Księżniczka i hiacynt

Księżniczka i hiacynt

W polskiej rzeczywistości, także artystycznej, geje przez dekady pozostawali niemal niewidoczni. Dopiero Karol Radziszewski, którego retrospektywę można oglądać w warszawskim CSW Zamek Ujazdowski, podłożył ogień pod heteronormatywny charakter naszej sztuki.
Jakub Banasiak

W „Powidokach”, pokazywanym w CSW filmie Karola Radziszewskiego, Ryszard Kisiel opowiada zwykłą i niezwykłą zarazem historię. Był koniec lat 80., Kisiel dostał paszport i wyjechał do RFN, do Hamburga. Tam kupił kilka zeszytów pornograficznego pisma ilustrowanego przez Toma of Finland, ikonę sztuki gejowskiej. Po powrocie do kraju pożyczył cenny nabytek koledze. I wtedy stała się rzecz straszna – kolega numery zgubił. W schyłkowym PRL była to strata niepowetowana. Dlatego Kisiel postawił koledze ultimatum: będziecie z partnerem pozować do moich fotografii. W ten sposób chciał zrobić swój własny zeszyt, Tom of Finland made in PRL. Jednak to nie koniec dramatu. Sesja zdjęciowa się odbyła, Kisiel o sprawie zapomniał. Minęło kilka miesięcy. Aż podczas planowania stworzenia fotograficznego reportażu o trójmiejskiej scenie gejowskiej artysta sięgnął do szafy po pierwszy z brzegu film… Ten z sesją. Tak powstały tytułowe „Powidoki” – naświetlona podwójnie klisza, na której przenikają się pornograficzne scenki i neutralne pozornie przedstawienia: mężczyzna na molo, jakiś budynek, alejka w parku, restauracja… Przenikanie to można uznać za metaforę całej kultury gejowskiej w PRL, ale i w dużym stopniu w III RP. Geje są niewidoczni, choć czasami gdzieniegdzie przebijają ich powidoki – zamglone, niewyraźne, jakby nieobecne. Dotyczy to także sztuki, nawet tej na wskroś współczesnej – co do zasady rozgrywa się ona poza płcią, choć w istocie jest heteronormatywna. Oczywiście istnieją od tej zasady wyjątki, ale to dopiero Karol Radziszewski na dobre „squeerował” polską sztukę. Podsumowanie 15-letniego dorobku artysty możemy oglądać na świetnej wystawie „Potęga sekretów” w CSW Zamek Ujazdowski.

Pedał

„Jestem pedałem” – białe płótno z takim właśnie napisem wita gości wystawy Radziszewskiego „Pedały”. Jest 2005 rok, wydarzenie ma miejsce w prywatnym mieszkaniu. Polska od kilkunastu miesięcy jest w Unii Europejskiej, jednak zachodni katalog wartości przenika do naszego kraju powoli i na wyrywki. Opornie. Wiosną prezydent Warszawy Lech Kaczyński zakazuje organizacji parady równości, jesienią wybory wygrywa Prawo i Sprawiedliwość.

W artystycznym świecie niby jest lepiej, ale decydenci ciągle pamiętają falę medialnych „skandali” wokół sztuki krytycznej lat 90. W 2003 r. Dorota Nieznalska została prawomocnie skazana za obrazę uczuć religijnych – w pracy „Pasja” pokazała genitalia wpisane w krzyż. Narazić się łatwo, stracić stołek też. „Pedały” powstały więc w bezpiecznej przestrzeni. Taki mieliśmy klimat. Osoby LGBTQ odczuwały go szczególnie mocno. Dlatego coming out Radziszewskiego miał tak wielką wagę. Taką jak ten Michała Witkowskiego, Jacka Poniedziałka czy Bartosza Żurawieckiego. Radziszewski jest malarzem, dyplom na warszawskiej ASP robił u Jarosława Modzelewskiego. Na „Pedałach” dominowały więc obrazy: nagi Brad Pitt, rzeźbiarski akt Arno Brekera, a nawet Johnny Bravo z gołą klatą. Homoseksualne fantazje, które właśnie wyskoczyły z szafy – filuterne, niemal radosne, porozwieszane na różowych ścianach. Na tym tle zwiedzającym mogły umknąć plakaty reklamujące pierwszy numer „DIK Fagazine”, czasopisma zajmującego się tematyką LGBTQ w kontekście sztuki. Radziszewski jest pomysłodawcą, wydawcą i redaktorem naczelnym tego periodyku. Dziś „DIK” jest instytucją, ukazało się kilkanaście numerów, z czego kilka poświęconych zostało historii nieheteronormatywnych artystów i artystek z Europy Środkowo-Wschodniej doby komunizmu. Takich jak Ryszard Kisiel – twórca wydawanego w latach 80. podziemnego zina „Filo”, autor zdjęć składających się na największe istniejące archiwum dokumentujące życie gejów w PRL. Radziszewski poznał Kisiela kilka lat po „Pedałach” i od razu zrozumiał, że jego zbiory to skarb. Dziś archiwum Kisiela jest rdzeniem Queer Archives Institiute (QAI), instytucji powołanej przez artystę w 2015 r. i zajmującej się z grubsza tym, co „DIK”, tyle że w skali całego globu. W międzyczasie instytucją stał się sam Radziszewski. Wystawa w CSW to potwierdza.

Barbie i solidarność

„Potęga sekretów” bierze szeroki zamach – krańce narracji wystawy wyznaczają prywatna historia Radziszewskiego i jego globalne spojrzenie na społeczność artystyczną LGBT+. Napięcie to zostało zasygnalizowane już w pierwszej sali. Po wejściu na wystawę oglądamy przeskalowane do wymiaru murali rysunki małego Karola: księżniczki, syreny-psy (!), ale i bardziej niepokojące motywy: autoportret Radziszewskiego jako ukrzyżowanego Chrystusa. Wszystko z zeszytów dziewięciolatka, który odkrywał, że nie lubi zabaw w kowbojów i żołnierzy. Wolał lalki Barbie – bawił się nimi w wielkim sekrecie, widzimy je na dwóch czarno-białych zdjęciach. Był rok 1989, kończył się komunizm i zaczynał kapitalizm. Radziszewski świetnie pokazuje, że w nową rzeczywistość wchodziły również osoby pozbawione historii społecznej i wizualnej reprezentacji, w pewnym sensie nieme. I musiały się jakoś odnaleźć.

Obok wyświetlany jest film „Wywiad z Learte” (2016), znaną brazylijską rysowniczką, osobą transpłciową, która ujawniła się dopiero po 60 latach życia. Peryferia Wschodu i Południa okazują się zadziwiająco podobne, zdaje się mówić Radziszewski: w jednych i drugich szczególnie trudno funkcjonować jako Inny. Dobitnie pokazuje to kolejna sala. Otwiera ją cykl fotografii Wolfganga Tillmansa, jednego z najwybitniejszych żyjących fotografów, artysty zaangażowanego społecznie. To nie pomyłka: Radziszewski pomyślał swoją wystawę jak płytę, zaplanował kilka featuringów. Poza Kisielem i Tillmansem to między innymi Natalia LL, ikona sztuki feministycznej, czy AA Bronson, legenda sztuki gejowskiej. Tillmans pokazał cykl zdjęć „Społeczność LGBT w Sankt Petersburgu”, które uzupełniają prace Radziszewskiego dotyczące Ukrainy czy Białorusi. Oraz Polski. We wszystkich tych krajach geje i lesbijki mają się nie najlepiej – w przypadku Rosji to eufemizm, tu osoby homoseksualne są po prostu represjonowane. W Polsce na poziomie prawa nie, publicznego dyskursu – często tak. Naprzeciwko cyklu Tillmansa oglądamy wywiad Radziszewskiego z Ewą „Hardą” Hołuszko oraz jej malarski portret. Hołuszko, bohaterka Solidarności, została podwójnie wykluczona z narodowej narracji o antykomunistycznym zrywie: jako kobieta i jako osoba transpłciowa. Nie była wszak pierwsza, o czym przypomina „Poczet”, wspaniały cykl 22 portretów queerowych przedstawicieli świata nauki, sztuki i polityki. Kogo tu nie ma! Zaczynamy od Bolesława Śmiałego i Henryka Walezego, przez Narcyzę Żmichowską, Marię Konopnicką, Jarosława Iwaszkiewicza, Jerzego Waldorffa i Jana Lechonia – a kończymy na Marii Janion, „królowej polskiego queeru”, jedynej żyjącej bohaterce „Pocztu”.

Grzybek

„Potęga sekretów” ma jeszcze jedną warstwę, może najbardziej subtelną. Mianowicie Radziszewski „queeruje” samą sztukę, jej historie i tradycje, które zaprzęga do politycznej walki o prawa osób LGBT+. Robił to już wcześniej, na przykład ze słynnego blue scotch Edwarda Krasińskiego, czyniąc pink scotch. W CSW dostajemy więcej tego typu zabiegów. Na obrazie „Hiacynt”, jakby wziętym z twórczości innego klasyka sztuki gejowskiej, A.R. Pencka, widzimy uproszczone ludzkie figury na różowym tle. Na pierwszy rzut oka przypominają typowe kompozycje amerykańskiego malarza, jednak po bliższych oględzinach dostrzegamy litery „UB” i „AIDS”, a figury przeistaczają się w represjonowanych i oprawców. Rzecz dotyczy akcji „Hiacynt”, rozpoczętej w 1985 r. operacji MO wymierzonej w środowisko homoseksualne. To właśnie „Hiacynt” skłonił Kisiela do założenia podziemnego zina „Filo”, gdzie podejmował między innymi tematykę AIDS.

Jedna z prac Kisiela z końca lat 80. to napis „AIDS” ułożony z charakterystycznych „alfabetowych” naklejek z Kaczorem Donaldem. Komiksowy krój pisma i uśmiechnięta buźka bohatera popularnej kreskówki brutalnie kontrastują z treścią napisu. Radziszewski powtarza ten gest, tworząc z komiksowego napisu całą tapetę, jakby wyjętą z pokoju dziewięciolatka. Tej samej problematyki dotyczy praca „AIDS” AA Bronsona, przewrotna trawestacja słynnego popartowego „LOVE” Roberta Indiany. Ale najlepszy jest chyba „Grzybek”, czyli ironiczne powtórzenie charakterystycznych rzeźb Moniki Sosnowskiej – powyginanych stalowych szkieletów socmodernistycznych „budynków”. Radziszewski to samo zrobił z „grzybkiem”, czyli miejskim pisuarem, który po wojnie służył homoseksualistom do schadzek. Jego ruina to już nie tylko – jak u Sosnowskiej – nostalgiczny powidok modernistycznej utopii, lecz także symbol niewidoczności społeczności gejowskiej po 1989 r. W latach 90. „grzybek” zniszczono, nie pasował do nowych czasów.

Zamek wyklęty?

Mamy rok 2019, od wernisażu „Pedałów” minęło niemal 15 lat. Co się zmieniło? Sztuka krytyczna to klasyka: w listopadzie „Pasja” Nieznalskiej została sprzedana na aukcji za ponad 400 tys. zł. Parady równości ciągle bywają zakazywane, chociaż od wielu lat już nie w Warszawie. Jednak znowu rządzi prawica. Temat równouprawnienia osób nieheteronormatywnych? Politycy albo rzucają bluzgami, albo nabierają wody w usta, nie boi się go tylko Lewica. „Zaraza gender” to hasło, które wierni słyszą w kościołach. Niedawne badania pokazały, że Polacy bardziej boją się LGBT niż Rosji! Środowisko artystyczne – tradycyjnie bardziej otwarte niż ogół społeczeństwa – było do niedawna przestrzenią, w której osoby nieheteronormatywne mogły czuć się bezpieczne.

Również instytucje przestały się asekurować. Przykładem wystawa Radziszewskiego w CSW czy niedawny pokaz Daniela Rycharskiego w MSN. Publiczność – przynajmniej ta muzeów i galerii sztuki współczesnej – też się zmienia: w ostatniej edycji konkursu „Spojrzenia” nagrodę publiczności otrzymała Liliana Piskorska, tworząca zaangażowaną sztukę lesbijską. Tak dobrze jednak nie ma. Minister Gliński ogłosił, że w latach 2020-2026 dyrektorem CSW będzie Piotr Bernatowicz, integralny konserwatysta, który uważa, że środowisko sztuki współczesnej wyklucza twórczość tradycyjną, religijną, o prawicowym wyrazie ideowym. Jednocześnie twierdzi, że ceni pluralizm i nie zamierza robić z CSW instytucji jednowymiarowej. Najbliższym testem na prawdziwość tych deklaracji będzie „Potęga sekretów”. Czy wystawa Radziszewskiego dotrwa do marca, czy też zostanie zamknięta wcześniej, np. pod pretekstem obrazy uczuć religijnych?

Jakub Banasiak – historyk i krytyk sztuki
Okładka tygodnika WPROST: 50/2019
Więcej możesz przeczytać w 50/2019 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 50/2019 (1915)

  • Numer z mroku 8 gru 2019, 20:02 Zbliżają się święta Bożego Narodzenia, więc niedługo politycy zaczną mówić ludzkim głosem. Będą fotografować się przy choince i składać nam życzenia, może podzielą się opłatkiem. Nie dajmy się im jednak zwieść – to... 8
  • Niedyskrecje parlamentarne 8 gru 2019, 20:02 Olsztyński poseł Lewicy MARCIN KULASEK, sekretarz generalny SLD, w rozmowie z Interią wyżalił się, że za 9 tys. zł na rękę miesięcznie nie da się przeżyć w Warszawie. Zwłaszcza bez aneksu kuchennego. Nawet gdy ma się mieszkanie i... 12
  • 7 dni dookoła świata 8 gru 2019, 20:02 Nato dyscyplinuje Turcję Prezydent Erdogan uzależniał swoją zgodę na wzmacnianie sił NATO w Polsce i krajach bałtyckich od natowskiego wsparcia dla operacji tureckich przeciwko Kurdom w Syrii. Na rocznicowym szczycie Sojuszu w Londynie nie... 14
  • Obraz tygodnia 8 gru 2019, 20:02 90 lat temu urodził się Stanisław Bareja (przeżył 57 lat). Nadal skutecznie bawi Wygrani Bracia Sekielscy Znaleźli się na liście 50 osób Bloomberga, które zdefiniowały 2019 rok. Przegrany Kamil Durczok Niegdyś gwiazda dziennikarstwa... 17
  • Nie zaglądam facetowi do komórki 8 gru 2019, 20:02 Rozmowa z Anitą Sokołowską, aktorką. 18
  • Latkowski do świadka koronnego: to, co robisz, to bezczelność 8 gru 2019, 20:02 Oszukujesz wielu ludzi na setki milionów złotych w jednej z największych afer ostatnich lat, jesteś bezkarny, żyjesz jak król, puszysz się. A dziennikarza, który ten proceder opisuje, oraz redakcję, która ma odwagę to opublikować, masz czelność podawać do sądu. 19
  • Nowy kandydat 8 gru 2019, 20:02 Zarabiał jako telewizyjny celebryta, obnosi się ze swoja religijnością, wydaje szlachetne książki, udziela się charytatywnie. Oto Szymon Hołownia. Czy byłby dobrym prezydentem? 20
  • Jak zabijał „Krwawy Tulipan” 8 gru 2019, 20:02 Mariusz G. z Kołobrzegu to pierwszy w historii polskiego wymiaru sprawiedliwości seryjny morderca, który zabijał dla pieniędzy. 23
  • Karp i milicjant 8 gru 2019, 20:02 Omal nie udławiłam się herbatą, kiedy przeczytałam, że Senat Berlina niepokoi się wypowiedzeniem przez właściciela kamienicy umowy dwóm nocnym klubom. „Niestety, stopniowo zanika berlińska scena klubowa – ubolewał Christian Goiny,... 29
  • Koniec zakonu PC 8 gru 2019, 20:02 Starzy druhowie Jarosława Kaczyńskiego potracili po wyborach atrakcyjne stanowiska. W zamian chcą miejsc w spółkach Skarbu Państwa. Szykuje się kolejna wojna wewnątrz obozu władzy. 31
  • Sposób na Banasia 8 gru 2019, 20:02 Ujawniamy szczegóły nieformalnego porozumienia, jakie PiS zawarł z szefem NIK Marianem Banasiem. 34
  • Kameleon doskonały 8 gru 2019, 20:02 Dość nikłym echem odbiły się obwieszczone przez Donalda Tuska ambicje przebudowania polskiej sceny politycznej. Być może zresztą jest tak, że skoro sugestie i półsłówka Tuska na temat jego hipotetycznej nowej partii padają już co... 37
  • Nie bronię polskich sędziów 8 gru 2019, 20:02 Reforma sądów w wykonaniu Prawa i Sprawiedliwości polega na zastąpieniu starej kasty nową. Swoją. Nie zmienia to tego, że nasz wymiar sprawiedliwości wymaga radykalnej demokratycznej przebudowy. 38
  • Dojrzali tatusiowie 8 gru 2019, 20:02 Jest wiele powodów, dla których warto zostać ojcem w podeszłym wieku. I kilka poważnych, dla których nie warto. 42
  • Państwo pod sąd 8 gru 2019, 20:02 Obywatele chcą pokazać sprzeciw władzy, która lekceważy ich podstawowe prawa. Szukają sprawiedliwości już nie tylko na demonstracjach ulicznych, lecz także na sali sądowej. 46
  • W Taizé coś we mnie pękło 8 gru 2019, 20:02 Podczas tych spotkań różnorodność jest wartością – mówi przed Europejskim Spotkaniem Młodych we Wrocławiu abp Wojciech Polak, prymas Polski. 49
  • Castorama, czyli dobry sąsiad 8 gru 2019, 20:02 Castorama to nie tylko sklep, lecz także dobry sąsiad. Uczestniczymy w życiu lokalnych społeczności i je wspieramy – mówi Paweł Świętochowski, prezes Fundacji Castorama GoodHome. 52
  • Krem de la crème 8 gru 2019, 20:02 Lewandowska, Chodakowska, Janda, Rusin, Majdan. Polskie gwi azdy oszalały na punkcie produkcji własnych kosmetyków. Nic dziwnego, skoro 22-letnia Kylie Jenner, czyli najmłodsza miliarderka na świecie, sprzedała właśnie połowę udziałów w swojej firmie kosmetycznej za 600 mln... 55
  • Hossa Bessa 8 gru 2019, 20:02 Google bez gogli Pora umierać. Larry Page i Siergiej Brin, legendarni założyciele i długoletni prezesi Google'a, rezygnują ze swoich stanowisk w koncernie Alphabet, czyli spółce matce Google’a. Nowym szefem firmy ma zostać Sundar Pichai,... 58
  • Cenne nagrody i bezcenne informacje 8 gru 2019, 20:02 Wręczeniu nagród laureatom Złotej Setki Polskiego Rolnictwa towarzyszyły dyskusje o wyzwaniach stojących przed branżą rolno-spożywczą. Miały zaskakujący przebieg. 60
  • Przypadek z ASF? Nie sądzę 8 gru 2019, 20:02 Do Czech ASF przyjechał w resztkach jedzenia z Ukrainy, gdzie tego wirusa nikt nie zwalcza. Dlatego Ukraińcy mają u nas zakaz przywożenia swojego mięsa, ale i tak starają się je przewieźć – mówi Jan Krzysztof Ardanowski, minister rolnictwa i rozwoju wsi. 62
  • Rewolucja w ochronie roślin 8 gru 2019, 20:02 Zmieniamy się z producenta środków ochrony roślin w dostawcę kompleksowych rozwiązań dla rolnictwa – mówi Cezary Urban, dyrektor rozwiązań dla rolnictwa w BASF Polska. 64
  • Dobre partnerstwo 8 gru 2019, 20:02 Polskie firmy z powodzeniem współpracują z największymi globalnymi markami. Jedną z nich jest McDonald’s. 65
  • Orlen Paliwa – gwarancja jakości 8 gru 2019, 20:02 ORLEN Paliwa jest spółką o szerokim zakresie działalności. W jej ofercie znajdują się wszystkie produkty paliwowe Grupy Kapitałowej ORLEN. 66
  • Łowicz mlekiem płynący 8 gru 2019, 20:02 1906 r. – właśnie wtedy powstała Okręgowa Spółdzielnia Mleczarska Łowicz. Od tego czasu dostarcza na nasze stoły tradycyjne produkty mleczne. Idzie też z duchem czasu i ma w portfolio produkty dla wegan. 68
  • Wzór na konkurencję 8 gru 2019, 20:02 Trzy miliony złotych może otrzymać przedsiębiorca, który postawi na wzornictwo w firmie. Do końca lipca 2020 r. trwa nabór wniosków o dofinansowanie w ramach Etapu II Wzoru na konkurencję Programu Operacyjnego Polska Wschodnia. 70
  • PGNiG z ofertą fotowoltaiczną dla firm 8 gru 2019, 20:02 PGNiG Obrót Detaliczny uruchomiło ofertę „Fotowoltaika dla firm”. Przedsiębiorcy chcący korzystać z energii słonecznej mogą liczyć na kompleksową realizację inwestycji, atrakcyjną cenę i wsparcie doradcy. 71
  • Kult ekologicznej bogini 8 gru 2019, 20:02 Wiara w supermoce Grety Thunberg zaczyna przybierać rozmiary religijnego niemal uwielbienia, przed którym młodej szwedzkiej aktywistce trudno się bronić. 72
  • Odetchnij! 8 gru 2019, 20:02 Ta rada wcale nie jest taka prosta do zastosowania. Rośnie liczba osób, które cierpią na choroby dróg oddechowych. Wszystkiemu winne są zanieczyszczenie powietrza, wszechobecny dym tytoniowy i niezdrowa dieta. 76
  • Lek na wagę życia 8 gru 2019, 20:02 Nie wszyscy chorzy z agresywną postacią przewlekłej białaczki limfocytowej mają dostęp do kompleksowego leczenia 78
  • Księżniczka i hiacynt 8 gru 2019, 20:02 W polskiej rzeczywistości, także artystycznej, geje przez dekady pozostawali niemal niewidoczni. Dopiero Karol Radziszewski, którego retrospektywę można oglądać w warszawskim CSW Zamek Ujazdowski, podłożył ogień pod heteronormatywny charakter naszej sztuki. 80
  • Śląski pomidor 8 gru 2019, 20:02 Autobiograficzna opowieść Kazimierza Kutza ukazuje się pod tytułem „Będzie skandal”. Skan dalu nie będzie, bo jej autor był ironistą, a nie skandalistą. I wybitną, złożoną postacią, o której trzeba pamiętać. 84
  • Korzenie fundamentalizmu 8 gru 2019, 20:02 Dlaczego młodzi ludzie wychowani w demokratycznym świecie chcą poświęcić życie w imię skrajnych ideologii? – pytają bracia Dardenne, reżyserzy wchodzącego do kin „Młodego Ahmeda”. 88
  • Czas Fortynbrasa 8 gru 2019, 20:02 Hamlet” jest zawsze wyzwaniem. Dla Bartosza Szydłowskiego sztuka jest zadaniem artystycznym, misją społeczną. W „Hamlecie” wystawionym w Teatrze im. Juliusza Słowackiego ów uniwersalno-doraźny potencjał został jeszcze wzmocniony.... 90
  • Film 8 gru 2019, 20:02 Horror egzystencji „LIGHTHOUSE”, reż. Robert Eggers, UIP TO POPIS AKTORSKI WILLEMA DAFOE I ROBERTA PATTINSONA, operatorski Jarina Blaschke i reżyserski, ale też perfekcyjna robota scenografów, montażysty, kompozytora. Bo surowe,... 91
  • Muzyka 8 gru 2019, 20:02 Kraina łagodności Riverside, jeden z najbardziej znanych za granicą polskich zespołów, ma dość etykietki „rock progresywny”. Wcześniej chętnie eksperymentował z elektroniką, a teraz pokazuje akustyczne oblicze. Dla słuchaczy to... 92
  • Książka 8 gru 2019, 20:02 O literaturze Amos Oz, wybitny pisarz izraelski, zmarł w ubiegłym roku. W Polsce, jak w wielu innych krajach, miał oddanych wielbicieli, więc ta książka jest dla nich lekturą konieczną. To zapis rozmów, jakie prowadziła z nim redaktorka... 93
  • Powrót do Edenu 8 gru 2019, 20:02 Ponieważ wszystkie wspomnienia mojego pokolenia zaczynają się około początku lat 80. XX w., tak samo jest z prezentami. Był to okres, że tak powiem, sprzyjający autentycznej i nieudawanej radości z podarunków. Podarunki były w cenie,... 114
  • Nie wszystkie marzenia muszą się spełnić 8 gru 2019, 20:02 Miałam cudownych rodziców, do tej pory są dla mnie niedoścignionymi wzorami. Oczywiście wraz z upływem lat widzę błędy, jakie popełnili, ale mimo to nadal jestem wobec nich bezkrytyczna. 116
  • Jak pokonać nieśmiałość (trzy sprawdzone sposoby) 8 gru 2019, 20:02 Publiczne wystąpienia? W życiu! A może na przyjęciach stoisz wpatrzony w telefon – na wszelki wypadek, gdyby ktoś nieznajomy chciał do ciebie podejść? Na szczęście z nieśmiałością można sobie poradzić. Na początek proste... 118
  • Siuśpaj dla niewtajemniczonych 8 gru 2019, 20:02 Oryginalnym akcentem wigilijnej kuchni jest znane głównie w okolicach Tarnowa, w Woli Rzędzińskiej danie o nazwie siuśpaj, przyrządzane w starosłowiańskim duchu. 120
  • Monopolowa ze Lwowa 8 gru 2019, 20:02 Słynne lwowskie wódki wróciły do kraju po 72 latach emigracji. Ich powrót to okazja do przypomnienia niezwykłych losów rodziny Baczewskich. 121
  • Zrób sobie… Lewandowskiego 8 gru 2019, 20:02 Jak dobrze wypaść na Euro 2020? Wystarczy wyprodukować więcej Robertów Lewandowskich. Tylko prosimy nie tłumaczyć tej instrukcji na szwedzki! 122

ZKDP - Nakład kontrolowany