W debacie uczestniczyli Piotr Gliński, wicepremier, Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego; Beata Daszyńska-Muzyczka, prezes zarządu Banku Gospodarstwa Krajowego; Ján Hudacký, konsul honorowy RP w Preszowie (Słowacja); Wojciech Kaczmarczyk, dyrektor Narodowego Instytutu Wolności; Bartłomiej Pawlak, wiceprezes zarządu Polskiego Funduszu Rozwoju oraz Maciej Ruczaj, dyrektor Instytutu Polskiego w Pradze. Dyskusję prowadził Michał Łuczewski, prezes zarządu Stowarzyszenia Trójmorze.
Nowy ład
Punktem odniesienia do dyskusji i analiz na temat nowych formatów przywództwa w Europie jest dziś rosyjska agresja na Ukrainę. Chociaż wciąż daleko do rozstrzygnięcia w tym konflikcie, wiele wskazuje na to, że w jego rezultacie wyłoni się nowy ład geopolityczny. Wojna na Ukrainie to nowa sytuacja geopolityczna i jej bardzo istotnym elementem jest podniesienie znaczenia formatów środkowoeuropejskich.
Nowa Europa musi wykuwać się nie tylko z partnerskim ale i przywódczym udziałem Europy Wschodniej – podkreślał Piotr Gliński.
Szersza perspektywa rosyjskiej agresji uświadomiła światu, czym jest Federacja Rosyjska, niestety świadomość wschodnioeuropejska zawsze była pod tym względem odmienna od tej panującej na zachodzie Europy. „Wiemy, że Europa Zachodnia była nieprzygotowana do tego rodzaju sytuacji. Tylko kilka krajów – z Polską na czele – było przygotowanych. Budowaliśmy niezależną politykę energetyczną i bezpieczeństwa, wiele innych formatów politycznych, np. angażując się w Trójmorze” – wskazywał Piotr Gliński.
Zdaniem wicepremiera to podejście dojrzałe politycznie, kompletnie inne od stosowanego w Europie Zachodniej. „Wyraźnie widać różnice w podejściu do podstawowego czynnika zmiany, jakim jest wojna, jeżeli chodzi o wschód i centrum a resztę Europy, na czele z Niemcami i Francją; jak bardzo elity zachodnioeuropejskie są nieprzygotowane do skutecznej reakcji. To olbrzymia różnica, która potwierdza, że nowe przywództwo europejskie musi być podjęte na wschodzie Europy” – powiedział Piotr Gliński.
Jednocześnie wojna wprowadziła szereg bardzo istotnych nowych czynników zmiany geopolitycznej także w regionie Europy Środkowo-Wschodniej. Z tego wynika ogromna szansa ułożenia na nowo relacji z Ukrainą, która jest jednak bardzo krucha i nad wykorzystaniem której oba narody muszą pracować.
Lider na trudne czasy
Z opinią przedstawiciela rządu zgodziła się Beata Daszyńska-Muzyczka. Prezes Banku Gospodarstwa Krajowego oceniła, że obecny kryzys jest nieporównywalny z żadnym innym od czasu zakończenia II wojny światowej. Całkowicie zburzył naszą strefę komfortu, również w skali globalnej.
Kryzys można rozpatrywać na dwóch płaszczyznach. Pierwsza jest związana ze sferą bezpieczeństwa – w tym cyberbezpieczeństwa, bezpieczeństwa energetycznego i żywnościowego; druga to kryzys przywództwa, którego emanacją jest niezdolność do szybkiego reagowania do zmian w otoczeniu, prowadząca do braku decyzyjności.
Tymczasem sprawny lider musi umieć podejmować decyzje błyskawicznie, mieć zdolność budowania relacji, odnajdywania się w nowych sytuacjach i trafnego rozpoznawania rzeczywistości.
„Jako region stanowiący wschodnią flankę NATO wiemy, czym jest Rosja i jakie zagrożenie niesie. Jeżeli nie będziemy zjednoczeni, pojedynczo nie jesteśmy w stanie wygrać żadnej wojny. To czas, by pomyśleć, jakie inne formaty wzmacniać, czym jest właściwie Unia Europejska i jak powinniśmy zawalczyć o siłę Unii. Być może format Trójmorza jest formatem silnego przywództwa, podejmowania odważnych decyzji” – powiedziała Beata Daszyńska-Muzyczka.
W ocenie prezes BGK inicjatywa Trójmorza to ogromna szansa dla wschodniej Europy na wielowymiarową współpracę i budowę wspólnotowości. „W okresie transformacji albo przystępowania do Unii Europejskiej albo po transformacji oczy mieliśmy skierowane na zachód.
Dopiero teraz, gdy lepiej poznajemy się w regionie, zaczynamy widzieć, ile przed nami szans i możliwości. Otwarcie bram: Morza Bałtyckiego, Czarnego i Śródziemnego to dla nas ogromna szansa zbudowania przewag konkurencyjnych i wzmocnienia gospodarki” – dodała.
Warto przy tym pamiętać, że przewagą konkurencyjną może być też kultura i budowanie kapitału społecznego opartego o silne przywództwo. Inwestycja w kapitał społeczny i budowanie silnego przywództwa jest równie ważne, jak rozwój ekonomiczny.
Budowanie wspólnoty
Maciej Ruczaj, oczywiście nie marginalizując dramatycznych doniesień z Ukrainy, patrzy na obecny kryzys ostatnich przez pryzmat pozytywnego doświadczenia wspólnotowego. „Poczucie wspólnoty krajów naszego regionu, które lepiej i głębiej rozumieją sytuację, to pewne światełko nadziei, które pozwala wrócić do podstawowych zasad, które nas kiedyś łączyły” – mówił.
Aby jednak skutecznie budować przywództwo Europy Środkowo-Wschodniej, nie można pomijać różnic między poszczególnymi krajami. Traktowanie regionu, czy to w ramach Trójmorza czy Grupy Wyszehradzkiej, jako monolitu jest błędne i może tylko doprowadzić do problemów. „Narazimy się na zarzut polskiego kulturowego imperializmu. Jesteśmy różni, co nie znaczy, że nie znajdziemy punktów wspólnych, na których powinniśmy budować” – przestrzegał.
Zdaniem Wojciecha Kaczmarczyka sposobem na wzmacnianie regionalnego przywództwa jest dialog i interakcja z organizacjami z innych państw, uczestnictwo w europejskich grupach interesów, z uwzględnieniem odmienności i doświadczenia kulturowego, politycznego i historycznego innych krajów.
Konferencja „Europa Karpat” odbyła się w dniach 6-8 września 2022 r. w ramach XXXI Forum Ekonomicznego w Karpaczu.