Fałszerze pamięci

Fałszerze pamięci

Pamięć to obrazy, emocje i dźwięki. Można nimi manipulować. Masz wspomnienie z dzieciństwa, które z chęcią zmienisz lub skasujesz?

Po co trzymać w pamięci bolesny romans? W klinice Lacuna do perfekcji opanowaliśmy technikę wycinania kłopotliwych wspomnień – mówi doktor medycyny Howard Mierzwiak. – Dzięki nieinwazyjnemu zabiegowi wymazywania pamięci w ciągu kilku godzin odzyskasz spokój ducha. Dr Mierzwiak, amerykański uczony, opatentował technikę manipulowania obszarami mózgu, w których zapisywane są wspomnienia. Na razie działo się tak tylko w filmie „Zakochany bez pamięci”, jednak za jakiś czas kliniki takie jak jego powstaną także w twoim mieście. Jak podało tego lata „Nature”, naukowcom udało się zasiać fałszywe wspomnienia zwierzętom, co otwiera nowe perspektywy dla medycyny. Susumu Tonegawa, noblista i neurobiolog z Massachusetts Institute of Technology, oraz jego zespół zmanipulowali wspomnienia myszy. Jak? W wielkim skrócie – najpierw znaleźli w jej mózgu obszar odpowiedzialny za konkretne wspomnienie, potem „dokleili” do wspomnienia nową emocję, strach, a na końcu pokazali, że oto powstało całkiem nowe wspomnienie na stałe zmieniające zachowanie zwierzęcia w pewnych sytuacjach.

Widzę twoje wspomnienia

Naukowcy od dawna się zastanawiają, czy engramy – miejsca w mózgu odpowiedzialne za konkretne wspomnienia – w ogóle istnieją. – Trwa debata, czy wspomnienia są zapisane w wielu częściach mózgu po trochu, czy może w jednym miejscu – wyjaśnia Tonegawa. To ważne pytanie, bo jeśli poznamy engram odpowiedzialny za traumatyczne przeżycie, będziemy mogli go zmienić tak jak dr Mierzwiak w filmie „Zakochany bez pamięci”. Aby zobaczyć, jak tworzą się engramy, pomysłowy dr Tonegawa wykorzystał optogenetykę – nową technikę pozwalającą oznaczać grupy komórek wspólną genetyczną etykietką. Tonegawa wyhodował myszki, których hipokampy – części mózgu odpowiedzialne za pamięć – mogą produkować białko wrażliwe na światło. Białko jest produkowane tylko wtedy, gdy zadziała w nich gen c-Fos aktywowany przy powstawaniu wspomnień. W ten sposób wraz ze wspomnieniami tworzy się w głowie myszki ich białkowy ślad, który można nie tylko obserwować, ale także aktywować za pomocą lasera. – Większość badaczy próbuje manipulować mózgiem od zewnątrz – mówi Xu Liu, współpracownik Tonegawy. – Ale my możemy śledzić zapamiętywanie od środka, a być może nawet manipulować procesem pamiętania dzięki kontroli nad komórkami.

Pokój urojonych cierpień

W pierwszym dniu eksperymentu naukowcy umieścili myszki w bezpiecznym pomieszczeniu A, żeby dzięki białku obserwować, jak wspomnienie tego pobytu wyłania się w mózgu. Kolejnego dnia przenieśli myszy do innego, niebezpiecznego pokoju B, gdzie stopy zwierząt delikatnie rażono prądem. W normalnej sytuacji mysz stworzyłaby wspomnienie pokoju A jako bezpiecznego, a pokoju B jako niebezpiecznego. Jednak Tonegawa zaburzył ten proces – za każdym razem, gdy mysz otrzymywała szok elektryczny w pokoju B, aktywował laserem obszar odpowiedzialny za wspomnienie bezpiecznego pokoju A. Efektem było wszczepienie fałszywych wspomnień. Gdy trzeciego dnia myszka wróciła do pokoju A i przypomniała go sobie, znieruchomiała ze strachu, jakby zaraz miało stać się coś złego. Dlaczego? Pobudzenie wspomnienia dobrego pokoju A w trakcie zapamiętywania złego pokoju B powiązało z sobą oba doświadczenia. Fałszywe wspomnienie było tak samo intensywne jak prawdziwe – przy wspomnieniu bezpiecznego pokoju A u myszy aktywował się ośrodek strachu w mózgu. Wspomnienie było też trwałe i nieodróżnialne od wspomnień prawdziwych – już po eksperymencie naukowcy mogli w dowolnym momencie je aktywować światłem, powo - dując u zwierzęcia odpowiedź fizjologiczną. Czego to dowodzi? Miejsca w naszej głowie odpowiedzialne za konkretne przeżycia najwyraźniej istnieją. – To pierwszy raz, gdy naukowcy zademonstrowali istnienie w pełni funkcjonalnego engramu – ocenia prof. psychologii Howard Eichenbaum z Centrum Pamięci i Mózgu Uniwersytetu w Bostonie.

Świadek nie miał racji

– Ludzie to zwierzęta z wyobraźnią – mówi Tonegawa. – Tak jak myszom może zdarzyć im się powiązanie pozytywnego lub negatywnego doświadczenia z teraźniejszości ze wspomnieniem. Wtedy zostaje ono sfałszowane.

Amerykańska psycholog Elizabeth Loftus od dekad bada fenomen fałszywych wspomnień. W procesach o morderstwa czy wykorzystywanie seksualne podważała wspomnienia naocznych świadków, co mogło działać na korzyść sprawcy. Z tego powodu ciągano ją po sądach i wysyłano pod jej adresem groźby karalne. Jednak dzięki niej wiele osób uniknęło skazania na podstawie konfabulacji. Jeden z najbardziej znanych eksperymentów Loftus, znany jako „zagubienie w supermarkecie”, pokazał, że w wyniku sugestii i pomieszania wspomnień prawdziwych z urojonymi jesteśmy w stanie pamiętać nieprawdę. Badanym wręczano opisy zdarzeń z dzieciństwa sporządzonych przez ich rodziny. Do opisów dołączano jedną zupełnie fikcyjną historię – o tym, że badany w wieku pięciu lat zgubił się w supermarkecie, skąd po jakimś czasie uratowała go starsza osoba. W późniejszych rozmowach o dzieciństwie 25 proc. badanych twierdziło, że pamięta tę historię, a część odtwarzała nawet dodatkowe szczegóły.

Co prawda inne badania wykazały, że gdy fikcyjna historia dotyczy traumatycznych przeżyć (np. bolesna lewatywa), o wiele mniej badanych daje się oszukać. Fałszywe wspomnienia mogą bez wątpienia zmienić człowieka. W przyszłości możemy uwalniać ludzi od alkoholizmu dzięki zaszczepianiu fałszywych przykrych wspomnień związanych z alkoholem. Pozostaje pytanie – czy to etyczne? – Gdyby było uzasadnienie zdrowotne i zgoda zainteresowanego, nie widziałbym przeciwwskazań – mówi Michał Zabdyr-Jamróz, ekspert ds. polityk zdrowotnych z Collegium Medicum w Krakowie. – Problem jednak pojawi się, gdy tak jak w filmie „Zakochany bez pamięci” zechcemy modyfikować bolesne wspomnienia. To zmieni naszą cywilizację, niekoniecznie na lepsze. W końcu złe wspomnienia dają nam nauczkę na przyszłość. ■

Jak w trzy dni sfałszować wspomnienia

1. dzień

Mysz zostaje zamknięta w bezpiecznym pomieszczeniu. Naukowcy obserwują, jak wyłania się wspomnienie tego doświadczenia

Nowe wspomnienie

W głowie myszy rodzi się skojarzenie miejsca pobytu ze stanem bezpieczeństwa

2. dzień

Mysz zostaje przeniesiona do niebezpiecznego pomieszczenia, gdzie jest porażana prądem. Czuje strach. Powstaje wspomnienie tego wydarzenia

Fałszowanie wspomnienia

W tym samym czasie naukowcy pobudzają laserem neurony odpowiedzialne za wspomnienie pobytu w bezpiecznym pomieszczeniu

3. dzień

Mysz po przeniesieniu do bezpiecznego pokoju przywołuje zaburzone wspomnienie z pierwszego dnia. Czuje strach, jak w drugim dniu

Fałszywe wspomnienie trwa

Za każdym razem, gdy naukowcy pobudzą obszar mózgu ze wspomnieniem pierwszego dnia, mysz reaguje strachem

25% mniej więcej tyle osób jest w stanie przyjąć nieprawdziwe wspomnienia za własne. Im mniej traumatyczne wspomnienie, tym więcej z nas w nie uwierzy

Susumu Tonegawa

W 1987 r. dostał Nobla z medycyny. Dzisiaj w MIT bada engramy - miejsca w mózgu, gdzie zapisane są wspomnienia konkretnych przeżyć

Okładka tygodnika WPROST: 36/2013
Więcej możesz przeczytać w 36/2013 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 36/2013 (1593)

  • Władza pochodzi od Boga 1 wrz 2013, 20:00 Wcześniej czy później przychodzi w życiu polityka chwila, gdy zaczyna podejrzewać, że jego władza musi pochodzić bezpośrednio od Pana Boga. Mamy cały poczet premierów i prezydentów, którym się tak zdawało. Począwszy od prezydenta... 6
  • Kolejka do lekarza, czyli jak kupić ferrari 1 wrz 2013, 20:00 Fundacja Watch Health Care sprawdziła, jak się wydłużają w Polsce kolejki do lekarza. „Czas oczekiwania na leczenie w ramach NFZ wydłużył się do trzech miesięcy. Na początku roku wynosił 2,5 miesiąca” – piszą. To... 6
  • Spojrzeć w oczy talibowi 1 wrz 2013, 20:00 Noc, Afganistan, Ghazni. Komandosi z Lublińca zaczynają obławę na talibów. W grupie jest chorąży Mirosław Łucki, który kilka dni później zginie. To jemu dedykuję swój fotoreportaż. 8
  • Skaner 1 wrz 2013, 20:00 Z nadzieją na Davisa Po raz pierwszy w historii polscy tenisiści powalczą w barażach o awans do Grupy Światowej Pucharu Davisa. Czy pokonają reprezentację Australii? To możliwe. Drużynę w końcu mamy silną jak nigdy dotąd. Mecze Polska... 14
  • Aleja Zasłużonych Kanalii 1 wrz 2013, 20:00 Zaproszono mnie do telewizji. Wyjątkowo nie w związku z in vitro – od 15 lat jestem dyżurnym gościem wszystkich polskich stacji telewizyjnych z tematu „zapłodnienie pozaustrojowe” i półki „nieksiądz” –... 16
  • Upadek Ryszarda Wielkiego 1 wrz 2013, 20:00 Kiedyś liczyli się z nim prezydenci i premierzy, dziś Ryszard Krauze jest zadłużony po uszy. Jak upada miliarder? Po cichu, w samotności. 18
  • Gowin zawisł 1 wrz 2013, 20:00 Spektakl „pożegnanie Platformy z Gowinem” zbliża się do sceny finałowej. Co potem? Na nową formację Jarosława Gowina w PO wielu chętnych nie ma. Zwłaszcza że Tusk straszy wcześniejszymi wyborami. 24
  • Jak ustawić wielki przetarg 1 wrz 2013, 20:00 Ministerstwo Środowiska zawiadamia ABW i unieważnia podejrzany konkurs na organizację szczytu klimatycznego. 28
  • Widzę ciemność 1 wrz 2013, 20:00 Coś dramatycznego stało się z elitami władzy - mówi prof. Paweł Śpiewak. 35
  • Sejmowa tabletomania 1 wrz 2013, 20:00 Kancelaria Sejmu zakupiła w Biedronce dwadzieścia minitabletów po 200 zł za sztukę. Po co? Do głosowania – dla tych posłów, którzy zapomną swojego służbowego iPada. 38
  • Badyl bez oliwy 1 wrz 2013, 20:00 Janusz Palikot zakłada kolejną maskę. Tym razem pod krawatem. Ma być poważnie, bez happeningów, a nawet nazwiska lidera. Czy ktoś jeszcze uwierzy w nową partię? 42
  • Belfer klasy deluxe 1 wrz 2013, 20:00 Zarabiają nawet po 10 tys. zł miesięcznie. Nauczą dziecko mandaryńskiego, jedzenia pałeczkami i tańców latynoamerykańskich. Guwernantki wracają do łask. 47
  • Wojna o kościół 1 wrz 2013, 20:00 Kuria zabiera ks. Jackowi Stasiakowi prawo do odprawiania mszy i grozi zesłaniem do stanu świeckiego. Ksiądz Jacek Stasiak mówi, że to prawo rodem ze średniowiecza, i zamierza podać arcybiskupa do sądu. 50
  • Kobieta? Tak. Matka? Niekoniecznie 1 wrz 2013, 20:00 Ponad jedna czwarta Polek nie odczuwa potrzeby posiadania potomstwa. I straszenie katastrofą demograficzną nic na to nie pomoże. 54
  • Zabij się dla sławy 1 wrz 2013, 20:00 Mają cel: zdobyć sławę. Siedzą na portalu Ask.fm i marzą o niej. Liczą lajki, od których bycie „fejmem” zależy. Cena tej sławy niektórych kosztowała życie. 58
  • Konferansjerzy do wynajęcia 1 wrz 2013, 20:00 W telewizji pracują na twarz i nazwisko. Pieniądze zarabiają na eventach. Naprawdę duże pieniądze. 62
  • Zabójstwo w wagonie 1 wrz 2013, 20:00 Dziewiętnastolatek pomieszał świat wirtualny z rzeczywistym: to tkwiący w nim Joker z filmów o Batmanie kazał mu zabić. 68
  • Okrutna alternatywa 1 wrz 2013, 20:00 Waszyngton prze ku interwencji militarnej w Syrii, nie ma jednak pomysłu na to, co chce osiągnąć. Ale nawet obalenie reżimu al-Asada nie przesądzi o końcu krwawej wojny. 72
  • Pani kanclerz 1 wrz 2013, 20:00 Na pytanie, czy lubi sprawować rządy, Angela Merkel odpowiada: „To należy do moich obowiązków”. 76
  • Miliard dla Rostowskiego 1 wrz 2013, 20:00 Prywatyzacja za wszelką cenę? Nie. Spółki Skarbu Państwa są po to, by przysparzać dochodu państwu – mówi Włodzimierz Karpiński, minister Skarbu Państwa. 78
  • Ryzykanci 1 wrz 2013, 20:00 Kiedy wreszcie rozluźnią krawat i zdejmą garnitur, za łyk adrenaliny gotowi są igrać z losem. 81
  • Popędzi czy nie 1 wrz 2013, 20:00 Mija 20 lat, od kiedy polscy kolejarze zaczęli myśleć o kolejach dużych prędkości. Dziś mogliby kupić pociągi taniej i w kraju, dając pracę setkom robotników. 84
  • Fałszerze pamięci 1 wrz 2013, 20:00 Pamięć to obrazy, emocje i dźwięki. Można nimi manipulować. Masz wspomnienie z dzieciństwa, które z chęcią zmienisz lub skasujesz? 86
  • Popkulturowy kryzys zaufania 1 wrz 2013, 20:00 Amerykańskie seriale z ostatnich lat tworzą wizję świata, w którym nie sposób komukolwiek wierzyć. 88
  • Diabelska muzyka 1 wrz 2013, 20:00 Andrzej Czajkowski to twórca w Polsce niedoceniony. Jego opera „Kupiec wenecki” zrobiła niedawno furorę w austriackiej Bregencji. 90
  • W imieniu 99 procent 1 wrz 2013, 20:00 Kultura popularna podąża za swoim odbiorcą. Dzisiaj jest on rozgoryczony i zawiedziony rzeczywistością. Stąd takie filmy jak „Paranoja”. 93
  • Muzyka 1 wrz 2013, 20:00 Socjologia serca Archy Marshall ma teraz 19 lat, ale mogliście o nim słyszeć już trzy lata temu. Występował wtedy jako Zoo Kid. Singiel „Out Getting Ribs”, który wydał w kwietniu 2010 r., był zaskakująco dobry. Wszyscy... 94
  • Kino 1 wrz 2013, 20:00 Przez granicę „Polski film” to obraz skrajnie… czeski. Czterech aktorów znad Wełtawy kręci u nas tytułowe dzieło. Marek Najbrt portretuje swoje rodzime gwiazdy jako grupę artystów nieudacznych i niespełnionych, pokazuje... 94
  • Książka 1 wrz 2013, 20:00 Wszystko przez ten klimat Nie ma co się łudzić – zima nadejdzie. Pierwsze tygodnie września to być może ostatni moment, by przeczytać „Zimny wiatr” Arnaldura Indridasona na spokojnie, grzejąc się w cieple odchodzącego... 95
  • Groźny cholesterol 1 wrz 2013, 20:00 Właściwe proporcje „złego” i „dobrego” cholesterolu, a także jego stężenie we krwi, wpływa nie tylko na nasze zdrowie, ale i długość życia. 96
  • Bomba tygodnia 1 wrz 2013, 20:00 Rozwodowe gry i zabawy Piotr Kupicha po ośmiu latach małżeństwa rozstał się z żoną. Wzorowy związek nie przetrwał próby czasu. Na stronie muzyka pojawił się lakoniczny komunikat zamykający usta plotkarzom i zabierający robotę... 98

ZKDP - Nakład kontrolowany