Klasyk wywrotowy

Klasyk wywrotowy

Dodano:   /  Zmieniono: 

TADEUSZ LUBELSKI

Teraz, z perspektywy bogatego, spełnionego życiorysu, Andrzej Wajda może się wydawać artystą z pomnika. Dla dzisiejszych młodych widzów to był stary klasyk, ekranizujący szkolne lektury. „Staryym klasykiem” nazywali go już zresztą filmowcy jugosłowiańscy, kiedy na początku lat 60. przyjechał do Belgradu kręcić swój pierwszy film zagraniczny. Miał zaledwie 35 lat, ale „Kanał” i „Popiół i diament” były już wówczas filmami znanymi i uznanymi na całym świecie. Tymczasem tak naprawdę, zarówno wtedy, jak i później, do samego końca, Wajda był urodzonym buntownikiem, artystą wywrotowym. Jedynym filmem, jaki nakręcił na zamówienie, był „Człowiek z żelaza”, utrwalający zbiorową świadomość Polaków z sezonu „pierwszej Solidarności”. Filmy z epoki Szkoły Polskiej szły pod prąd nie tylko stanowisku ówczesnej władzy, ale i oczekiwań krajowej widowni spodziewającej się, że po Październiku ’56 artyści – niepoddani przymusom stalinowskiej cenzury – wreszcie przedstawią bezwarunkową pochwałę wojennego bohaterstwa rodaków. Tymczasem bohaterowie „Kanału”, choć pokazywani z czułością i zrozumieniem, umierali jak szczury… Wajdzie i jego ekipie ważniejsze od pocieszania widowni wydawało się mówienie prawdy. Także i potem reżyser krytykowany był regularnie: po „Popiołach” i „Krajobrazie po bitwie” – za antypolskość, po „Człowieku z marmuru” – za podważanie zasad ustroju, w stanie wojennym – za opozycyjne zaangażowanie całego dorobku kierowanego przez Wajdę Zespołu „X” (toteż go rozwiązano), i tak aż do ostatnich lat, kiedy prawicowi publicyści atakowali „Katyń” i „Wałęsę” za niewłaściwe stanowisko autora. Nawet kiedy zrealizował powszechnie uznaną za arcydzieło „Ziemię obiecaną”, członkowie amerykańskiej Akademii wypomnieli reżyserowi urojony antysemityzm i nie dopuścili do przyznania Oscara filmowi, któremu statuetka najsłuszniej się należała. Kto wie, jak by się wszystko potoczyło, bo trudno na stałe zachować niewygodną buntowniczą postawę. 

W „Człowieku z marmuru” w postaci reżysera Burskiego (zagrał go Tadeusz Łomnicki) Wajda przedstawił przecież – częściowo autoironiczny – typ artysty, który idzie na ugodę i z buntowniczości rezygnuje. Kiedy przyglądam się filmografii Wajdy, znajduję w niej pewien kluczowy punkt, który go niegdyś na stałe utwierdził w wywrotowości. Chodzi o „Wszystko na sprzedaż” zrealizowane w 1968 r., jego ukryte arcydzieło. Film-skandal, nakręcony przeciw wszystkim. Spodziewano się po autorze panegiryku, żałobnej opowieści o jego ukochanym aktorze, który bezsensownie, tragicznie przedwcześnie zginął. Tymczasem Wajda, nie kryjąc, że punktem wyjścia jest śmierć Zbigniewa Cybulskiego, nakręcił bezwstydnie ekshibicjonistyczny autoportret, będący zarazem zbiorową autoprezentacją własnego środowiska. Sportretował Księstwo Warszawskie, jak określano wtedy szyderczo (a raczej autoszyderczo) stołeczną elitę artystyczną, złożone z ludzi zapewne zdolnych i pięknych, ale zajętych sobą i własnymi karierami, zapominających o misji artysty, jaką jest mówienie prawdy. A w środku tego portretu umieścił samego siebie, bo przecież grany przez Andrzeja Łapickiego reżyser to było jego oczywiste alter ego. Ten reżyser w toku fabuły przechodzi przemianę i to ona jest ukrytym tematem utworu. Robi film po swojemu, wbrew obowiązującym konwencjom i wbrew radom swoich asystentów, starając się dociec prawdy o zmarłym przyjacielu. W najbardziej autotematycznej scenie reżyser odwiedza wystawę innego ze swoich przedwcześnie zmarłych przyjaciół, wielkiego i też właśnie wywrotowego malarza Andrzeja Wróblewskiego, jakby chciał spełnić testament ich obu. Moje ulubione zdjęcie Andrzeja Wajdy pokazuje go, jak siedzi uszczęśliwiony w pierwszym rzędzie na Festiwalu w Łagowie (nie było jeszcze wtedy Festiwalu w Gdańsku ani w Gdyni), a przed nim Syrenka Warszawska przyznana mu przez krytyków za „Wszystko na sprzedaż” uznane za najlepszy film roku. Zobaczył, że ryzyko się opłaciło. I tego się już potem trzymał. g

AUTOR JEST HISTORYKIEM I KRYTYKIEM FILMOWYM. PROFESOR UNIWERSYTETU JAGIELLOŃSKIEGO, AUTOR WIELU KSIĄŻEK O TEMATYCE FILMOWEJ, M.IN. „HISTORIA KINA POLSKIEGO. TWÓRCY, FILMY, KONTEKSTY” ORAZ „WAJDA”.

Więcej możesz przeczytać w 42/2016 wydaniu tygodnika Wprost.

Archiwalne wydania Wprost dostępne są w specjalnej ofercie WPROST PREMIUM oraz we wszystkich e-kioskach i w aplikacjach mobilnych App StoreGoogle Play.

-
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 42/2016 (1758)

  • Porozmawiajmy o podatkach 16 paź 2016, 20:00 Amerykański noblista Milton Friedman chętnie podkreślał, że nie ma czegoś takiego jak darmowy obiad. W Polsce dyskusja o roli państwa w gospodarce oraz w naszym życiu dotarła do punktu, w którym ambitne plany zawsze stykają się z rzeczywistością. Do pieniędzy. 3
  • Pierwszy komiwojażer 16 paź 2016, 20:00 Wyszło na to, że nie ma obecnie ważniejszego problemu w stosunkach polsko- -francuskich, jak to, kto kogo uczył jeść widelcem. 3
  • Andrzej Halicki na prezydenta Warszawy 16 paź 2016, 20:00 Andrzej Halicki jest brany pod uwagę jako kandydat PO na prezydenta Warszawy – ustalił „Wprost”. Sam zainteresowany odmawia komentarza. Andrzej Halicki to szef mazowieckich struktur Platformy. W rządzie Ewy Kopacz był ministrem... 8
  • Polska na widelcu, czyli świat się z nas śmieje. I słusznie. 16 paź 2016, 20:00 MÓWI SIĘ, ŻE PISOWCY NA NOWO HISTORIĘ PISZĄ. I rzeczywiście. Taki Bartosz Kownacki, wice minister obrony narodowej, ujawnił np., że Francuzi od nas uczyli się jedzenia widelcem. Niemców nauczyliśmy dyscypliny, Rosjan picia wódki, a... 12
  • Najbardziej wpływowi Polacy 16 paź 2016, 20:00 Jeszcze nigdy tak wiele w III RP nie zależało od jednego człowieka, niepiastującego nawet najwyższych funkcji. I jeszcze nigdy ranking 40 najbardziej wpływowych Polaków nie ilustrował tak dobrze nowego zjawiska, w zasadzie można powiedzieć, dobrej zmiany: Polacy zyskali głos. 14
  • Program 500- 16 paź 2016, 20:00 Zamiast obniżać podatki, rząd PiS po cichu i bez rozgłosu je podnosi, dokładając, gdzie może, różne parapodatki. Prawdziwa burza dopiero się zbliża i nazywa się jednolity podatek. Najbardziej odczują go mali przedsiębiorcy. 34
  • Politycy PiS mają problem 16 paź 2016, 20:00 Mnożące się w mediach spekulacje o wysokości nowych podatków, sugerujące znaczne podwyżki danin, wywołują w PiS sporą nerwowość. 40
  • Powiernictwo – kierowanie biznesem z tylnego siedzenia 16 paź 2016, 20:00 Jeśli przedsiębiorca chce ochronić majątek stanowiący dorobek życia, nie wystarcza już anegdotyczne zakopane w ziemi złoto. Coraz częściej tacy przedsiębiorcy stają się niewidzialni. Kierują firmami anonimowo, minimalizując w ten sposób ryzyko prowadzenia działalności. 41
  • Mniej studentów, więcej pieniędzy 16 paź 2016, 20:00 Od nowego roku zmieniają się zasady finansowania uczelni. Będą premiowane za rozwijanie działalności naukowej lub współpracę z biznesem. O szczegółach mówi wiceminister nauki Teresa Czerwińska. 42
  • Związek Nauczycielskich Protestów 16 paź 2016, 20:00 Związek Nauczycielstwa Polskiego od lat szantażuje rządy, domagając się podwyżek dla nauczycieli i utrzymania przywilejów rodem z PRL. Tym razem ratuje gimnazja, które kiedyś zwalczał. 44
  • Złote zasady realizacji projektów 16 paź 2016, 20:00 Istnieje wiele rodzajów dotacji, a każde przedsięwzięcie jest inne. Są jednak uniwersalne zasady, które pomagają w sprawnej realizacji unijnych projektów. 47
  • Tusk prowadzi politykę wasalną 16 paź 2016, 20:00 Popieranie Donalda Tuska na następną kadencję przewodniczącego Rady Europejskiej byłoby absurdem – przekonuje Andrzej Smirnow, poseł PiS, członek sejmowej Komisji Obrony Narodowej. 48
  • Uziemione wojsko 16 paź 2016, 20:00 Politycy kłócą się o to, czy Polska słusznie zerwała kontrakt na zakup francuskich caracali. Tymczasem nasza armia pilnie potrzebuje śmigłowców. Do wymiany jest ponad 70 proc. maszyn. 50
  • KOBIETY MAFII 16 paź 2016, 20:00 Piękne, wykształcone i zdolne do najbardziej okrutnych zbrodni. Z miłości do gangsterów – lub ich pieniędzy – są gotowe na wiele. Dla „ludzi z miasta” są często bardziej zaufanymi wspólnikami niż kompani z gangu. 52
  • Sto żywotów Stokłosy 16 paź 2016, 20:00 W celi nie jest aż tak źle, ale nie chciałbym tam wracać – osiem lat po wyjściu z aresztu Henryk Stokłosa, jeden z najbogatszych Polaków, zgodził się na wywiad. W jego historii jest wszystko: wielkie pieniądze, międzynarodowy spisek i brudna polityka. 56
  • Katastrofa Samsunga 16 paź 2016, 20:00 Trwający na rynku smartfonów wyścig zbrojeń ma pierwszą ofiarę. Jest nim najnowsze dziecko koreańskiego Samsunga. 64
  • Piwny przelew 16 paź 2016, 20:00 Sebastian i Dominika Kulczykowie sprzedają ostatni pakiet swoich akcji w piwnym gigancie SABMiller (m.in. marki Grolsch i Pilsner Urquell). 1,5 proc. udziałów zostało wycenione na ok. 5 mld zł. To druga tego typu transakcja w tym roku. W... 65
  • Nie taki łatwy e-biznes 16 paź 2016, 20:00 Założenie sklepu internetowego stało się prostsze i tańsze niż kilka lat temu. Ale zbudowanie rentownego biznesu opartego na e-handlu wymaga kreatywności, specjalizacji i... funduszy. 66
  • E-commerce – więcej niż handel 16 paź 2016, 20:00 Rosnąca świadomość konsumentów związana z potencjałem i wygodą zakupów w sieci wpływa na wzrost zainteresowania obszarem e-commerce. Dotyczy to większości firm działających dotychczas w klasycznym modelu opartym na stacjonarnych punktach sprzedaży. 68
  • Urzędowe okienko w twoim domu 16 paź 2016, 20:00 Wymiana dowodu osobistego, prawa jazdy czy uzyskanie zaświadczeń bez kolejek to już fakt. Sprawy urzędowe można załatwić w domu. Wystarczy konto w PKO Banku Polskim – w ramach serwisu internetowego iPKO lub Inteligo. 69
  • Gwóźdź do trumny Hollande’a 16 paź 2016, 20:00 Fiasko negocjacji z Polską odebrano w Paryżu jako cios w plany wyborcze Franćois Hollande’a. Umowa miała pokazać sprawność jego rządów i uratować Airbusa, który stracił niedawno dużych kontrahentów. 70
  • Putin na zawsze 16 paź 2016, 20:00 Krytykowanie Putina stało się równoznaczne ze zdradą ojczyzny. Ludzie popadli w apatię. Są przekonani, że w Rosji nic się nie zmieni – mówią opozycjoniści Kirył Nienaszew i Maria Muskiewicz. 74
  • Baterie z ulicy Seulskiej 16 paź 2016, 20:00 TO PIERWSZA TEGO TYPU INWESTYCJA W EUROPIE. SPÓŁKA LG CHEM ZAINWESTUJE W POLSCE PONAD 1,3 MLD ZŁ W FABRYKĘ BATERII LITOWO-JONOWYCH DO SAMOCHODÓW ELEKTRYCZNYCH. Fabryka powstanie w klastrze LG w Biskupicach Podgórnych (przy ulicy Seulskiej),... 76
  • Kobiece tabu 16 paź 2016, 20:00 Ze względu na mało charakterystyczne objawy mięśniaki macicy często są rozpoznawane przez przypadek. Ginekolodzy apelują do kobiet, by zaczęły mówić o wszelkich niepokojących sygnałach. 77
  • Zgryz z zębami 16 paź 2016, 20:00 Dobre polskie gabinety stomatologiczne niczym nie odbiegają od tych zachodnich, ale stan naszego uzębienia jest jednak fatalny. Za nienaganny uśmiech trzeba zapłacić fortunę. 78
  • Bonus na zdrowie 16 paź 2016, 20:00 Pracodawcy coraz częściej zapewniają pracownikom dodatkową opiekę zdrowotną, co jest cenione ze względu na szybki dostęp do lekarzy specjalistów i inne udogodnienia. O aktywności PZU w obszarze ubezpieczeń zdrowotnych mówi Wojciech Kropiewnicki, dyrektor generalny sprzedaży... 80
  • Na kłopoty SPA 16 paź 2016, 20:00 Z pobytów w SPA korzysta regularnie coraz więcej Polaków. To już nie tylko moda, ale coraz łatwiej dostępna odpowiedź na głębokie potrzeby zarówno ciała, jak i psychiki. 82
  • Szwajcaria. Tu się oddycha! 16 paź 2016, 20:00 Cztery języki, 12 kilogramów czekolady rocznie, 48 czterotysięczników i miliony w szwajcarskich bankach. Każdy powód jest dobry, żeby wybrać się do Szwajcarii. Przedstawiamy pięć z nich. 88
  • Ustrzelony w locie 16 paź 2016, 20:00 Czy Iredyński żył tak, jak pisał? Nawet jeśli tylko z premedytacją grał komedię, kosztowało go to trzy lata więzienia… 92
  • Historia Polski Według Wajdy 16 paź 2016, 20:00 Andrzej Wajda był nie tylko wybitnym reżyserem, lecz także architektem naszej wyobraźni historycznej. Artystą, który swoimi filmami tworzył naszą wizję przeszłości. 96
  • Tu się mury pną do góry 16 paź 2016, 20:00 Radom nawet o poranku nie jest symfonią – powiedział Witold Gombrowicz. Czy zmieniłby zdanie, widząc nowe radomskie centrum sztuki Elektrownia? Na dobrą architekturę trafimy już nie tylko w metropoliach. 100
  • Rozwodzimy się! 16 paź 2016, 20:00 Sarah Jessica Parker, pamiętna Carrie z „Seksu w wielkim mieście”, po 12 latach wraca na telewizyjny ekran – w serialu HBO „Rozwód”. 104
  • W rytmie reggae 16 paź 2016, 20:00 Proza anglosaska trzyma wysoki poziom także dlatego, że wciąż jest zasilana talentami przybyszów z całego świata. Tak się składa, że w październiku ukazują się u nas przekłady powieści nagrodzonych w ubiegłym roku Pulitzerem i... 108
  • Perfekcyjna Muzyka 16 paź 2016, 20:00 Wodróżnieniu od wielu zespołów, które debiutowały w tym samym co Perfect czasie, muzycy tej formacji nie stracili rockowego pazura. Premierowe albumy wydają z rzadka, stawiając raczej na jakość. Po niedawnej dwupłytowej składance... 110
  • Solidarność na dnie 16 paź 2016, 20:00 Zrobiłem już wystarczająco dużo głupich uwag na temat porzucenia kina. Jest zbyt wiele ważnych historii do opowiedzenia, aby rozstawać się z kamerą” – mówił mi Ken Loach. Po premierze „Klubu Jimmy’ego” w 2014 r. twierdził,... 112
  • Klasyk wywrotowy 16 paź 2016, 20:00 TADEUSZ LUBELSKI Teraz, z perspektywy bogatego, spełnionego życiorysu, Andrzej Wajda może się wydawać artystą z pomnika. Dla dzisiejszych młodych widzów to był stary klasyk, ekranizujący szkolne lektury. „Staryym klasykiem” nazywali... 114