Państwo pod sąd

Państwo pod sąd

Smog w Warszawie
Smog w Warszawie / Źródło: Newspix.pl / TOMASZ OZDOBA
Obywatele chcą pokazać sprzeciw władzy, która lekceważy ich podstawowe prawa. Szukają sprawiedliwości już nie tylko na demonstracjach ulicznych, lecz także na sali sądowej.

Ulica Modlińska na pograniczu Warszawy i Legionowa wieczorami wygląda jak scenografia do filmu „Blade Runner”. W rozproszonym świetle ulicznych latarni snuje się gęsty dym, zacierają się kontury domów, ludzi i samochodów. To, czego nie widać, to smród spalenizny, tak intensywny, że idąc ulicą, nie chce się brać pełnego oddechu, tylko pół. Małgorzata, mieszkanka tej okolicy, jest wściekła, lubi wieczorami biegać, ma gdzie, bo niedaleko jest wygodny wał nad Wisłą, jednak się nie da. Dym jest tak gęsty, a smród tak intensywny, że po kilkunastu minutach biegacza mdli. Czarny dym, który spowija dziesiątki kilometrów kwadratowych, wydobywa się z kominów licznych tutaj szklarni, warsztatów, składów. Małgorzata pamięta, jak śnieg, który spadł pewnego zimowego wieczora, do rana zrobił się czarny. Czuła się wtedy, podobnie jak teraz, bezsilna. – Dlaczego od lat żadna instytucja państwowa nic z tym nie robi? – nie rozumie.

Znalazła się jednak grupa obywateli, którzy nie chcieli pozostać bezsilni. Na początku tego roku aktorka Grażyna Wolszczak wygrała proces, w którym pozwała państwo za niewystarczającą walkę ze smogiem. W październiku podobny proces wygrali aktor Jerzy Stuhr, pisarz Mariusz Szczygieł i tłumacz Tomasz Sadlik. Sąd przyznał im w sumie 35 tys. zł zadośćuczynienia, które podobnie jak Grażyna Wolszczak przeznaczyli na cele charytatywne. Procesy z państwem to nowy sposób obywateli na to, żeby wyegzekwować swoje podstawowe prawa, których państwo nie przestrzega. Kiedy państwo w oczywisty sposób zaniedbuje obywateli, naraża ich albo narzuca im krzywdzące ich rozwiązania, oni szukają sprawiedliwości w sądzie. Obywatele pozywają państwo nie od dziś, wcześniej jednak robili to tylko w sprawach indywidualnych. Skarżyli się więźniowie, którzy czuli, że są niesprawiedliwie skazani czy przetrzymywani w niegodnych warunkach, albo podatnicy niezadowoleni z działalności urzędów skarbowych. Teraz pozwy dotyczą spraw, które dotykają całych społeczności lub środowisk.

Krzywdząca reforma

Grupa rodziców uczniów pierwszych klas szkół średnich postanowiła przed sądem rozliczyć państwo za szkodliwe działanie.

To rodzice tzw. podwójnego rocznika, którzy szykują pozew za reformę edukacji. Z jej powodu w pierwszych klasach szkół średnich spotkał się podwójny rocznik uczniów: tych, którzy skończyli właśnie podstawówkę, i tych, którzy skończyli gimnazjum. Było im trudniej niż starszym rocznikom dostać się do liceum, wielu z nich nie dostało się tam wcale, choć rok wcześniej nie mieliby z tym problemu. Teraz uczą się w zbyt ciasnych szkołach, do późna, bo do podwójnego rocznika trzeba jakoś dostosować plan lekcji. Ojciec jednej z uczennic, Dobrosław Bilski, chce pozwać państwo za to, że nierówno traktuje uczniów. Na Facebooku utworzył grupę, w której zachęca rodziców, by dołączyli do zbiorowego pozwu. – Dla przeprowadzonej reformy edukacji nie było jakiegokolwiek uzasadnienia naukowego ani pedagogicznego – mówi Dobrosław Bilski. – Ona nie została dokonana z powodów merytorycznych, tylko politycznych, populistycznych. To jest szkodliwa działalność. Państwo nie zostało stworzone po to, żeby tak działać.

Grupa się zebrała, teraz pracuje nad wyborem sposobu, w jaki złoży pozew. – Kiedy zrobiło się o nas głośno, zgłosiły się do nas różne kancelarie chętne do poprowadzenia naszej sprawy – opowiada Bilski. – Nie są jednak zgodne co do ścieżki prawnej, którą powinniśmy wybrać. My też nie. Nie jest łatwo wystąpić przeciw państwu, kiedy zakres szkód jest różny – tłumaczy. Chodzi o to, że każdy z uczniów może w inny sposób odczuwać konsekwencje reformy. Niektórzy ucierpieli, słysząc przez cały rok poprzedzający rekrutację do liceów, że czeka ich niesłychanie trudne zadanie, bo konkurencja jest dwa razy większa niż dotąd. Przeżyli tak duży stres, że teraz potrzebują pomocy psychologicznej. Inni, choć dobrze zdali egzamin, nie dostali się do wybranej szkoły ani do drugiej, ani do trzeciej z kolei. Runęły ich plany na przyszłość. Jeszcze inni źle znoszą naukę w przepełnionych liceach. – Uczniowie w różny sposób odczuli szkodliwe skutki reformy, trudno więc sformułować wspólny pozew – mówi Bilski.

Pozwać, ale kogo?

Kolejnym problemem jest wybór pozwanego. – Najbardziej oczywiste byłoby zwrócenie się do Trybunału Konstytucyjnego o stwierdzenie zgodności ustawy o systemie oświaty z konstytucją – mówi Bilski. Ale Trybunał Konstytucyjny został w minionej kadencji upolityczniony i praktycznie przestał funkcjonować. Dlatego Bilski dodaje: – W obecnej sytuacji to ślepa uliczka. Wciąż więc się zastanawiamy, kogo pozywamy i w jakim trybie. Może samorządy, które są organami prowadzącymi szkół? – Po pierwsze nie wszystkich szkół, a po drugie to nie one są autorami zmian. W opinii rodziców samorządy nie ponoszą winy – mówi Bilski. Więc kto? Może Sejm, który uchwalił ustawę o reformie systemu oświaty? Wtedy jednak przedmiotem pozwu nie mogłyby być przepisy wykonawcze do ustawy, bo te wydało Ministerstwo Edukacji Narodowej. A przepisy wykonawcze pogłębiły chaos.

Rodzice podwójnego rocznika mogą zakwestionować całość procesu legislacyjnego, wtedy mogliby pozwać również MEN, które przygotowało projekt ustawy. W takim jednak wypadku znowu musieliby wnosić o zbadanie zgodności ustawy z konstytucją, co już wykluczyli. – To prawnie trudna sprawa – mówi Bilski. – Na pewno musimy możliwie najszerzej napisać pozew, wyliczyć w nim jak najwięcej szkód, przedstawić dowody i żądać zadośćuczynienia. To mogą być szkody materialne, te łatwo udokumentować, trudniej udowodnić szkody niematerialne i przeliczyć je na pieniądze. Dodaje: – My nie prowadzimy gry o pieniądze. Chcemy poprosić sąd, żeby dał nam narzędzie, które pokaże rządzącym, że muszą być ostrożni, podejmując decyzje dotyczące edukacji, zdrowia, pomocy społecznej, bo mogą one szkodzić obywatelom. Tematów do pozwów znalazłoby się z pewnością więcej, choćby szkodliwe zaniechania państwa w opiece zdrowotnej. Jej niedofinansowanie i brak specjalistów sprawiają, że państwo nie zapewnia bezpieczeństwa zdrowotnego obywatelom.

Z pewnością nie zabrakłoby pacjentów, którzy po spędzeniu długich godzin na SOR w poczuciu bezsilności gotowi by byli przyłączyć się do pozwu przeciwko państwu za narażenie ich zdrowia, a nawet życia. Pytanie, czy w drodze sądowej można zażądać od państwa nie tylko zadośćuczynienia, lecz także naprawienia szkód: odwrócenia reformy edukacji, przeprowadzenia reformy systemu opieki zdrowotnej? Radca prawny Radosław Górski, który prowadzi pozwy zbiorowe dotyczące smogu, uważa, że to niemożliwe. – Sąd nie może w drodze wyroku wymuszać na rządzących zmiany prawa ani podjęcia konkretnych działań w interesie określonej grupy osób. Taki wyrok byłby sprzeczny z zasadą trójpodziału władzy i nie miałby podstawy prawnej.

Pozwy przeciwko państwu mogą dotyczyć różnego rodzaju odszkodowań za szkody wyrządzone przy wykonywaniu władzy publicznej – tłumaczy. – Nie można więc zmusić polityków za pośrednictwem sądu do przeprowadzenia reformy zdrowia. Jednak wyroki, które koncentrują się na kwestii bezprawności działań władz i na odszkodowaniach, mogą skłonić władze do reform i zmian. Są skuteczne, bo rozliczają rządzących i wystawiają władzy rachunek za bezprawne działania. Stuhr, Szczygieł i Sadlik udowodnili, że państwo odpowiada za zły stan powietrza, ponieważ od wielu lat mimo obowiązków prawnych nie podejmuje odpowiednich działań albo robi to ze zwłoką lub nieskutecznie. Nie doprowadzili do tego, że państwo zrezygnuje z wykorzystywania węgla w energetyce i wprowadzi ograniczenie ruchu samochodowego. Wywalczyli zadośćuczynienie. Na tyle samo mogą liczyć rodzice podwójnego rocznika. Górski uważa jednak wyrok w sprawie smogu za przełomowy. – Skarb Państwa został wskazany jako odpowiedzialny za zaniedbania – mówi.

– To jest rozwiązanie sporu cywilizacyjnego o obowiązki państwa w zakresie ochrony środowiska. Do niedawna smog nie był problemem Skarbu Państwa. Teraz, dzięki wyrokom, państwo nie może od niego uciec. Być może, jeśli podobnych spraw będzie więcej, zmotywuje to polityków do działania. Podobnie może się stać z procesami w sprawie podwójnego rocznika. Jeśli rodzice wykażą, że ich dzieci poniosły konkretne szkody i władza naruszyła ich dobra osobiste, to również może okazać się cywilizacyjnym przełomem. – Obywatele składają pozwy przeciw państwu, kiedy władza przyczynia się do naruszania ich konstytucyjnych praw – mówi dr Jacek Kucharczyk, socjolog i prezes Instytutu Spraw Publicznych. – Sąd jest ostatnią w tej patologicznej sytuacji możliwością, jaka im pozostaje. Na bezczynność władzy, która była zawsze, nakłada się wyjątkowa w obecnym rządzie filozofia, że ze zdaniem poszczególnych obywateli nie trzeba się liczyć, dopóki to nie szkodzi większości rządzącej. Pozwy przeciwko państwu to forma wywierania nacisku na władzę publiczną – mówi Kucharczyk. Pozew wymaga większego zaangażowania i jest bardziej kosztowny niż wpis na Facebooku lub nawet udział w ulicznym proteście. Ale może warto spróbować również tej drogi, póki jeszcze można liczyć na niezawisły wyrok.

Okładka tygodnika WPROST: 50/2019
Cały artykuł dostępny jest w 50/2019 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 50/2019 (1915)

  • Numer z mroku 8 gru 2019, 20:02 Zbliżają się święta Bożego Narodzenia, więc niedługo politycy zaczną mówić ludzkim głosem. Będą fotografować się przy choince i składać nam życzenia, może podzielą się opłatkiem. Nie dajmy się im jednak zwieść – to... 8
  • Niedyskrecje parlamentarne 8 gru 2019, 20:02 Olsztyński poseł Lewicy MARCIN KULASEK, sekretarz generalny SLD, w rozmowie z Interią wyżalił się, że za 9 tys. zł na rękę miesięcznie nie da się przeżyć w Warszawie. Zwłaszcza bez aneksu kuchennego. Nawet gdy ma się mieszkanie i... 12
  • 7 dni dookoła świata 8 gru 2019, 20:02 Nato dyscyplinuje Turcję Prezydent Erdogan uzależniał swoją zgodę na wzmacnianie sił NATO w Polsce i krajach bałtyckich od natowskiego wsparcia dla operacji tureckich przeciwko Kurdom w Syrii. Na rocznicowym szczycie Sojuszu w Londynie nie... 14
  • Obraz tygodnia 8 gru 2019, 20:02 90 lat temu urodził się Stanisław Bareja (przeżył 57 lat). Nadal skutecznie bawi Wygrani Bracia Sekielscy Znaleźli się na liście 50 osób Bloomberga, które zdefiniowały 2019 rok. Przegrany Kamil Durczok Niegdyś gwiazda dziennikarstwa... 17
  • Nie zaglądam facetowi do komórki 8 gru 2019, 20:02 Rozmowa z Anitą Sokołowską, aktorką. 18
  • Latkowski do świadka koronnego: to, co robisz, to bezczelność 8 gru 2019, 20:02 Oszukujesz wielu ludzi na setki milionów złotych w jednej z największych afer ostatnich lat, jesteś bezkarny, żyjesz jak król, puszysz się. A dziennikarza, który ten proceder opisuje, oraz redakcję, która ma odwagę to opublikować, masz czelność podawać do sądu. 19
  • Nowy kandydat 8 gru 2019, 20:02 Zarabiał jako telewizyjny celebryta, obnosi się ze swoja religijnością, wydaje szlachetne książki, udziela się charytatywnie. Oto Szymon Hołownia. Czy byłby dobrym prezydentem? 20
  • Jak zabijał „Krwawy Tulipan” 8 gru 2019, 20:02 Mariusz G. z Kołobrzegu to pierwszy w historii polskiego wymiaru sprawiedliwości seryjny morderca, który zabijał dla pieniędzy. 23
  • Karp i milicjant 8 gru 2019, 20:02 Omal nie udławiłam się herbatą, kiedy przeczytałam, że Senat Berlina niepokoi się wypowiedzeniem przez właściciela kamienicy umowy dwóm nocnym klubom. „Niestety, stopniowo zanika berlińska scena klubowa – ubolewał Christian Goiny,... 29
  • Koniec zakonu PC 8 gru 2019, 20:02 Starzy druhowie Jarosława Kaczyńskiego potracili po wyborach atrakcyjne stanowiska. W zamian chcą miejsc w spółkach Skarbu Państwa. Szykuje się kolejna wojna wewnątrz obozu władzy. 31
  • Sposób na Banasia 8 gru 2019, 20:02 Ujawniamy szczegóły nieformalnego porozumienia, jakie PiS zawarł z szefem NIK Marianem Banasiem. 34
  • Kameleon doskonały 8 gru 2019, 20:02 Dość nikłym echem odbiły się obwieszczone przez Donalda Tuska ambicje przebudowania polskiej sceny politycznej. Być może zresztą jest tak, że skoro sugestie i półsłówka Tuska na temat jego hipotetycznej nowej partii padają już co... 37
  • Nie bronię polskich sędziów 8 gru 2019, 20:02 Reforma sądów w wykonaniu Prawa i Sprawiedliwości polega na zastąpieniu starej kasty nową. Swoją. Nie zmienia to tego, że nasz wymiar sprawiedliwości wymaga radykalnej demokratycznej przebudowy. 38
  • Dojrzali tatusiowie 8 gru 2019, 20:02 Jest wiele powodów, dla których warto zostać ojcem w podeszłym wieku. I kilka poważnych, dla których nie warto. 42
  • Państwo pod sąd 8 gru 2019, 20:02 Obywatele chcą pokazać sprzeciw władzy, która lekceważy ich podstawowe prawa. Szukają sprawiedliwości już nie tylko na demonstracjach ulicznych, lecz także na sali sądowej. 46
  • W Taizé coś we mnie pękło 8 gru 2019, 20:02 Podczas tych spotkań różnorodność jest wartością – mówi przed Europejskim Spotkaniem Młodych we Wrocławiu abp Wojciech Polak, prymas Polski. 49
  • Castorama, czyli dobry sąsiad 8 gru 2019, 20:02 Castorama to nie tylko sklep, lecz także dobry sąsiad. Uczestniczymy w życiu lokalnych społeczności i je wspieramy – mówi Paweł Świętochowski, prezes Fundacji Castorama GoodHome. 52
  • Krem de la crème 8 gru 2019, 20:02 Lewandowska, Chodakowska, Janda, Rusin, Majdan. Polskie gwi azdy oszalały na punkcie produkcji własnych kosmetyków. Nic dziwnego, skoro 22-letnia Kylie Jenner, czyli najmłodsza miliarderka na świecie, sprzedała właśnie połowę udziałów w swojej firmie kosmetycznej za 600 mln... 55
  • Hossa Bessa 8 gru 2019, 20:02 Google bez gogli Pora umierać. Larry Page i Siergiej Brin, legendarni założyciele i długoletni prezesi Google'a, rezygnują ze swoich stanowisk w koncernie Alphabet, czyli spółce matce Google’a. Nowym szefem firmy ma zostać Sundar Pichai,... 58
  • Cenne nagrody i bezcenne informacje 8 gru 2019, 20:02 Wręczeniu nagród laureatom Złotej Setki Polskiego Rolnictwa towarzyszyły dyskusje o wyzwaniach stojących przed branżą rolno-spożywczą. Miały zaskakujący przebieg. 60
  • Przypadek z ASF? Nie sądzę 8 gru 2019, 20:02 Do Czech ASF przyjechał w resztkach jedzenia z Ukrainy, gdzie tego wirusa nikt nie zwalcza. Dlatego Ukraińcy mają u nas zakaz przywożenia swojego mięsa, ale i tak starają się je przewieźć – mówi Jan Krzysztof Ardanowski, minister rolnictwa i rozwoju wsi. 62
  • Rewolucja w ochronie roślin 8 gru 2019, 20:02 Zmieniamy się z producenta środków ochrony roślin w dostawcę kompleksowych rozwiązań dla rolnictwa – mówi Cezary Urban, dyrektor rozwiązań dla rolnictwa w BASF Polska. 64
  • Dobre partnerstwo 8 gru 2019, 20:02 Polskie firmy z powodzeniem współpracują z największymi globalnymi markami. Jedną z nich jest McDonald’s. 65
  • Orlen Paliwa – gwarancja jakości 8 gru 2019, 20:02 ORLEN Paliwa jest spółką o szerokim zakresie działalności. W jej ofercie znajdują się wszystkie produkty paliwowe Grupy Kapitałowej ORLEN. 66
  • Łowicz mlekiem płynący 8 gru 2019, 20:02 1906 r. – właśnie wtedy powstała Okręgowa Spółdzielnia Mleczarska Łowicz. Od tego czasu dostarcza na nasze stoły tradycyjne produkty mleczne. Idzie też z duchem czasu i ma w portfolio produkty dla wegan. 68
  • Wzór na konkurencję 8 gru 2019, 20:02 Trzy miliony złotych może otrzymać przedsiębiorca, który postawi na wzornictwo w firmie. Do końca lipca 2020 r. trwa nabór wniosków o dofinansowanie w ramach Etapu II Wzoru na konkurencję Programu Operacyjnego Polska Wschodnia. 70
  • PGNiG z ofertą fotowoltaiczną dla firm 8 gru 2019, 20:02 PGNiG Obrót Detaliczny uruchomiło ofertę „Fotowoltaika dla firm”. Przedsiębiorcy chcący korzystać z energii słonecznej mogą liczyć na kompleksową realizację inwestycji, atrakcyjną cenę i wsparcie doradcy. 71
  • Kult ekologicznej bogini 8 gru 2019, 20:02 Wiara w supermoce Grety Thunberg zaczyna przybierać rozmiary religijnego niemal uwielbienia, przed którym młodej szwedzkiej aktywistce trudno się bronić. 72
  • Odetchnij! 8 gru 2019, 20:02 Ta rada wcale nie jest taka prosta do zastosowania. Rośnie liczba osób, które cierpią na choroby dróg oddechowych. Wszystkiemu winne są zanieczyszczenie powietrza, wszechobecny dym tytoniowy i niezdrowa dieta. 76
  • Lek na wagę życia 8 gru 2019, 20:02 Nie wszyscy chorzy z agresywną postacią przewlekłej białaczki limfocytowej mają dostęp do kompleksowego leczenia 78
  • Księżniczka i hiacynt 8 gru 2019, 20:02 W polskiej rzeczywistości, także artystycznej, geje przez dekady pozostawali niemal niewidoczni. Dopiero Karol Radziszewski, którego retrospektywę można oglądać w warszawskim CSW Zamek Ujazdowski, podłożył ogień pod heteronormatywny charakter naszej sztuki. 80
  • Śląski pomidor 8 gru 2019, 20:02 Autobiograficzna opowieść Kazimierza Kutza ukazuje się pod tytułem „Będzie skandal”. Skan dalu nie będzie, bo jej autor był ironistą, a nie skandalistą. I wybitną, złożoną postacią, o której trzeba pamiętać. 84
  • Korzenie fundamentalizmu 8 gru 2019, 20:02 Dlaczego młodzi ludzie wychowani w demokratycznym świecie chcą poświęcić życie w imię skrajnych ideologii? – pytają bracia Dardenne, reżyserzy wchodzącego do kin „Młodego Ahmeda”. 88
  • Czas Fortynbrasa 8 gru 2019, 20:02 Hamlet” jest zawsze wyzwaniem. Dla Bartosza Szydłowskiego sztuka jest zadaniem artystycznym, misją społeczną. W „Hamlecie” wystawionym w Teatrze im. Juliusza Słowackiego ów uniwersalno-doraźny potencjał został jeszcze wzmocniony.... 90
  • Film 8 gru 2019, 20:02 Horror egzystencji „LIGHTHOUSE”, reż. Robert Eggers, UIP TO POPIS AKTORSKI WILLEMA DAFOE I ROBERTA PATTINSONA, operatorski Jarina Blaschke i reżyserski, ale też perfekcyjna robota scenografów, montażysty, kompozytora. Bo surowe,... 91
  • Muzyka 8 gru 2019, 20:02 Kraina łagodności Riverside, jeden z najbardziej znanych za granicą polskich zespołów, ma dość etykietki „rock progresywny”. Wcześniej chętnie eksperymentował z elektroniką, a teraz pokazuje akustyczne oblicze. Dla słuchaczy to... 92
  • Książka 8 gru 2019, 20:02 O literaturze Amos Oz, wybitny pisarz izraelski, zmarł w ubiegłym roku. W Polsce, jak w wielu innych krajach, miał oddanych wielbicieli, więc ta książka jest dla nich lekturą konieczną. To zapis rozmów, jakie prowadziła z nim redaktorka... 93
  • Powrót do Edenu 8 gru 2019, 20:02 Ponieważ wszystkie wspomnienia mojego pokolenia zaczynają się około początku lat 80. XX w., tak samo jest z prezentami. Był to okres, że tak powiem, sprzyjający autentycznej i nieudawanej radości z podarunków. Podarunki były w cenie,... 114
  • Nie wszystkie marzenia muszą się spełnić 8 gru 2019, 20:02 Miałam cudownych rodziców, do tej pory są dla mnie niedoścignionymi wzorami. Oczywiście wraz z upływem lat widzę błędy, jakie popełnili, ale mimo to nadal jestem wobec nich bezkrytyczna. 116
  • Jak pokonać nieśmiałość (trzy sprawdzone sposoby) 8 gru 2019, 20:02 Publiczne wystąpienia? W życiu! A może na przyjęciach stoisz wpatrzony w telefon – na wszelki wypadek, gdyby ktoś nieznajomy chciał do ciebie podejść? Na szczęście z nieśmiałością można sobie poradzić. Na początek proste... 118
  • Siuśpaj dla niewtajemniczonych 8 gru 2019, 20:02 Oryginalnym akcentem wigilijnej kuchni jest znane głównie w okolicach Tarnowa, w Woli Rzędzińskiej danie o nazwie siuśpaj, przyrządzane w starosłowiańskim duchu. 120
  • Monopolowa ze Lwowa 8 gru 2019, 20:02 Słynne lwowskie wódki wróciły do kraju po 72 latach emigracji. Ich powrót to okazja do przypomnienia niezwykłych losów rodziny Baczewskich. 121
  • Zrób sobie… Lewandowskiego 8 gru 2019, 20:02 Jak dobrze wypaść na Euro 2020? Wystarczy wyprodukować więcej Robertów Lewandowskich. Tylko prosimy nie tłumaczyć tej instrukcji na szwedzki! 122

ZKDP - Nakład kontrolowany