wakacji przyniósł dwa ważne wydarzenia dla portfeli Polaków, które mają wcale nie taki oczywisty wspólny mianownik. Pierwszą sprawę nagłośnił „Puls Biznesu”. Pod koniec czerwca Związek Banków Polskich wysłał list do... 4
  • Niedyskrecje parlamentarne 7 lip 2019, 20:00 MAREK BIERNACKI, BYŁY POSEŁ PO, NAJNOWSZY NABYTEK PSL, będzie kandydował do Sejmu z listy Stronnictwa w okręgu Gdynia-Słupsk. Ludowcy zaproponowali mu tam jedynkę, a pomoc w zdobyciu mandatu zaoferował EUGENIUSZ KŁOPOTEK, rodowity... 8
  • Obraz tygodnia 7 lip 2019, 20:00 1% tylko taki procent elektoratu PiS widziałby prezesa na stanowisku premiera (wg IBRiS dla „Rz”) 0 km autostrad przybyło w Polsce w ostatnich dwóch latach Wygrany Tomasz Kot Jego międzynarodowa kariera nabiera tempa. Zagra główną rolę... 12
  • Info radar 7 lip 2019, 20:00 Nagroda księdza Kaczkowskiego Odważni, walczący o równość, godność i indywidualne podejście do drugiego człowieka. Do 15 lipca można zgłaszać ich do nagrody „Okulary ks. Kaczkowskiego. Nie widzę przeszkód”. Rodzina i przyjaciele... 14
  • Chlastanie Tuska w europarlamencie 7 lip 2019, 20:00 EURODEPUTOWANI NIE MIELI LITOŚCI DLA DOPCHNIĘTEJ KOLANEM kandydatury niemieckiej minister obrony na szefową Komisji Europejskiej. Zachęcający ich do poparcia faworyty Angeli Merkel Donald Tusk dostał w Parlamencie Europejskim ostre lanie za... 15
  • Biblią w gejów 7 lip 2019, 20:00 Czy IKEA miała prawo zwolnić pracownika, który powołując się na Stary Testament , krytycznie wypowiadał się o LGBT? 17
  • Bunt w Platformie 7 lip 2019, 20:00 W Platformie Obywatelskiej wrze. Jak ustalił „Wprost”, partyjne doły tak bardzo buntują się przeciwko koalicji z SLD, że Grzegorz Schetyna zaczął poważnie rozważać samodzielny start w wyborach. 18
  • PiS i tak wygra wybory 7 lip 2019, 20:00 Nie będę opowiadał bajek, PiS i tak wygra jesienią. Martwię się, żeby nie zdobył większości konstytucyjnej – mówi Eugeniusz Kłopotek, poseł PSL. 22
  • Pożegnanie Petru 7 lip 2019, 20:00 Ryszard Petru odchodzi z polityki. Stworzony przez niego projekt Nowoczesnej też się kończy. Najbardziej przysłużył się on PO. 25
  • Piękny koniec dnia 7 lip 2019, 20:00 Pamiętam parę – oboje po osiemdziesiątce, zadzwonili, żeby powiedzieć, że właśnie przed chwilą się kochali 26
  • Porzucone sutanny 7 lip 2019, 20:00 W ostatnim czasie kilku znanych polskich księży ogłosiło odejście z kapłaństwa. Tymczasem już jesienią z inicjatywy Franciszka odbędzie się największa od dziesięcioleci dyskusja, czy w pewnych sytuacjach nie zrezygnować z celibatu rzymskokatolickich duchownych. 29
  • Planeta nie dla idiotów 7 lip 2019, 20:00 Należy zrzucić z siebie tępe przekonanie, że człowiek jest władcą przyrody, a nie jej częścią 34
  • Seks Polek – kobiety bez inicjatywy 7 lip 2019, 20:00 Polki lubią seks, ale wolą zaspokajać potrzeby mężczyzn niż własne. Na drodze do erotycznego spełnienia hamują nas Kościół, rząd i obyczaje. 36
  • Duży kłopot z Luksemburgiem 7 lip 2019, 20:00 Wszyscy wiedzą, że w Luksemburgu liczyć się będą nie wyrafinowane argumenty prawnicze, ale czysta polityka 40
  • 100 Najbogatszych Polaków - Spadkobiercy 7 lip 2019, 20:00 Kiedyś opalali się w blasku fortuny swoich rodziców. Dzisiaj przejmują po nich majątki warte miliardy. Poznajcie najbogatsze rodziny w Polsce, gdzie do gry wchodzą właśnie synowie i córki polskich milionerów. 42
  • Wszystko zostaje w rodzinie. Prawie 7 lip 2019, 20:00 Właściciele budowanych przez ostatnie trzy lub cztery dekady „starych fortun” stają dziś przed wyzwaniem sukcesji. Co się stanie z ich firmami, gdy sami zaczynają myśleć o emeryturze? 52
  • Cena piękna 7 lip 2019, 20:00 Nawet pół tysiąca różnych związków chemicznych mogą codziennie nakładać na siebie Polki. Producenci uspokajają, że kosmetyki są bezpieczne, ale naukowcy biją na alarm: używane w nadmiarze konserwanty, barwniki i substancje zapachowe mogą prowadzić do alergii, niepłodności, a... 57
  • Ceny warzyw i owoców w Polsce powariowały. Taniej nie będzie 7 lip 2019, 20:00 Ceny cebuli wyciskają łzy, a za kilogram malin można by zjeść dobrą kolację w knajpie z przewodnika Michelin. Ceny warzyw i owoców w Polsce powariowały, ale taniej nie będzie. 63
  • Hossa Bessa 7 lip 2019, 20:00 Ojciec Mustanga W zeszłym tygodniu zmarł Lee Iacocca, legenda motoryzacji, wieloletni szef koncernów motoryzacyjnych Ford i Chrysler. Ten drugi ocalił przed bankructwem. Sam zmniejszył swoją pensję do jednego dolara na czas... 65
  • Epicka opowieść o dziejach Polski 7 lip 2019, 20:00 „Orzeł i Krzyż – Zwycięskie Powstanie” w podpoznańskiej Murowanej Goślinie to największe plenerowe widowisko w Polsce. 66
  • Jak Merkel rozegrała Europę 7 lip 2019, 20:00 Niemiecka kanclerz obsadziła Timmermansa w roli płachty, a Polskę w roli byka, żeby postawić swojego człowieka na czele Komisji Europejskiej. Nawet pogłoski o złym stanie zdrowia zagrały na jej korzyść. 68
  • Powrót Moby Dicka 7 lip 2019, 20:00 Przywrócenie przez Japonię komercyjnych polowań na wieloryby wywołało powszechne oburzenie na całym świecie. Niepotrzebnie, bo decyzja rządu w Tokio doprowadzi raczej do wygaszenia wielorybnictwa niż do jego rozkwitu. 72
  • Traumy nowego wieku 7 lip 2019, 20:00 Wiwisekcje trudnej historii, interwencyjne teksty na najboleśniejsze tematy społeczne, ale też relacje z krajów, których sytuacja staje się lustrem naszej rzeczywistości. Polski reportaż rośnie w siłę. Tylko kim są jego odbiorcy? 77
  • Rok bez Kory 7 lip 2019, 20:00 Tam ona ma tysiące strojów i kapeluszy przywiezionych z jakiegoś nieznanego kraju, ma książki 80
  • Tanie podróżowanie 7 lip 2019, 20:00 Żeby odbyć wyprawę w ciekawe miejsce, nie musisz wydawać majątku. Wystarczy, że wyjazd przygotujesz z głową i będziesz bardziej podróżnikiem niż turystą. „Wprost” podpowiada, jak to robić. 82
  • Jak przetrwać rodzinny urlop 7 lip 2019, 20:00 Zapomnijcie o sielance w czasie rodzinnych wakacji. Co nie znaczy, że nie warto jechać na urlop z najbliższymi. Wręcz przeciwnie! 86
  • Muzyka szuka przyjaciela 7 lip 2019, 20:00 W natłoku wydarzeń łatwo odnieść wrażenie, że widziało się i słyszało już wszystko. Ale letnia scena festiwalowa to nie tylko Nowa Muzyka i Open’er. I właśnie ruszyła z kopyta. Przeglądamy bogatą ofertę i łuskamy z niej propozycje dla każdego. 88
  • Wydarzenie 7 lip 2019, 20:00 Czułość i pożądanie Pedro Almodóvar wraca w sierpniu do polskich kin z najnowszym filmem „Ból i blask” – właśnie objawił się również w naszym teatrze. I jest to objawienie godne mistrza. Zawsze najbardziej uderzała i wzruszała... 90
  • Film 7 lip 2019, 20:00 Siła ducha Nie da się ukryć: większość dzieci dorasta na amerykańskich animacjach, a nie kenijskich fabułach. A szkoda, bo „Supa Modo” to film absolutnie przepiękny. Matka Jo nie chce, by jej córka w terminalnym stadium choroby... 91
  • Muzyka 7 lip 2019, 20:00 Wysoka półka Jedna z największych polskich gwiazd koncertowych, Bitamina, tuż przed występem na głównej scenie festiwalu Open’er przygotowała zestaw nowych piosenek. I udowadnia, że fascynacja ich twórczością wśród młodego... 92
  • Książka 7 lip 2019, 20:00 Moc pasji Phil Collins – jego niedawny koncert na Stadionie Narodowym wywołał duże zainteresowanie i nic dziwnego, że ukazało się poszerzone wydanie jego biografii. Na pierwszy rzut oka jego kariera przebiegała jak setki innych, tyle że... 93
  • Kalejdoskop 7 lip 2019, 20:00 Europejskie Gotham Batman. Mroczny książę z bajki” to ciekawy eksperyment. Jego pomysłodawcy zderzyli europejskiego twórcę z 20-letnim stażem – Enrico Mariniego, z komiksowym mitem Batmana. Efektem jest pięknie namalowana, acz... 94
  • Przyroda to nieustająca inspiracja 7 lip 2019, 20:00 W podróży nauczyłam się szacunku dla innych kultur, także w kwestiach sprzecznych z moim systemem wartości. 95
  • Jak omul z koranem 7 lip 2019, 20:00 Świadomość, że jemy rybę endemiczną, przysmak występujący tylko w tym jednym miejscu na świecie, podnosi bardzo jej walory. 96
  • Co jadać w czasie urlopu 7 lip 2019, 20:00 Lato, słońce, upały to idealne warunki do rozwoju bakterii w nieodpowiednio przechowywanym pokarmie. W okresie wakacyjnym trzeba szczególnie uważać na to, co i gdzie jemy. 97
  • Zrób sobie... Janerkę 7 lip 2019, 20:00 Nagrywają polityków? Lepiej namówmy Lecha Janerkę, żeby nagrał w końcu nową płytę. O! Właśnie to robi! 98

ZKDP - Nakład kontrolowany