Małpi parlament. Co o polityce mówi obserwowanie małp

Małpi parlament. Co o polityce mówi obserwowanie małp

Małpi parlament. Co o polityce mówi obserwowanie małp
Małpi parlament. Co o polityce mówi obserwowanie małp / Źródło: Getty Images
Wyluzowane i pokojowo nastawione bonobo to hipisi wśród małp. Szympansy to drętwe sztywniaki. A wszystkie gatunki prowadzą swoje własne gry o władzę w stadzie.

Krzysztof Kornas

Niektóre z podstawowych i w pewnym sensie najciekawszych praw rządzących naszą rzeczywistością polityczną były już w pełni ukształtowane kilka milionów lat temu, na długo przed narodzinami homo sapiens. Prawa te rządzą światem zwierząt społecznych (czyli żyjących w zorganizowanych grupach), w tym naszymi ewolucyjnymi krewnymi wśród naczelnych. U małp człekokształtnych, jak i innych mniejszych, można zaobserwować zachowania, w których ważną rolę odgrywają takie kwestie jak: hierarchiczność, lojalność, budowanie koalicji, odwzajemnianie się czy poczucie sprawiedliwości. A wszystko to bez możliwości komunikacji za pomocą mowy, bez lektury „Księcia” Machiavellego oraz bez pomocy mediów i specjalistów od wizerunku.

Odkrywanie praw dżungli

Prymatolodzy, czyli zoolodzy badający ssaki naczelne, opracowali wiele metod obserwacji małp zarówno w ich środowisku naturalnym, jak i w niewoli. Obserwacje ich zachowań w niewoli często przynoszą jednak więcej wartościowych danych niż badania w naturze, ponieważ pozwalają przyjrzeć się obyczajom małp z mniejszego dystansu niż w dżungli, w której najczęściej przemieszczają się one w gęstych zaroślach, a naukowcy są świadkami nielicznych z tysięcy kontaktów. W ośrodkach badawczych tworzone są dla tych zwierząt warunki, w których mogą zachowywać się w typowy dla siebie sposób, jednocześnie umożliwiając badaczom wnikliwe analizowanie ich zachowań. Zazwyczaj małpy w niewoli cierpliwie obserwuje się z odległości przez lornetkę i zlicza się zdarzenia, z których każde (m.in. zabawa, seks, agresja, ucieczka, iskanie, karmienie) ma przyporządkowany sobie kod. 

Zapisywane są także imiona osobników, których zdarzenia dotyczą. Najbardziej skomplikowane wydarzenia, angażujące nawet kilkanaścioro osobników jednocześnie, są filmowane. Te zapisy analizują specjalnie przygotowane w tym celu programy komputerowe. Właśnie podczas takich badań holenderski prymatolog Frans de Waal zaczął myśleć o relacjach w społeczności szympansów jako o „polityce”, a swoje wnioski opublikował w książce „Chimpanzee Politics” („Szympansia polityka”). Staranna, codzienna kronika życia szympansów pozwoliła de Waalowi wykryć rozgrywający się wśród nich prawdziwy polityczny dramat.

Walka na szczycie

Szympansy dążą do przejmowania władzy otwarcie. Nie jest to jednak proces łatwy, ponieważ system relacji wśród tych małp cały czas pozostaje chwiejny, a zmiana lidera to proces zajmujący całe miesiące. Kluczowe, co wykazał de Waal, są rozłożone w czasie manewry osłabiające stabilność grupy. Najbliżej szczytu odbywa się to najczęściej w grupie trzech samców. Osobnik A obserwuje interakcję osobników B i C. Potrafi ją poprawnie ocenić i rozumie jej konsekwencje dla własnych relacji w tym triadycznym układzie: A-B i A-C. Najważniejsze zaobserwowane zachowania dotyczą relacji z sojusznikami i przeciwnikami we własnej grupie. U tych pierwszych szympansy poszukują np. schronienia i pocieszenia w sytuacjach konfliktowych: po ucieczce przed atakiem, przegranej walce. Mogą ich także prosić o wsparcie z wyciągniętą dłonią. Jeśli błagany zgodzi się udzielić pomocy, proszący zmieni postawę. Może np. zacząć biec z najeżonymi włosami w kierunku wroga, wydając nieprzyjazne odgłosy, ale co chwilę wtedy się odwraca, żeby upewnić się, że wsparcie nie znikło. Sprzymierzenie się dwóch samców przeciw jednemu może stać się początkiem budowania większych koalicji, jeśli konflikt będzie narastał. W badanej przez de Waala kolonii takie triadyczne sojusze zawiązywały się średnio pięć-sześć razy dziennie i jako zarzewie intryg były jednym z najciekawszych typów relacji społecznych. 

Dla de Waala najbardziej uderzające było w tych badaniach odkrycie dwóch warstw organizacji społecznej: jasnego szeregu rang oraz nieoczywistej sieci wpływowych pozycji. Tę drugą warstwę tworzyły m.in. osobniki będące już kiedyś na szczycie, którym po detronizacji udało się zachować zdolność pociągania za sznurki. Wiele zależało od osobowości, wieku, doświadczenia i tworzonych przez lata relacji. W najsłynniejszym opisanym w „Szympansiej polityce” przykładzie pewien samiec zdobył władzę dzięki pomocy starego, wpływowego osobnika, weterana wielu sojuszy. Jako lider stał się jednak mniej tolerancyjny dla nestora polityki i ograniczył mu dostęp do samic w rui. Z konfliktu na szczycie skorzystał inny samiec, ale przejęcie przez niego władzy odnowiło poprzednią koalicję. Zemsta strąconych ze szczytu samców była krwawa. Hierarchia ustala się w czasie konfliktów, ale pojednania są równie ważne. Czasami odbywają się od razu po walkach, a czasami musi najpierw minąć nawet kilka pełnych napięcia i niepewności godzin. Przeciwnicy podbiegają wtedy do siebie, całują się i długo obejmują, a następnie wzajemnie się iskają (iskanie to zabieg zarówno higieniczny, jak i budujący relacje w społeczności). W wyniku pojednań, kiedy ranga zwycięzców zostaje uznana, hierarchia ulega formalnemu potwierdzeniu. Stabilizuje to grupę, ponieważ ogranicza, przynajmniej tymczasowo, rywalizację o wpływy. Bez stabilności byłoby trudniej o spokojne warunki do opieki nad dziećmi, zabawy, seksu czy współpracy. Konflikty i godzenie się to jednak nie wszystko. De Waal badał także zależność między tym, jak szympansy dzielą się pożywieniem, a tym, kto kogo wcześniej iskał. Zrzucał na wybieg szympansów duże wiązki ulistnionych gałązek, upewniając się, że za każdym razem zagarnie je inny osobnik. Okazało się, że szympansy doskonale pamiętają, kogo iskały i przez kogo były danego dnia iskane i odwzajemniają się za wyświadczone im przysługi.

Siła sióstr

Sytuacja samic jest bardziej skomplikowana. Najlepiej widać to, kiedy porówna się społeczności szympansów i bonobo, czyli gatunków małp człekokształtnych, które ewolucyjnie są nam równie bliskie (dzielimy z nimi 98,7% DNA, choć z szympansami łączą nas inne geny niż z bonobo). Szympansice w niewoli są bardzo towarzyskie i mają większe wpływy polityczne. W naturze ich relacje są raczej luźne (oprócz przypadków społeczności zmuszonych do życia na niewielkich obszarach wskutek działań człowieka – wtedy pojawiają się silniejsze więzi). Wynika to m.in. z presji środowiska, w tym z faktu, że dziko żyjące samice samotnie szukają pożywienia rozproszonego na dużym obszarze, co nie sprzyja tworzeniu więzi. Badaczki Kate Baker i Barbara Smuts ustaliły jednak, że jeśli szympansice mają możliwość budowania relacji, używają do tego wielu ambitnych strategii podobnych do tych właściwych walczącym o status samcom. Znana jest ponadto rola samic szympansów jako mediatorek w konfliktach między samcami. Zaobserwowano np. wiele sytuacji, w których konfiskowały one samcom kamienie, nawet kilka razy z rzędu, aby uniemożliwić eskalację konfliktu. 

Samice bonobo nie mają tych problemów, ponieważ społeczność tych małp jest matriarchalna – samice w niej rządzą, a redukowanie napięć, co szympansy osiągają za pomocą pocałunków i objęć, odbywa się u nich poprzez niezwykle częste kontakty seksualne. A kolektywna siła samic wynika m.in. z częstych kontaktów homoseksualnych umacniających relacje. Ze względu na ten beztroski i pokojowy styl życia bonobo są często nazywane „maskotkami lewicy” i „hipisami wśród małp” w odróżnieniu od podkreślających sztywną hierarchię i dominację samców szympansów, kojarzonych raczej z postawami charakterystycznymi dla prawej strony sceny politycznej. Jak bardzo matriarchat bonobo zmienia życie społeczne tych małp można się przekonać na przykładzie różnic między nimi a szympansami w sytuacjach, kiedy spotykają się obce grupy tych zwierząt. Szympansy nieustannie patrolują swoje granice i często zabijają na peryferiach zajmowanych obszarów napotykane samce z innych społeczności. Bonobo zaś w kontakcie z obcymi pokojowo się integrują. Badacze byli zszokowani, kiedy zaobserwowali to zjawisko po raz pierwszy. Dwie grupy spotkały się wtedy w lesie i spędziły razem cały tydzień. Początkowo odbywały się chaotyczne gonitwy, wszyscy hałasowali, ale nikt nie odważył się na kontakt fizyczny. Niedługo później samice z obcych grup zaczęły jednak zajmować się kontaktami seksualnymi, ośmielając pozostałych członków społeczności.

Spokój i sprawiedliwość

Władza niesie też z sobą pewne koszta. Zagadnieniem tym zajmuje się Robert Sapolsky, prymatolog, którego interesują losy osobników na szczycie hierarchii, ryzykujących dużo więcej niż małpy o niższej randze. Wszędzie może czyhać na nie zagrożenie ze strony innych samców, żyją więc one w ciągłym stresie. Zespół Sapolsky’ego pobiera krew uśpionych na potrzeby badania dominujących samców i mierzy w niej poziom kortyzolu (hormonu stresu). Nie wszystkie osobniki radzą sobie z rolą lidera równie dobrze. Te, które w kontakcie z potencjalnym pretendentem do tronu mają problem z odróżnieniem realnej wrogości od postawy neutralnej, mogą popaść w paranoję, zwłaszcza w okresach, w których hierarchia nie jest dobrze utrwalona. 

Taki długotrwały stres przekłada się zaś, jak u ludzi, na problemy z ogólną kondycją organizmu i zmniejsza ich szanse na dalsze sukcesy. Ambicja w dążeniu na szczyt może mieć nawet bardziej zgubne konsekwencje. Sapolsky zaobserwował kiedyś w badanym stadzie pawianów coś dziwnego: w zazwyczaj pełnej walk społeczności nagle zapanował nadzwyczajny spokój. Co więcej, od czasu zajścia tej zmiany, kilkanaście lat temu, nowy porządek utrzymuje się bez zmian. Wyjaśnienie okazało się dość proste. Niedaleko stada znajdował się domek letniskowy, a przy nim dół na śmieci, do którego trafiało wyrzucane przez turystów mięso. Aby tam dotrzeć, pawiany musiały przedostać się przez terytorium innego stada. Tylko najsilniejszym i najbardziej agresywnym samcom udawał się ten wyczyn. Pewnego dnia mięso okazało się jednak zakażone, a po jego zjedzeniu pawiany zmarły. W ten sposób ci, którzy reprezentowali postawy najbardziej skrajne, zapędzili się tak daleko, że sami wyeliminowali się z politycznej rywalizacji. Co ciekawsze, nowe samce przybywające do tego zaskakująco spokojnego stada (samce pawianów migrują) adaptowały się do jego pacyfistycznej, bezstresowej kultury. W książce „Małpa w każdym z nas” de Waal opisuje zaś eksperyment, który podobnie jak nieszczęsne losy samców pawianów przyniósł pokój u innych konfliktowych małp – rezusów. De Waal postanowił sprawić im współlokatorów – makaki niedźwiedzie. Małpy spokojne, tolerancyjne oraz, co ważne, nieco większe niż rezusy. Kiedy rezusy przełamały strach i zaczęły agresywnie pochrząkiwać w kierunku nowych towarzyszy, zostały zignorowane, jak gdyby nie stanowiły najmniejszego zagrożenia. 

Po pięciu miesiącach interakcji i wzajemnych obserwacji rezusy nauczyły się zaprowadzać między sobą pokój równie sprawnie, jak makaki niedźwiedzie. Ale spokój nie utrzyma się długo, jeśli część osobników nie będzie traktowana sprawiedliwie. Sarah Brosnan we współpracy z de Waalem zajęła się poczuciem sprawiedliwości w eksperymencie z kapucynkami. Umieszczone w małych klatkach obok siebie wykonywały one proste zadanie i otrzymywały za to nagrodę. Początkowo tę samą: plasterki ogórka. Posłusznie wykonywały wtedy zadanie. Ale jeśli jedna otrzymywała w nagrodę smaczniejsze od ogórka winogrono – sytuacja się zmieniała.

Kapucynka potraktowana gorzej nie tylko nie zjadała wtedy swojego ogórka, lecz także wyrażała niezadowolenie: rzucała ogórkiem w eksperymentatora, potrząsała całą klatką! W kolejnych latach eksperyment ten powtórzono z udziałem innych zwierząt. Szympansy reagują podobnie, ale Brosnan odkryła pewną wartą odnotowania różnicę. Oprócz protestu osobnika pokrzywdzonego szympans otrzymujący lepszą nagrodę czasami odmawiał jej przyjęcia, dopóki druga małpa nie została potraktowana tak samo.

Polityczna menażeria

„Szympansia polityka” jest stałą pozycją na listach lektur polecanych początkującym politykom. A cała opisana powyżej menażeria jest dla nas lustrem, w którym jako gatunek możemy się przejrzeć i dostrzec m.in. wielość różnorodnych tendencji behawioralnych i potencjał do zmian. Dokonywanie zmian i utrzymywanie ich konsekwencji wymaga jednak wcześniejszego zrozumienia starych ewolucyjnie mechanizmów dyrygujących polityką w grupach zwierząt społecznych. Ponieważ jeśli coś ma silne podłoże biologiczne, trudno zakładać, że da się łatwo zmienić, np. za pomocą samej argumentacji za wyższością tego czy innego systemu politycznego. Nawet najbardziej precyzyjna retoryka nie wymaże dziedzictwa milionów lat ewolucji. Być może kiedy nauczymy się przyjmować taką perspektywę częściej, nasza „człowiecza” polityka będzie miała większą szansę stać się polityką bardziej ludzką. g

© Wszelkie prawa zastrzeżone

Okładka tygodnika WPROST: 49/2016
Więcej możesz przeczytać w 49/2016 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 49/2016 (1765)

  • Nowy program edukacji dla polityków 4 gru 2016, 20:00 Niektórym przedstawicielom narodu przydałby się kurs przybliżający ich do realnego świata zwykłych Polaków. W ubiegłym tygodniu Ministerstwo Edukacji zaprezentowało nowe podstawy programowe dla dzieci wraz z lekturami (piszemy o tym na str. 54). Poszedłem tym tropem. Oto lista... 10
  • Niedyskrecje parlamentarne 4 gru 2016, 20:00 Najgorętsza plotka tygodnia brzmi: 19 grudnia PiS wprowadzi komisarza do Warszawy. Dlaczego 19 grudnia? Bo to pierwszy dzień Trybunału Konstytucyjnego bez Andrzeja Rzeplińskiego. Awantura o nowego przewodniczącego może być ostra. Obecny... 14
  • Spięcie tygodnia 4 gru 2016, 20:00 Pinior nie jest lumpem Władysław Frasyniuk JÓZEF PINIOR TRAKTOWANY JEST PRZEZ RZĄDZĄCYCH JAK LUMP, PRZESTĘPCA, który niejednokrotnie łamał prawo. Do tego na czas jego zatrzymania ściąga się kamery telewizyjne. To działanie czysto... 16
  • Obraz tygodnia 4 gru 2016, 20:00 74 procent Polaków korzysta z sieci. Jesteśmy jednym z liderów Europy Środkowej i Wschodniej. 1. miejsce zajmują Estończycy (86 proc.), ostatnie – Rumuni (58 proc.). Rodzina tradycyjna to rodzina, w której opieka nad dziećmi jest... 18
  • Info radar 4 gru 2016, 20:00 Z brzytwą na Fassbendera W Hollywood nie ma teraz gorętszego nazwiska niż Alicia Vikander, gwiazda „Światła między oceanami”. Dla „Wprost” wspomina swoją pracę na planie. Wróciła pani z głuszy? Niemalże! Reżyser Derek... 20
  • Lewo Prawo 4 gru 2016, 20:00 Kawaler Kurski JEDEN Z BUDOWNICZYCH PAŃSTWA PIS, SZEF TELEWIZYJNEJ PROPAGANDY JACEK KURSKI, rozwiódł się. Nie byłoby w tym nic dziwnego, gdyby nie to, że – jak doniosły media – „został kawalerem” i w związku z tym może ponownie... 24
  • Zdarzyło się jutro 4 gru 2016, 20:00 Czekoladki od Amber Gold, słodka żołądkowa i inne przysmaki mijającego tygodnia. 28
  • Posłowie PiS chcą zakazać porno w sieci 4 gru 2016, 20:00 Grupa posłów PiS chce ograniczenia dostępu do internetowej pornografii – ustalił „Wprost” – Dziś prawo jest w tym zakresie zbyt liberalne – przekonuje poseł Arkadiusz Mularczyk. 30
  • Kopacz wiedziała o sprawie Józefa Piniora 4 gru 2016, 20:00 Zatrzymanie legendy Solidarności przez CBA wzburzyło Polaków. Śledztwo w sprawie korupcji trwa. Jak ustalił „Wprost”, wiedziała o nim już premier Ewa Kopacz, co miało swoje konsekwencje. 36
  • Wojna o telewizję 4 gru 2016, 20:00 Atak wicepremiera Glińskiego na TVP dobrze oddaje atmosferę wokół publicznej telewizji. Trwa walka o wpływy. 38
  • Adam Bodnar: Jarosław Kaczyński pisze do mnie bardzo często 4 gru 2016, 20:00 Z rzecznikiem praw obywatelskich rozmawiali Olga Wasilewska i Marcin Dzierżanowski 42
  • Posłowie ciężko pracują 4 gru 2016, 20:00 PiS spełnił wyborczą obietnicę i podniósł kwotę wolną od podatku. Jednak efekt jest taki, że równie dobrze można było nic nie robić. 46
  • Fundusze Europejskie – co nas czeka 4 gru 2016, 20:00 Wielkimi krokami zbliża się rok 2017, a w nim nowe szanse na unijne wsparcie. Pierwsze informacje o terminach naborów wniosków są już dostępne na portalu Funduszy Europejskich. 48
  • Ziobro kontra Polański. Czy reżyser trafi za kratki 4 gru 2016, 20:00 Zbigniew Ziobro chce postawienia Romana Polańskiego przed amerykańskim sądem. Oskarżony o gwałt na nieletniej reżyser wciąż jest bezpieczny we Francji, ale po tamtejszych wyborach prezydenckich może się znaleźć w prawdziwych kłopotach. 50
  • Twórca Nike: 7 SPOSOBÓW NA SUKCES W BIZNESIE 4 gru 2016, 20:00 Założona przez 20-letniego młodzieńca ikona sportu powstała kilkadziesiąt lat temu. Dziś jest potęgą wartą ponad 83 mld dolarów. Jak to się stało, opowiada współzałożyciel Phil Knight. 56
  • Kto zazdrości naszym kierowcom 4 gru 2016, 20:00 Codziennie ponad pół miliona polskich kierowców rozwozi towar po całej UE. To wielki polski sukces. Dlatego niektóre kraje robią, co mogą, by nas powstrzymać. 60
  • Firmy bardziej odpowiedzialne 4 gru 2016, 20:00 Nowe przepisy unijne oraz konsumenci być może wymuszą na polskich firmach właściwsze podejście do kwestii społecznej odpowiedzialności biznesu. 62
  • Hossa Bessa 4 gru 2016, 20:00 Słodka obniżka Szwajcarzy z Nestlé dokonali przełomowego odkrycia. Wiedzą, jak o 40 proc. zmniejszyć zawartość cukru w czekoladzie tak, żeby nie straciła na smaku. Naukowcy zmienili strukturę cukru, dzięki czemu ten szybciej się... 64
  • Strefy dużych możliwości 4 gru 2016, 20:00 Czy specjalne strefy ekonomiczne to sposób na szybki rozwój firmy, czy tylko na obniżenie kosztów? Tak naprawdę to coś o wiele więcej, bo szansa na rozwój słabszych regionów i spadek bezrobocia. 66
  • Inkubator dla inwestycji 4 gru 2016, 20:00 Jednym z priorytetów Ministerstwa Rozwoju jest budowanie wzrostu gospodarczego m.in. w oparciu o inwestycje. Chcemy, by ich udział w polskim PKB systematycznie wzrastał. W tym celu resort przygotowuje koncepcję nowej polityki inwestycyjnej. 68
  • Najlepsi na kontynencie 4 gru 2016, 20:00 Katowicka Specjalna Strefa Ekonomiczna ponownie najlepszą strefą w Europie! 69
  • Magnes dla firm 4 gru 2016, 20:00 SSE są niewątpliwie jednym z najefektywniejszych instrumentów wsparcia rozwoju regionalnego – mówi Marcin Chludziński, prezes Agencji Rozwoju Przemysłu. 70
  • Nowi sojusznicy Polski 4 gru 2016, 20:00 Nasz rząd podjął kampanię dyplomatyczną na wielu frontach. Polsce daleko od izolacji, w jaką chciałaby wepchnąć obecną ekipę opozycja. 75
  • Protestanci zdobywają Brazylię 4 gru 2016, 20:00 W tym największym katolickim kraju protestanci stanowią już niemal 30 proc. wszystkich wiernych, a ostatnio budują coraz mocniejszą pozycję w polityce. 78
  • DarkNet – mroczny internet 4 gru 2016, 20:00 Ekran, przez który zaglądacie do internetu, kryje również ciemną stronę. Nawet jeśli będziecie jej unikać, może to was nie uchronić przed niebezpieczeństwem. 80
  • Know How 4 gru 2016, 20:00 Głośny rozrabiaka JBL CHARGE 3 TO TAKI MAŁY ŁOBUZ, który raz, że potrafi rozkręcić nie mal każdą imprezę, a dwa, że w razie czego pomoże nam choćby wtedy, gdy rozładuje się nam bateria w telefonie. Trik jest bardzo prosty. W... 82
  • Odkryj tajemnice wody w Hydropolis 4 gru 2016, 20:00 Futurystyczne, multimedialne i interaktywne – Hydropolis to centrum wiedzy o wodzie, które powstało we Wrocławiu w pochodzącym z 1893 r. budynku miejskich wodociągów. 83
  • Małpi parlament. Co o polityce mówi obserwowanie małp 4 gru 2016, 20:00 Wyluzowane i pokojowo nastawione bonobo to hipisi wśród małp. Szympansy to drętwe sztywniaki. A wszystkie gatunki prowadzą swoje własne gry o władzę w stadzie. 84
  • Ostatnia rodzina rewolucji 4 gru 2016, 20:00 Fidel Castro miał z czterema kobietami przynajmniej 11 dzieci. Część z nich jednak wyrzekła się go, podobnie jak rodzona siostra i najstarszy brat. Życie rodzinne nie udało się dyktatorowi tak samo, jak próba przekształcenia Kuby w komunistyczny raj na Ziemi. 90
  • Talent show: raj (nie) spełnionych marzeń 4 gru 2016, 20:00 Talent show to prosty sposób na odsianie potencjalnych gwiazd od całej reszty. Niestety, nawet zwycięzcy programu nie mogą być pewni sławy, a już na pewno nie... kariery. 94
  • Polki podbijają Bollywood 4 gru 2016, 20:00 Indie coraz chętniej otwierają się na aktorki z Polski. Jeszcze dziesięć lat temu ich obecność na planie była zjawiskiem egzotycznym, dziś jest normą. 98
  • Elżbieta II bez cenzury 4 gru 2016, 20:00 „Korona” to miłosne intrygi i polityczne afery w pałacu Buckingham i przy Downing Street. Serial wciągnie was bez reszty, a potem powali rozmachem. To jedna z najdroższych produkcji w historii telewizji. 102
  • Churchill to ja! 4 gru 2016, 20:00 Najbardziej brytyjski z brytyjskich premierów grany przez Amerykanina? Czemu nie, jeśli to John Lithgow! 103
  • Weronika Rosati: To się państwu spodoba 4 gru 2016, 20:00 LUBIĘ PODRÓŻOWAĆ. WŁAŚCIWIE KAŻDY WYJAZD, LOT TO CZAS NA NADROBIENIE ZALEGŁOŚCI MUZYCZNYCH CZY KSIĄŻKOWYCH, które niekiedy są również podróżami w bardzo odległe czasy. Ktoś mógłby powiedzieć, że jestem monotematyczna, bo... 104
  • Wydarzenie tygodnia 4 gru 2016, 20:00 MUZYKA Niezatapialna Kate Seria chyba najważniejszych koncertów XXI w. dopiero po dwóch latach doczekała się wydania płytowego. Jak głosi plotka, znana perfekcjonistka Kate Bush nie była zadowolona z rejestracji. Zmierzenie się na scenie... 106
  • Chłodnym okiem 4 gru 2016, 20:00 Triumf niepamięci Autorka nazistowskich filmów propagandowych Leni Riefenstahl obchodzi 100. urodziny. To dobry moment na pytania o uwikłanie reżyserki „Triumfu woli” i „Olimpiady” w politykę. Jubilatka wciąż próbuje przekonywać,... 112
  • III RP jak macocha 4 gru 2016, 20:00 Afera reprywatyzacyjna to dramat tysięcy zwykłych mieszkańców wielu polskich miast. Jedną z takich osób jest pani Alina. Mieszka w Śródmieściu od 30 lat w budynku z lat 60., który stanął na terenie trzech zburzonych w powstaniu... 114

ZKDP - Nakład kontrolowany