Szczęśliwa katastrofa

Szczęśliwa katastrofa

Nie ma chyba bardziej kontrowersyjnej nagrody. Prawica twierdzi, że to bękart politycznej poprawności. Lewica oburza się, że utrwala europocentryczny i męski obraz kultury. Pisarze o niej marzą, ale jako laureaci już nie są tacy szczęśliwi. W najbliższy czwartek zostanie przyznana literacka Nagroda Nobla.

Tylko raz w dziejach laureat z własnej woli odmówił jej przyjęcia – tym niewdzięcznikiem okazał się w 1964 r. francuski pisarz i filozof Jean -Paul Sartre. Wprawdzie sześć lat wcześniej Rosjanin Borys Pasternak również Nobla nie przyjął, ale wtedy sprawa była jasna: autora „Doktora Żywago” zmuszono do podjęcia tej decyzji – sowieckie władze urządziły mu gigantyczny seans nienawiści i potępienia. „Zatroskani robotnicy” słali wściekłe listy do prasy, literaci demaskowali obłudę kolegi po piórze, a szef Komsomołu wygłosił przemówienie (podyktowane osobiście przez Chruszczowa), w którym padło słynne zdanie: „Jeśli porównać Pasternaka do świni, to porównanie wypada na korzyść świni, świnia nigdy nie zrobiłaby tego, co zrobił Pasternak, bo świnia nie załatwia się tam, gdzie je”. Sartre próbował wyjaśnić, dlaczego nie chce odebrać prestiżowej nagrody – tłumaczył, że z zasady odrzuca wszelkie laury i z tego samego powodu nie przyjął francuskiej Legii Honorowej. „Ta postawa wynika z mojej koncepcji pisarskiej misji. Pisarz, który zajmuje pewne polityczne, społeczne albo literackie pozycje, winien posługiwać się wyłącznie środkami, które należą do niego, czyli słowem pisanym. Wszelkie wyróżnienia mogą wywierać niepożądaną presję na czytelników jego twórczości. (...) Przyjąwszy wyróżnienie, pisarz angażuje się w związek z instytucją, która go nagrodziła”. Sartre wyjaśnia, że taka relacja w jakimś sensie przekształca samego pisarza w instytucję, a tego chciałby uniknąć. Nieco dalej przychodzi w tym oświadczeniu czas na deklaracje ideowe – Sartre, niezłomny sympatyk bloku wschodniego, ubolewa, że Nagroda Nobla nie łączy „kultur Wschodu i Zachodu”, zarzekając się od razu, że Nagrody Leninowskiej też by nie przyjął.

 Nie podoba mu się wszelako, że literacki Nobel jest zarezerwowany dla wybitnych pisarzy z jednej tylko strony żelaznej kurtyny, a na Wschód szwedzcy akademicy spoglądają co najwyżej w poszukiwaniu buntowników. „Należy żałować, że nagrodzono akurat Pasternaka, a nie Szołochowa, i że w związku z tym jedyne sowieckie dzieło wyróżnione Noblem zostało wydane za granicą, a w swoim własnym kraju jest zakazane”. Nawet po ponad półwieczu pompatyczne refleksje oddanego wielbiciela Stalina na temat tego, jak bardzo dba on o swój status niezależnego i obiektywnego intelektualisty, wydają się dość zabawne. Jego uwaga o „kulturze Wschodu” to frapująco delikatna peryfraza sowieckiego totalitaryzmu. Ale jednocześnie Sartre, choć szalbierz, celnie wskazał na kluczowe problemy i kontrowersje związane z literacką Nagrodą Nobla.

Podstarzały biały europejczyk

„Nobel to jedyna rzecz, która czyni Europę i jej przekonania globalnie istotnymi, podczas gdy kontynent osuwa się w ekonomiczną, rasową i religijną anarchię. Nobel to polityczny i kulturowy symbol tego, co Europa akceptuje i poważa, niezależnie od ewentualnych zasług wybrańca” – pisał dwa lata temu indyjski dziennikarz, zirytowany tym, że literackiego Nobla dostał Patrick Modiano (Francuz), nie zaś Salman Rushdie (co prawda Brytyjczyk, ale indyjskiego pochodzenia). Spór o to, czy szwedzcy akademicy dokonują sprawiedliwych wyborów – i czy w ogóle powinni czuć się zobligowani do przestrzegania zasad, a jeżeli tak, to wedle jakich kryt eriów – trwa od dekad. W każdym razie, gdy poddać nagrodę prostej analizie statystycznej, okaże się, że największą szansę na Nobla wciąż ma podstarzały mężczyzna rasy białej, pochodzący z zachodniej Europy. Krytyka spada na Szwedów praktycznie ze wszystkich stron: krytycy literaccy oskarżają ich o legendarną już niechęć wobec pisarzy zarazem wybitnych i popularnych, zwracając uwagę na niegdysiejsze pominięcia takich gigantów jak Lew Tołstoj, Mark Twain, Antoni Czechow, Henryk Ibsen, Vladimir Nabokov, Jorge Luis Borges, Milan Kundera czy nasz Stanisław Lem. Kręgi feministyczne mają – po części słuszne – pretensje o to, że Nobel to raczej nagroda dla pisarzy niż dla pisarek (wynik meczu między płciami to 98:14 na rzecz mężczyzn). Lewica uważa literackiego Nobla za wyróżnienie oferowane burżujom przez burżujów, prawica sądzi, że to lewacki klub wzajemnej adoracji. 

 Mieszkańcy innych kontynentów zarzucają sztokholmskim profesorom postkolonialny europocentryzm, nieodmiennie obrażone pozostają Stany Zjednoczone – co roku powraca tam w prasie argumentacja, że Pulitzer, National Book Award albo Booker są nagrodami znacznie uczciwszymi, ponieważ bazują na nieuprzedzonej analizie największego literackiego rynku świata, rynku anglojęzycznego, którego istnienie nadęci Szwedzi usilnie starają się ignorować. „Największym skandalem związanym z przyznaniem tegorocznego Nobla jest to, że nie dostał go Philip Roth ani Cormac McCarthy” – tak brzmi refren tej litanii skarg. W 2008 r. oliwy do ognia dolał Horace Engdahl, ówczesny stały sekretarz noblowskiego jury, który stwierdził, że „znakomita literatura powstaje na całym świecie, ale nie sposób zaprzeczyć, że centrum literackiego świata to wciąż Europa, a nie USA. Stany są zbyt odizolowane, zbyt wyspiarskie. Praktycznie brak tam zagranicznych przekładów, brak też chęci wejścia w wielki literacki dialog. Ta ignorancja bardzo ogranicza”. Wypowiedź Engdahla wywołała burzę, ale Roth nadal Nobla nie dostał i raczej już nie dostanie. Za najbardziej kontrowersyjne w historii literackiego Nobla wyróżnienie uważa się powszechnie osobliwy pomysł Akademii Szwedzkiej, by nagrodzić ex aequo dwóch członków własnego gremium – w 1974 r. uhonorowano w ten sposób prozaika Eyvinda Johnsona oraz poetę i dramaturga Harry’ego Martinsona. Decyzja ta wzbudziła falę oburzenia, miała zresztą tragiczny epilog: pogrążony w depresji Martinson nie uniósł ciężaru bezlitosnej krytyki i w cztery lata później popełnił samobójstwo.

Herta who?

To prowadzi nas ku drugiemu, bardziej prywatnemu aspektowi najważniejszej światowej nagrody literackiej – ku kwestii, którą miał na myśli Sartre, gdy wspominał o instytucjonalnej presji tego wyróżnienia. Życie przed Noblem i życie po Noblu to z różnych powodów dwa różne życia. Dla niektórych to niesłychany zastrzyk energii: najlepszym przykładem turecki pisarz Orhan Pamuk, którego Nobel (w 2006 r.) wystrzelił do literackiej ekstraklasy i który zdaje się czuć doskonale w glorii kosmopolitycznego laureata. Inni twórcy dostają od Szwedzkiej Akademii szansę na opuszczenie kulturowego getta własnego języka – tu powraca postać Modiana, praktycznie zapomnianego poza Francją, dobrze jest też przywołać wybitną niemiecko-rumuńską pisarkę Hertę Müller (Nobel 2009); nagroda dla niej wzbudziła lekką konsternację nawet w samych Niemczech, ponieważ także tam mało kto w ogóle czytał jej książki. „Herta who?” – pytali w tonie żartobliwego zakłopotania amerykańscy dziennikarze. Niekiedy jednak Nobel bywa uciążliwy. Wedle anegdoty Wisława Szymborska, dowiedziawszy się w październiku 1996 r. o tym, że przyznano jej to wyróżnienie, spytała retorycznie: „O Boże, dlaczego właśnie ja?”. „Umówiliśmy się tylko, że jestem na trzy miesiące, przecież jak minie to całe zamieszanie, już nie będę potrzebny. Zostało to przedłużone do roku: »Będzie następny noblista i będę już miała święty spokój«.

 A jak przyszedł ten następny, usłyszałem: »Jeśli pan nie ma nic przeciwko temu, to jednak wolałabym dłużej«” – wspominał w jednym z wywiadów Michał Rusinek, sekretarz noblistki. „Dzisiaj przez połowę przedpołudnia zamęczali mnie, że dostanę Nagrodę Nobla” – pisał dla odmiany w 2001 r. Węgier Imre Kertész (Nobel 2002) w swoim quasi-dzienniku „Ostatnia gospoda”, dodając: „Od razu odpowiedziałem wydawnictwu (Suhrkamp), że Nagroda Nobla ma to do siebie, że zawsze dostaje ją ktoś inny. (...) Zdecydowanie poczułem ulgę, kiedy dowiedziałem się, że nie spadła na mnie ta szczęśliwa katastrofa”. Rok później Szwedzi Kertészowi nie przepuścili. A wraz z Noblem przyszło rozgoryczenie: „Nigdy w życiu nie doświadczyłem takiej podłości jak od czasu, kiedy ogłoszono moją Nagrodę Nobla. Jakby nagroda służyła tylko temu, by otworzyć drzwi bezdennej głębi podłości”. Okazało się bowiem, że Kertész, pisarz dotąd na Węgrzech praktycznie nieznany, a ongiś żydowski chłopiec dziwnym zrządzeniem losu ocalony z Holocaustu, podważa swoją twórczością – ba, samym swoim istnieniem – zafałszowaną historyczną narrację przedstawiającą Węgrów jako ofiary niemieckiej okupacji. Odwrotnie sprawy się miały z chińskim laureatem Mo Yanem (Nobel 2012). Wyróżnienie dla niego fetowano w Chinach niczym państwowe święto, ale świat pogrążył się w dyskusji o jego ugodowej postawie wobec komunistycznego reżimu. W jeszcze jednej sprawie łobuz Sartre miał więc rację: czasami Nobel sprawia, że ludzie nie tyle zaczynają myśleć o literaturze, ile nagle przestają o niej myśleć. g

© Wszelkie prawa zastrzeżone

Okładka tygodnika WPROST: 41/2016
Więcej możesz przeczytać w 41/2016 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 41/2016 (1757)

  • Brak zaufania nas osłabia 9 paź 2016, 20:00 Polacy protestują. Referenda w ważnych sprawach są organizowane od wielkiego dzwonu, więc obywatele wzięli sprawy w swoje ręce. Jeśli nie chcemy czekać na możliwość wypowiedzenia się za pomocą kartki wyborczej, skrzykujemy się i organizujemy protesty oraz wychodzimy na ulice.... 3
  • Tusk kontra Kaczyński 9 paź 2016, 20:00 Donald Tusk rzucił wyzwanie Jarosławowi Kaczyńskiemu. Zaproponował mu debatę. I to jeszcze w swoim stylu, czyli na komunikatorze internetowym Twitter, którego prezes PiS nie ma. „To może debata, Panie Prezesie? O Europie, Polsce i Pana... 8
  • Czarny protest i zielona trawka, czyli trwa polityczna kampania buraczana. 9 paź 2016, 20:00 CZARNY PROTEST, CZARNY PARASOL, czarny chleb i czarna kawa. I wtedy wchodzę ja, cały na biało – mówi Prezes. I nawet sprzątać nie trzeba, bo już jest pozamiatane. 11
  • Uwielbiam kobiety 9 paź 2016, 20:00 Za ogromną część aborcji i nieszczęść kobiet odpowiadają mężczyźni – mówi Tomasz Terlikowski, dla wielu katolicki wróg nr 1, i wzywa Polaków do dialogu. I przeprasza. 12
  • Długie skutki krótkiej wojny 9 paź 2016, 20:00 PiS w dwa tygodnie zamknął sprawę zaostrzenia ustawy aborcyjnej. Ale spór o przerywanie ciąży wcale na tym się nie kończy, a skutki tej batalii będą długotrwałe. 16
  • Polską politykę czeka aksamitna rewolucja 9 paź 2016, 20:00 Nowoczesna jednoczy wokół siebie opozycję, zaprasza na swoje listy część działaczy KOD, może też część Platformy. I wygramy z PiS – ujawnia swój plan Ryszard Petru. 20
  • PO skręca w prawo. Albo w lewo 9 paź 2016, 20:00 Politycy Platformy byli zaskoczeni programem ogłoszonym na konwencji. Hasła likwidacji IPN i CBA nie spodobały się konserwatystom w PO. Partia jest coraz bardziej podzielona wewnętrznie. 23
  • Sprzedani dla sławy 9 paź 2016, 20:00 Zjeść węża, opowiedzieć ze szczegółami o nocnych igraszkach, ze łzami w oczach wspominać trudne chwile w życiu. Ludzie to kupią, oglądalność wzrośnie, a z nią wartość ewentualnych kontraktów reklamowych. 26
  • Mity z Pudelka 9 paź 2016, 20:00 Doda odgrywa rolę współczesnej polskiej Afrodyty, Anita Werner – Artemidy. Dzisiaj też mamy swoich bogów, na których się wzorujemy – mówi Jacek Wasilewski, medioznawca z Uniwersytetu Warszawskiego. 30
  • Państwo wypięło się na jakość 9 paź 2016, 20:00 Były rektor niepublicznej uczelni prof. Marek Konopczyński opisuje, jak na studentach robi się biznes i dlaczego niekiedy gramatura kanapek jest ważniejsza od standardów kształcenia. 32
  • Chuligan bije obcego, bo czuje, że mu wolno 9 paź 2016, 20:00 Nie możemy zadowalać się stwierdzeniem: „To była napaść na tle rasistowskim”, i poprzestać na tym. Tych ataków nie dokonują działacze skrajnej prawicy, a to znaczy, że problem jest głębszy – mówi dr Łukasz Jurczyszyn, badacz radykalnej prawicy. 34
  • Wszystko, co chcielibyście wiedzieć od księdza 9 paź 2016, 20:00 Nie ma nic gorszego dla Kościoła niż sytuacja, gdy staje się uprzywilejowany. Najlepiej się rozwija, kiedy jest minimalnie prześladowany – mówi ksiądz Jan Kaczkowski w wydanej właśnie ostatniej rozmowie. 38
  • World Travel Show w Warszawie 9 paź 2016, 20:00 World Travel Show, największe targi branży turystycznej, odbędą się w weekend 14-16 października w Ptak Warsaw Expo w Nadarzynie. To tylko 20 minut jazdy od centrum Warszawy. 40
  • Raj dla start-upów 9 paź 2016, 20:00 Program Start in Poland stwarza szanse dla młodych, innowacyjnych firm na wsparcie biznesowe i finansowe. 41
  • CETA kot w worku, czyli mutant 9 paź 2016, 20:00 Zalew żywności GMO, upadek gospodarstw rolnych, miliardowe odszkodowania dla korporacji – jeśli Unia podpisze z Kanadą umowę CETA, czarnych scenariuszy rysuje się wiele. 42
  • Ja również byłem startupowcem 9 paź 2016, 20:00 Polska w ciągu czterech-pięciu lat będzie miała swojego jednorożca, czyli technologiczną spółkę wartą więcej niż miliard dolarów – mówi „Wprost” Tomasz Czechowicz, założyciel funduszy z Grupy MCI i jeden z najbogatszych Polaków. 46
  • Hossa Bessa 9 paź 2016, 20:00 Najcenniejsze marki świata Apple, Google i Coca-Cola to trzy najcenniejsze marki świata – tak wynika z tegorocznego rankingu Interbrand. Ta amerykańska firma konsultingowa już od 17 lat przygotowuje rankingi najdroższych brandów na ziemi.... 49
  • Mistrzowie internetu 9 paź 2016, 20:00 Laureaci pierwszej edycji organizowanego przez „Wprost” konkursu „Mistrzowie e-commerce” udowadniają, że na tym rynku jest jeszcze dużo do z(a)robienia. 50
  • Know How 9 paź 2016, 20:00 Polski skok w VR ŁÓDZKIE STUDIO PLASTIC KIEROWANE PRZEZ MICHAŁA STANISZEWSKIEGO STWORZYŁO PIERWSZĄ POLSKĄ GRĘ W RZECZYWISTOŚCI WIRTUALNEJ. Gra „Bound” jest nie dość, że pierwsza, to i bardzo ambitna pod względem artystycznym –... 52
  • Innowacja niejedno ma imię 9 paź 2016, 20:00 Tygodnik „Wprost” już po raz szósty docenił przedsiębiorców odznaczających się świeżym spojrzeniem na swoją branżę, pomysłowością oraz odwagą w poszukiwaniu nowych rozwiązań. 54
  • Okrągły stół innowacji 9 paź 2016, 20:00 Pod względem innowacyjności Polska znajduje się na 39. miejscu na świecie. Co zrobić, aby to zmienić, zastanawiali się uczestnicy Round Table Mixer. 56
  • Paliwo dla innowacji 9 paź 2016, 20:00 Paliwo z glonów i stacje benzynowe zasilane słońcem to innowacje w wydaniu grupy Orlen. Jak płocki koncern przyciąga do siebie innowacje? 58
  • PKO Bank Polski dla firm 9 paź 2016, 20:00 Profesjonalna firma bez współpracy z bankiem nie może dobrze funkcjonować. Instytucje finansowe oferują przedsiębiorcom szyte na miarę rachunki firmowe, korzystne kredyty na start i rozwój firmy oraz nowoczesne aplikacje. 60
  • Z rozmachem 9 paź 2016, 20:00 Griffin Real Estate nie produkuje zaawansowanych technologicznie przedmiotów ani nie wdraża wynalazków. Ale jest jednym z najodważniejszych innowacyjnych inwestorów tworzących projekty o profilu, jakiego na polskim rynku dotąd nie było. 62
  • Kiedy fintech wkracza w codzienność 9 paź 2016, 20:00 Innowacje przyjmują różne formy. To rzeczy rewolucjonizujące spojrzenie na rzeczywistość lub usprawnienia, które powodują, że powstaje pytanie, dlaczego pojawiły się dopiero teraz. 63
  • Strategia ciągłej zmiany 9 paź 2016, 20:00 Sukces grupy kapitałowej Ever to dowód na to, że nawet tak podstawowe usługi jak sprzątanie, catering czy obsługa techniczna budynków potrzebują nowatorskich rozwiązań. 64
  • Będą kolejne przełomy 9 paź 2016, 20:00 Inwestujemy w R&D w Polsce ok. 35 proc. obrotów. Zwiększamy nasze zaangażowanie mimo ogólnego spadkowego trendu – mówi Jarosław Oleszczuk, prezes zarządu AstraZeneca Pharma Poland. 65
  • Energia w pakiecie z fachowcem 9 paź 2016, 20:00 Nasz program kliencki oparty jest na prostej zasadzie: im więcej produktów i usług kupujesz w TAURONIE, tym mniejsze płacisz rachunki za prąd – mówi Grzegorz Lot, wiceprezes zarządu TAURON Sprzedaż. 66
  • Za co kochamy smartfony 9 paź 2016, 20:00 Systematyczne zwiększanie mocy obliczeniowej stanowi tylko jeden z aspektów technologicznego postępu. Kolejne to rozwój mobilności, a przede wszystkim uniwersalności urządzeń. Ten ostatni jako tendencja jest właściwie niezauważany. 68
  • Apartament rodzinny 9 paź 2016, 20:00 Coraz więcej polskich rodzin szuka nieruchomości w Śródmieściu. Na co warto zwrócić uwagę przy zakupie apartamentu, aby spełnić oczekiwania wszystkich domowników? 69
  • Jak się zarabia na nieruchomościach 9 paź 2016, 20:00 Choć polski rynek nieruchomości komercyjnych w skali Europy Zachodniej jest niewielki, to w regionie jesteśmy liderem. Zarówno pod względem wielkości rynku, jak i różnorodności dostępnych ofert. 70
  • Ślepy zaułek Putina 9 paź 2016, 20:00 Groźby Kremla wobec Zachodu wyglądają coraz bardziej groteskowo. Rosja sama zapędza się w sytuację bez wyjścia. 74
  • Europejskie Las Vegas 9 paź 2016, 20:00 Narzeczeni, którzy chcą sobie szybko i bez zbędnych formalności powiedzieć „tak”, zamiast do Nevady jadą dziś do Danii lub na Cypr. 78
  • Mózgi polityczne. Czy o poglądach decyduje biologia? 9 paź 2016, 20:00 Badania łączące biologię z polityką prowadzone są od niedawna, ale coraz intensywniej. Wynika z nich, że do pewnego stopnia to biologia determinuje nasze postrzeganie polityki. 80
  • Blitzkrieg na haju 9 paź 2016, 20:00 Zbiorowy szał wyznawców Hitlera, który stał się siłą napędową III Rzeszy, nie był dziełem przypadku. Niemcy znajdowali się pod wpływem metamfetaminy, łatwo dostępnej i rozdawanej żołnierzom na froncie. 83
  • NAWET AKTORZY NIE WIEDZIELI, KTO ZABIŁ 9 paź 2016, 20:00 Obsadzanie serialu to rodzaj kompozycji plastycznej. Jeśli wszystkich postawimy obok siebie, obsada ma być jak obraz – mówi Łukasz Palkowski. Serial „Belfer” w jego reżyserii to najgorętszy telewizyjny tytuł tej jesieni. 86
  • Całe zło Dobrowic 9 paź 2016, 20:00 Mała miejscowość, nowy nauczyciel polskiego... Brzmi mało emocjonująco? Dodajmy morderstwo na młodej uczennicy, a atmosfera szybko zgęstnieje. 89
  • Drzwi trochę uchylone 9 paź 2016, 20:00 Nasza kinematografia jest coraz bardziej światowa. Polscy filmowcy odważnie wchodzą w koprodukcje z kolegami z innych krajów. Z kolei nasi samorządowcy chętnie by ugościli produkcje ze świata, ale bez pomocy państwa akurat w tym przypadku się nie obędzie. 90
  • Szczęśliwa katastrofa 9 paź 2016, 20:00 Nie ma chyba bardziej kontrowersyjnej nagrody. Prawica twierdzi, że to bękart politycznej poprawności. Lewica oburza się, że utrwala europocentryczny i męski obraz kultury. Pisarze o niej marzą, ale jako laureaci już nie są tacy szczęśliwi. W najbliższy czwartek zostanie... 92
  • Zło z telewizora 9 paź 2016, 20:00 Bronisław Wildstein „Dom wybranych” Zysk i S-ka Dom wybranych” to ciekawa próba powieści idei w kostiumie prozy popularnej. Trochę w stylu Michela Houellebecqa. Takich prób podejmowano w Polsce już kilka, ta wydaje się najbardziej... 94
  • Mistrzowska lekcja 9 paź 2016, 20:00 Zaczynali 30 lat temu i mimo że nigdy nie sprzedawali zbyt wielu płyt i byli znacznie popularniejsi w Europie niż w rodzinnych Stanach, to ich wpływ na muzykę rockową przełomu lat 80. i 90. jest nie do przecenienia. Uwielbiają ich Thom... 96
  • Bośniacki krzyk 9 paź 2016, 20:00 Sarajewo to szalone, pełne luzu miasto, które rwie się do nowoczesności i tętni życiem – mówi mi Danis Tanović. – Tamtejszy festiwal filmowy jest wspaniałą dziesięciodniową fiestą przywodzącą na myśl Włochy w ich najlepszych... 97
  • Sejm, jest tam kto? 9 paź 2016, 20:00 Zdarzają się wśród Polaków w Ameryce zacięte dyskusje, także kłótnie. Nigdy jednak nie widziałem takiego chaosu jak w polskim parlamencie 98

ZKDP - Nakład kontrolowany