Wprost

Ta prawdziwa szkłem przejść raczej nie ma szansy, bo już prawie jej nie ma.

Śliwowica – nielegalne dobro kultury

W 1989 r. została uznana za niematerialne dobro kultury. W 2004 r. – opatentowana, a w 2005 r. wpisana na listę produktów tradycyjnych województwa małopolskiego i wyróżniona przez prezesa Polskiej Organizacji Turystycznej jako „turystyczna pamiątka z regionu". Ma też tytuł Best of Show z Festiwalu Śliwowicy w USA.

By za ocean w ogóle dotarła, Franciszek Młynarczyk, który był wójtem Łącka 27 lat, od 1983 do 2010 r., i przez cały ten czas walczył o legalizację trunku, musiał ją… przemycić w bagażu dyplomatycznym. Bo to wciąż produkt nielegalny. A ta „lewa" wódka zdobyła tam same nagrody.

To kuriozalne, że legalnie sprzedawać można opakowania, w tym etykiety ze słynnym hasłem „Daje krzepę, krasi lica, nasza łącka śliwowica", ale „wsad” jest nielegalny.

Śliwowica naukowa

Monika Kurzeja, pochodząca z Kiczni 25-letnia stryjeczna wnuczka znanego łąckiego skrzypka ludowego Franciszka Kurzei, zdokumentowała ginące słownictwo, zawody i tradycje. Opisała 3173 słowa. Około 300 związanych jest z parownikiem, rodzajami śliw czy konsumpcją trunku. Czyli 10 proc. wszystkich słów, jakie ostatecznie umieściła w słowniku całej łąckiej gwary! Ją samą ta liczba zaskoczyła.

Na temat śliwowicy napisała wcześniej pracę licencjacką na polonistyce na Uniwersytecie Jagiellońskim: „Słownictwo w gwarze Łącka i okolic związane ze śliwowicą". Jest młoda, ale stara się zachować tradycję. Określenia związane ze śliwowicą – od sadownictwa, przez składniki, narzędzia, produkcję trunku, po wygląd i konsumpcję – to najliczniejsza grupa słów w łąckiej gwarze. Pokazały to już pierwsze badania, bo niedługo ma się ukazać pierwszy w historii „Słownik gwary Łącka i okolic”. Monika Kurzeja pracowała nad nim trzy lata.

Wcześniej gwary górali łąckich nikt nie badał, ale śliwowicę owszem. Dość szczegółowo. Na jej temat powstało już wiele prac. Większość na Wydziale Technologii Żywności Akademii Rolniczej w Krakowie. Pierwsza ukazała się drukiem w 1998 r.: Jerzy Babuśka, „Śliwowica łącka – tradycje i technologia". Dwa lata później praca o drobnoustrojach z sadu śliwki węgierki przeznaczonej do produkcji śliwowicy łąckiej, napisana pod kierunkiem matki znanego ministra sprawiedliwości za rządów PiS – Marii Ziobro. Pisano też o mikroflorze powietrza węgierki czy o mikrobiologicznych warunkach pędzenia śliwowicy.

Śliwowica wielowiekowa

Bo to naprawdę wiekowa tradycja i doskonale obrazuje historię Polski: recepturę opracował i postawił gorzelnię Żyd Samuel Grossbard, produkcję udoskonalił Pinkas Ferber. W PRL gorzelnię upaństwowiono, a w III Rzeczypospolitej śliwowicę nagradzano najwyższymi zaszczytami, ale jej produkcji nie zalegalizowano. To ciągle ceniony i ze smakiem kosztowany, o światowej renomie, zakazany owoc!

A przecież śliwki spod Łącka spławiano Dunajcem do Wisły i do innych krajów Europy już w XII w. Do XVIII w. chłopi w testamentach wymieniali wiertele śliw, od początków XIX w. narzeczeni nie mogli dać na zapowiedzi, jeśli nie mieli zaświadczenia od sołtysa, że posadzili co najmniej dziesięć drzewek. Gorzelnia przed wojną produkowała w sezonie od 50 do 100 hektolitrów 75-procentowej śliwowicy.

Śliwowica poetycka i nie

Monika Kurzeja przyznaje, że choć na góralszczyznę panuje znowu moda, to na pędzenie śliwowicy mniej. – Kto się wciągnie, to pozna stare receptury, produkcję i słownictwo bimbrowników, ale większość ma o tym słabe pojęcie. Sama postarałam się zobaczyć, jak pędzenie wygląda, gdy pisałam pracę. Udało się, bo jestem „swoja", ale inni mają mniejsze szanse. Poza tym nowe odmiany węgierek to już nie ten smak i zapach. A to okowita mocarna, na herbatkę góralską – dodaje.

Zdaniem łąckich gospodarzy najlepszym miejscem do pędzenia trunku jest las. A to dlatego, żeby nie ścigała ich policja i by miedzianą wężownicę, przez którą przepływa pierwszy spust, opłukiwała i chłodziła woda źródlana. Do dziś można więc w lasach nakryć bimbrowników. Nikt się ukrytymi beczkami nie chwali, bo – jak mówią górale – jeszcze jakieś filonce ścigać będą porządnych ludzi. Tradycja nakazuje, by proces produkcji był zakończony przed Wigilią.

– Śliwowica to ciągle zakazany owoc. Jak się kupuje w rynku, to na ogół jest chlew, jak w domu, to spokojnie. Kupicie za 40 zł, to może być już w miarę dobra. Jak nie, trza wejść do domu, powiedzieć: „Ty chamie, coś mi doł" – poucza sołtys Grabiec. – Ta butelka otwiera wszystkie drzwi, nawet ministerstwa. Ten trunek ma moc wielką – przekonuje.

Jego wieloletnie starania o zalegalizowanie śliwowicy spełzły na niczym. Jednym z argumentów przeciwników jest wysoki procent alkoholu łąckiego trunku. Twierdzą, że w UE nie można zalegalizować wysokoprocentowego trunku regionalnego. Mimo że sprzedaje się 65-procentowy absynt, 50-procentową nawet grappę, 60-procentowe armaniak i rakiję, 45-procentowy pastis… można tak wymieniać.

– Te wszystkie problemy śliwowicy biorą się z tego, że jest nielegalna. Za chwilę stanie się legendą, niczym więcej – obawia się Młynarczyk. – Nikt mi nie wierzył, jak mówiłem o zagrożeniu, nie reagował na monity, i jest to, co jest. Nie śliwowica się sprzedaje, każda jedna sprzedana butelka to podróbka!

Walczył latami o to, by śliwowicę traktować jak regionalne trunki w Szwajcarii, Austrii czy we Francji. Tam na etykiecie „alkoholi domowych" jest imię i nazwisko gospodarza. Wystarczy, że zgłosi on wyrób trunku do urzędu celnego. Nie musi być przedsiębiorcą ani płacić akcyzy. U nas musi. Młynarczyk chciał, żeby rolnik nie musiał prowadzić działalności gospodarczej, tylko by posiadacz „bazy śliwowej” mógł pędzić śliwowicę w ramach podatku rolnego, bez akcyzy i narzutów powodujących nieopłacalność. Dziś musi bowiem wybudować gorzelnię i otrzymać koncesję.

Śliwowica schizofreniczna

Śliwowica z akcyzą kosztowałaby 80 zł za pół litra, twierdzą łąccy sadownicy. Dziś, nielegalnie, płaci się za nią 40 zł. W co trzeciej chałupie wyrabia się podobno śliwowicę, ale nie ma twardych danych. – Jedni mówią, że bimbrowników jest 300, tylu ilu sadowników, inni – że 10. Ja myślę, że to liczba gdzieś pośrodku – ocenia sołtys Grabiec.

Obecny, młody wójt Janusz Klag bardzo chciałby przyjmować gości śliwowicą. Pochodzi z rodziny sadowników, sam dogląda drzew, ale jabłoni. – Fakt, że w sprawie śliwowicy panuje schizofrenia. Trunek jest dobrem kulturowym regionu, bardzo docenianym, a nie można go legalnie kupić – przyznaje wójt.

Przez lata dziesiątki polityków, wysuszając kieliszek okowity, obiecywało pomoc. Ostatnio odezwali się politycy Janusza Palikota, który na produkcji alkoholu zbił swój majątek i doczekał się nawet palikotówki (produkuje ją w Toruniu mąż senator PiS). Poseł Adam Rybakowicz złożył w Sejmie projekt tzw. ustawy bimbrowej, która ma umożliwić rolnikom produkcję do tysiąca litrów destylatu i sprzedaż bez zakładania działalności gospodarczej.

Na łąckim rynku propagowała tę wiadomość sądecka działaczka Ruchu Palikota Jolanta Reichert. – Ludzie, wreszcie będziecie mogli legalnie pędzić śliwowicę! – wołała do wychodzących z kościoła.

Ludzie, tradycjonaliści i głosujący raczej na PiS (w ostatnich wyborach do parlamentu głosowało nań 60 proc. łącczan),byli sceptyczni. Aż w końcu zaczęli mówić: – Jeśli załatwi, to my zapamiętamy. Oby tylko nie łączył walki o legalizację śliwowicy i marihuany… To jest okowita polska, ale nie narkotyk ludu znad Wisły.

Śliwowica popśniona

Szarka zniszczyła uprawy starej węgierki. Większość drzew, z których owoców wyrabiano śliwowicę, już nie istnieje. Zniszczyła je choroba. A nowe odmiany śliw nie dają podobnych smaków jak poprzednie. – Odbudowujemy sady śliwkowe, ale owoce mają już inny skład chemiczny. To niby nic nie zmienia, ale fermentacja musi się odbywać z udziałem cukru – ubolewa sołtys Grabiec. Tradycyjna śliwowica była bowiem pędzona bez cukru, drożdży, wody i spirytusu. Śliwki wrzucano do dębowych beczek. Po drugim podgrzaniu i skropleniu pary wychodził wysokoprocentowy specyfik.

– Pewne działania samorządów dotyczące ochrony środowiska, filtry na kominach, spowodowały, że jest mniejsze skażenie powietrza i śliwki lepiej rodzą – przyznaje Młynarczyk. – Profesor Szczepan Pieniążek (nieżyjący już polski sadownik z SGGW) mówił, że jedyna recepta na tę chorobę to wyciąć, spalić i po 15 latach karencji znaleźć sadzonki wolne od szarki. Okazało się, że przyroda sama się broni, a szarka powyżej 500 metrów nad poziomem morza słabiej się rozmnaża. Śliwy więc się odradzają, a z ich owoców pędzona jest ta prawdziwa śliwowica – mówi z dumą.

Jednak to nie szarka tak naprawdę bardzo zagraża śliwowicy. Poza zniszczeniami środowiskowymi zniszczyło ją prawo. Najpierw PRL-owskie, teraz – unijne. A ponadto niszczy mafia.

Śliwowica przestępcza

– Ani jedna butelka prawdziwej śliwowicy teraz się nie sprzedaje, mafia to tak zagarnęła, że ci, co potrafią ją produkować z własnych śliw, nie mogą się przebić. Tamci biorą spirytus ukraiński, aromaty słowackie, teraz polskie, etykietki kupują i już jest rzekoma śliwowica łącka – ubolewa sołtys Młynarczyk.

Policja patrzy przez palce na starych sadowników i producentów prawdziwej śliwowicy, podobno można nawet dostać kielonek żółtawego alkoholu na łąckim komisariacie. Stróże prawa i straż graniczna od czasu do czasu robią jednak naloty na składy podróbek, właśnie tych spirytusowych. Kolejny rok z rzędu media donoszą, że zamknięto skład 30 tys. litrów nielegalnego alkoholu o zapachu śliwek. Tego nie da się wyprodukować inaczej niż ze spirytusu, bo do produkcji 5-6 litrów zużywa się około 100 kg owoców.

– Mafioso złapany na gorącym uczynku, który ma jakieś nienormalne ilości zacieru i gotowych butelek, dostaje 500 zł kary! On może pięć razy w tygodniu płacić tyle, jedną butelkę sprzedaje po 40 zł, to ma ponad 30 zł zysku na niej – mów Młynarczyk.

Monika Kurzeja też mówi, że widziała aromaty śliwowicy na Allegro. Wystarczy dodać spirytusu i oszustwo gotowe. – Jakieś dwa lata temu widziałam na święcie owocobrania pokaz, jak się wyrabiało tradycyjnie śliwowicę. Ale dziś święta śliwowicy już nie ma – podkreśla.

I ona, i Młynarczyk nie kryją, że jeśli sytuacja się szybko nie zmieni, to prawdziwa śliwowica pozostanie już tylko na kartach historii i w słowniku gwary. Na rynku będzie tylko masówka ze spirytu.