Ryzykowna gra o przyszłość Trzaskowskiego. „To taki syreni śpiew opozycji”

Ryzykowna gra o przyszłość Trzaskowskiego. „To taki syreni śpiew opozycji”

Rafał Trzaskowski, prezydent Warszawy
Rafał Trzaskowski, prezydent Warszawy Źródło: Newspix.pl / ABACA
Gra o referendum w sprawie przyszłości Rafała Trzaskowskiego wchodzi w decydującą fazę. Maciej Wilk ma coraz mniej czasu na zebranie wymaganej liczby podpisów. Prof. Jarosław Flis z UJ w najnowszym odcinku „Rozmowy Wprost” wskazuje, co może przesądzić o powodzeniu inicjatywy i dlaczego liczba podpisów nie mówi wszystkiego o nastrojach w Warszawie.

W Krakowie w niedzielę 27 września mieszkańcy wybiorą nowego prezydenta miasta. To efekt referendum, w którym Aleksander Miszalski stracił stanowisko. Maciej Wilk chce teraz sprawdzić, czy podobny scenariusz da się powtórzyć w Warszawie i zapytać mieszkańców stolicy o przyszłość Rafała Trzaskowskiego.

Czasu jest niewiele. Organizatorzy mają go tylko do poniedziałku 28 września. Do tego dnia muszą dostarczyć wymaganą liczbę podpisów.

Na razie wielkiej kropki nad „i” nie ma. Przedstawiciele Stołecznej Operacji Referendalnej informował w ubiegłym tygodniu o ponad 100 tys. zebranych podpisów. To dużo, ale do ustawowego minimum nadal brakuje. Potrzeba przynajmniej 132 tys. ważnych podpisów, a organizatorzy muszą liczyć się z tym, że część z nich wypadnie podczas weryfikacji. Powodem mogą być choćby błędy w danych albo brak prawa do podpisania wniosku.

O szansach na doprowadzenie do referendum w Warszawie i politycznych aspiracjach Macieja Wilka opowiadał w ostatnim odcinku „Rozmowy Wprost” prof. Jarosław Flis z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Ekspert ocenił m.in. co naprawdę może wynikać z liczby zebranych podpisów dla Rafała Trzaskowskiego i czy inicjatorzy akcji mają jeszcze powody do optymizmu.

Anna Mokrzanowska, „Wprost”: Organizatorzy Samorządowej Operacji Referendalnej w Warszawie mówią o „piorunującym finiszu”. Czy ten „piorunujący finisz” to realny scenariusz, czy bardziej element mobilizacyjnej narracji Macieja Wilka i jego współpracowników?

Prof. Jarosław Flis, Uniwersytet Jagielloński: Na pewno nie są oni wiarygodnym źródłem informacji w tej sprawie, może przemawiać przez nich chciejstwo. Oczywiście może być jakaś mobilizacja zasobów, ale wiemy też, że ci, dla których to był podstawowy odruch serca, żeby popierać referendum, mieli już czas na to, żeby się zgłosić.

„Wszyscy ci, którzy teraz musieliby się dopisać, to są osoby, dla których to nie było oczywiste. Na pewno wybory krakowskie są pomocą w zbieraniu podpisów pod referendum, właśnie dlatego, że akurat odbywają się teraz, na samej końcówce. To pokazuje, że podobne inicjatywy mają szansę na sukces. To nie musi być czyste chciejstwo i są za tym poważne argumenty”.

Z drugiej jednak strony wiemy z wielu różnych badań, że im więcej w danym mieście mieszka osób, które się w nim nie urodziły i nie są z nim tak bardzo głęboko emocjonalnie związane, tym w mniejszym stopniu interesują się one tym, co jest wokół. Tym bardziej, jeśli jest to miasto bogate.

Ludzie interesują się sprawami wokół, jak mają jakiś problem. A wtedy, kiedy są usatysfakcjonowani, to nie mają żadnego powodu, żeby się jakoś uważniej się przyglądać czy angażować. Dokładnie tak jak w rosyjskim porzekadle: dopóki piorun nie strzeli, chłop się nie przeżegna.

Są dwa poważne powody, dla których zbieranie podpisów pod referendum w Warszawie jest bardzo trudne. Po pierwsze, to jest miasto, w którym procent osób, które dopiero przyjechały, żeby robić karierę, szukać pracy i z różnych innych powodów, jest wyjątkowo duży. Po drugie, to jest miasto najbogatsze w Polsce. Do tego ma metro, którego brak chociażby w Krakowie jest problemem.

Warto także pamiętać, że Rafał Trzaskowski pełni swoją funkcję znacznie dłużej niż Aleksander Miszalski i raczej wystrzegł się takich błędów, które pojawiły się w Krakowie. Dlatego inicjatywa Macieja Wilka ma trudniej, ale nie znaczy wcale, że się nie musi udać, bo akurat ma szczęście, że nałożyła się z wyborami w Krakowie.

Maciej Wilk nie mógł liczyć na pomoc żadnej z dużych partii opozycyjnych. W zbiórkę podpisów nie zaangażowały się ani PiS ani Konfederacja. Czy brak oficjalnego wsparcia bardziej pomaga tej inicjatywie, bo pozostaje „obywatelska”, czy jednak ją osłabia?

Oczywiście, jeśli chodzi o przekaz ogólny, to, że nie ma partyjnego zaangażowania, sprawia, że osoby, które traktowałyby całą akcję jako element rywalizacji politycznej, nie poczują się zrażane.

Z drugiej strony rzeczywiście pojawiają się pytania, jakie zasoby organizacyjne mają do dyspozycji inicjatorzy referendum. Wiadomo, że partie jednak są bardziej zorganizowane, nawet jeśli są generalnie dość słabe w Polsce.

Nie są jednak aż tak słabe jak cały szereg innych inicjatyw, które dopiero się rozkręcają. Także tu nie ma prostej odpowiedzi. Najlepiej jest tak, jak działo się trochę w Krakowie, że oficjalnie partie się nie angażują, ale po cichu wspierają z całego serca w myśl zasady "myślimy o tym zawsze, ale nie mówimy o tym nigdy". Tylko że to chyba nie jest ten przypadek, zwłaszcza że tego typu rzeczy zwykle nie da się utrzymać w tajemnicy i przedostają się do opinii publicznej.

„Doświadczenie krakowskie jest też trochę dla głównych partii opozycyjnych takim pouczającym pokazem. Owszem, świetnie, że nasi polityczni przeciwnicy musieli przełknąć gorycz porażki i ich prezydent został odwołany. Tylko że Konfederacji nie udało się zebrać podpisów i nie zarejestrowała kandydata, a PiS ma sporo do nadrobienia i małe szanse na wejście do drugiej tury. Nie wiadomo, czy Michał Drewnicki zmieści się w ogóle na podium, nie wspominając już o zwycięstwie”.

To też jest sygnał, że „miłe złego początki, lecz koniec żałosny”. Może być tak, że w ostatecznym rozrachunku, gdyby na przykład Monika Piątkowska, kandydatka PO i PSL wygrała wybory w Krakowie, to efekt pod tytułem „pogoniliśmy kota rządzącym”, będzie trochę osłabiony.

PiS i Konfederacja celowo trzymają się z boku, żeby w razie niepowodzenia nie ponosić politycznej odpowiedzialności za fiasko i nie firmować porażki swoim partyjnym szyldem?

Politycy na pewno mają świadomość tego, że w Warszawie jest trudniej. Ich strategia nie jest nieracjonalna. Referenda odwoławcze są takim trochę syrenim śpiewem opozycji. Wcale nie jest oczywiste, czy pomagają odwołać urzędujących samorządowców, a nawet jeśli taki scenariusz stanie się realny, to czy później jest łatwiej ich pokonać. Pojawia się poważna wątpliwość, czy to jest przygotowanie artyleryjskie, czy może przepalenie zasobów, energii, nadziei i pieniędzy. Musimy pamiętać, że nic nie dzieje się za darmo. Tych zasobów może później zabraknąć, żeby pokonać urzędującego burmistrza.

Mamy już tyle referendów odwoławczych, że można zobaczyć, czy one pomagały, czy przeszkadzały później w pokonaniu samorządowca w regularnych wyborach.

Aleksander Miszalski otwarcie namawiał do bojkotu referendum, Rafał Trzaskowski przyjął inną strategię. Prezydent Warszawy ani razu wprost nie odniósł się do całej inicjatywy. Puszczał jedynie oko do swoich zwolenników i przeciwników publikując w mediach społecznościowych nagrania pokazujące nowe inwestycje i zmiany zachodzące w stolicy pod jego rządami. Czy pana zdaniem to jest dobra strategia włodarza Warszawy?

Reguły referendum w Polsce są absolutnie absurdalne. Doprowadzają do tego, co nazwaliśmy z badaczami tzw. „paradoksem bytomskim”. W Bytomiu ci, którzy chcieli, żeby Rada Miejska została, poszli i zagłosowali za takim rozwiązaniem. Doprowadzili w ten sposób do tego, że rada została odwołana, bo dzięki ich głosom został przekroczony wymóg frekwencyjny.

Strategia polegająca na tym, żeby wyjaśniać własnym zwolennikom, że jeśli chcą poprzeć burmistrza, prezydenta miasta czy wójta, to po prostu powinni nie pójść na referendum, ma w tym systemie swoje uzasadnienie.

Jest ona całkowicie racjonalna i nie ma w tym niczego podłego. Podłe są reguły, które zmuszają polityków do takiego działania, bo oczywiście uruchamia ono kontrdziałanie. Świetnie było to widać w Krakowie, chociażby na plakatach. Inicjatorzy referendum mówią: „Tak, oni nie chcą, żebyś ty głosował, to są zdrajcy demokracji”.

To oczywiście głęboka hipokryzja. W tym sensie, że atakuje się rządzących za to, że nie trzymają demokratycznych standardów, podczas gdy same reguły nie trzymają demokratycznych standardów, a rządzący są w tej sytuacji tylko i wyłącznie racjonalni.

„To, że takie zachowanie jest nieracjonalne, widać chociażby po tym, że w normalnych wyborach politycy PiS nie zachęcają zwolenników KO do chodzenia na wybory i odwrotnie. Natomiast w przypadku referendum odwoławczego zwolennicy odwołania prezydenta miasta zachęcają tych, którzy chcieliby go pozostawić, żeby poszli i oddali swój głos na zasadzie »możesz zagłosować, jeśli go popierasz«”

Tak jak wspomniałem, to jest skrajna hipokryzja, bo zachęcanie odbywa się ze świadomością, że ludzie, którzy pójdą i zagłosują przeciwko odwołaniu prezydenta, mogą w ten sposób przyczynić się do jego odwołania.

W historii referendów były zaledwie dwa takie przypadki, kiedy ci, którzy poszli i zagłosowali przeciwko odwołaniu, rzeczywiście stanowili większość. Wiadomo, że ludzi bardziej mobilizuje krzywda niż zadowolenie. I nie ma w tym niczego dziwnego, potwierdzają to dziesiątki badań psychologicznych.

„W referendum wyrażającym niezadowolenie łatwiej zmobilizować tych, którzy są niezadowoleni, niż tych, którzy tego niezadowolenia nie odczuwają. Wiadomo, że z niewygodnego fotela wstaje się szybciej niż z wygodnego. To nie jest zaskakująca konstatacja”.

W tym sensie trzeba bardzo ostrożnie podchodzić do zachowania rządzących, właśnie po to, żeby było ono nienachalne. To jest pewne wyjście z tej pułapki. Najważniejsze byłoby jednak, żeby tę pułapkę wreszcie zlikwidować, bo to naprawdę nie jest coś, co podnosi jakość demokracji.

Da się to bardzo prosto załatwić. Najprościej byłoby, gdyby wymóg frekwencyjny dotyczył wyłącznie głosów za odwołaniem. Wtedy przynajmniej ci, którzy pójdą i zagłosują za pozostawieniem samorządowca, nie będą mu szkodzić, nawet jeśli mu nie pomogą.

Czy liczba podpisów zebranych pod wnioskiem o referendum mówi nam coś o rzeczywistym poziomie niezadowolenia z polityki Rafała Trzaskowskiego i stołecznego ratusza? A jeśli referendum ostatecznie się nie odbędzie, czy prezydent Warszawy będzie mógł wykorzystać to politycznie, obrócić na swoją korzyść i przekonywać, że warszawiacy nie chcieli jego odwołania?

To jest raczej słaby argument i nie warto go wykorzystywać. Już sam fakt, że ktoś podjął próbę organizacji referendum, a przecież nie jest to powszechne, jest sygnałem, że coś jest nie tak.

Oczywiście Rafał Trzaskowski będzie mógł cieszyć się z tego, że ktoś zmarnował swoją energię i zasoby. Wiadomo, że jeśli Maciejowi Wilkowi nie uda się teraz zebrać podpisów, to drugi raz mogą mieć jeszcze większy problem a ich zaangażowanie w kampanię wyborczą za dwa lata może być mniejsze, niż gdyby w ogóle nie angażowali się w całą akcję.

„Natomiast to, czy jest to sygnał alarmowy dla Rafała Trzaskowskiego, również trzeba oceniać ostrożnie. Warto pamiętać, że szczególnie w dużych miastach frekwencja w ogólnopolskich wyborach jest wyraźnie wyższa niż w wyborach lokalnych. Jest część osób, które angażują się tylko i wyłącznie w ogólnopolską politykę, a lokalna jest dla nich »poniżej godności«”.

Jeśli prezydent miasta jest z partii rządzącej, to w takiej sytuacji zaangażowanie w inicjatywę referendalną może wynikać z niechęci do rządu. Wyborcy opozycyjni mobilizują się po to, żeby wyrazić swoje niezadowolenie z rządu. To może mieć niewiele wspólnego z tym, co faktycznie robi prezydent miasta.

„Referendum to jest taki pasjans, na który musi się złożyć kilka kart. Sama karta niezadowolenia z rządu to może być za mało. Muszą pojawić się jeszcze jakieś afery lokalne, które sprawią, że niezadowolenie społeczne się skumuluje”

Warto jednak pamiętać, że do samego rozpoczęcia takiej inicjatywy, szczególnie w dużych miastach, wcale nie jest potrzebne niezadowolenie z władz lokalnych. Wystarczy niezadowolenie z rządu. Takie są doświadczenia zarówno polskie, jak i z wielu innych krajów: wyborcy opozycji, którzy nie rozdzielają szczególnie poziomu rządowego od samorządowego, odreagowują swoje niezadowolenie na samorządowcach z partii rządzącej.

Bez względu na wynik warszawskiej zbiórki podpisów, czy Maciej Wilk może próbować tworzyć własne środowisko polityczne?

Tak, to jest taka standardowa procedura. Widzieliśmy już kilka takich gambitów. Najlepszym przykładem jest Łukasz Gibała w Krakowie. Są osoby, które w pewnym momencie stają się rozłamowcami z obozu dominującego w danym mieście, dołączają do opozycji i budują w niej własną siłę, której na pewno nie będą mieć partie, które w danym miejscu są zdominowane.

Przykładem jest Prawo i Sprawiedliwość Warszawie czy w Krakowie. Michał Drewnicki, czyli kandydat PiS, może mieć ogromne problemy z wejściem do drugiej tury w obecnych przedterminowych wyborach. W Warszawie podczas wyborów samorządowych Rafał Trzaskowski pokonał wystawionego przez PiS Tobiasza Bocheńskiego już w pierwszej turze. Podobnie jest w Łodzi, w Gdańsku czy we Wrocławiu.

„Może więc być tak, że tak jak PiS swego czasu stawiało na Łukasza Gibałę w Krakowie, tak samo może postawić na kogoś, kto formalnie nie jest „nasz”, ale jest wrogiem tych, których nie lubimy. To może być element wzmacniania swojej pozycji”.

Są też takie przypadki jak Poznań. Ostatecznie osoba z zewnątrz, miejski aktywista, czyli Jacek Jaśkowiak, uzyskał poparcie PO, która dominowała w stolicy Wielkopolski.

Zgodnie z obowiązującymi przepisami Rafał Trzaskowski nie będzie mógł kandydować w najbliższych wyborach samorządowych w Warszawie. Możliwy jest scenariusz, w którym KO będzie się rozglądać za kandydatem z zewnątrz.

Czytaj też:
Fiasko referendum przeciw Trzaskowskiemu? „Warszawiacy twardo go obronią”
Czytaj też:
Polityczna banicja czy awans? Polacy o przyszłości Trzaskowskiego. Sondaż dla „Wprost”