Na smutnym Zachodzie

Na smutnym Zachodzie

Wydawało się, że kino pogrzebało już westerny. A jednak dzisiaj przeżywają swój renesans. Tyle że odmienione. Przeżarte mrokiem i goryczą.

Użycie cyfrowych kamer nie zmuszało nas do żadnych kompromisów. Przeciwnie, zdarzały się sceny, które inaczej nie mogłyby powstać. Kiedy kręciliśmy przemarsz nocnej karawany, ledwo widziałem twarze aktorów. Czułe obiektywy były jednak w stanie wychwycić każdy błysk ich oczu – mówił Bruno Delbonnel, operator reżyserowanej przez Ethana i Joela Coenów „Ballady o Busterze Scruggsie”. Bo przecież właśnie obraz interesuje uczestników EnergaCAMER IMAGE – festiwalu poświęconego autorom zdjęć filmowych. Bydgoska Opera Nova na osiem dni zamienia się w wystawę i targi wszystkiego, co potrzebne jest im na planie: od kamer przez wielkie stoły do korekcji barwnej aż po używane na planie zimą kurtki o ciepłocie średniej wielkości kaloryfera. Dyskusje? Sięgać po sprzęt Red czy Alexa? A ja słucham słów Delbonnela i myślę o ironii kina. Bracia Coen wkroczyli w nową erę, po raz pierwszy rezygnując z klasycznej taśmy, i zaproponowali widzom… western. Najbardziej klasyczny i, wydawałoby się, przebrzmiały gatunek filmowy.

A jednak dzisiaj autorzy, którzy już kiedyś zrobili „Prawdziwe męstwo”, nie są odosobnieni. Oczywiście, odrętwiała po wyborze Donalda Trumpa Ameryka uważnie przygląda się swojemu społeczeństwu. Na ekranach dominują niezależne produkcje o wykluczonych mieszkańcach „pasa biblijnego”, dzieciakach pozbawionych perspektyw na lepsze życie, samotnych matkach bez pomocy państwa. Ale oprócz tych niemal interwencyjnych, doraźnych analiz twórcy szukają głębszych przyczyn dzisiejszych kryzysów. Kwestionują mity, na jakich zbudowano ideologię Stanów Zjednoczonych. I właśnie u źródeł amerykańskiej mentalności znajdują przemoc, wykluczenie, nietolerancję.

Chciwość

U braci Coen jest wszystko. Uskrzydlony duch zastrzelonego kowboja, który wznosząc się ku niebu, wygrywa melodię na harfie i śpiewa „Yippee Ki Yay”. Przebiegły właściciel banku na pustkowiu w zbroi z patelni na wypadek napadu. Bezręki i beznogi kaleka, zbierający fanty jako wędrowny recytator słynnych przemów. „Ballada o Busterze Scruggsie” (która po bydgoskiej premierze jest dostępna na platformie Netflix) to zbiór niepowiązanych ze sobą noweli o Dzikim Zachodzie. Szalonych, pełnych wyobraźni i błyskotliwej ironii. Upływających w rytmie kolejnych strzałów i zawadiackich przygód bohaterów. Ale z każdą kolejną historią ten film zaczyna ciążyć, wręcz męczyć. Humor blaknie, a na pierwszy plan wychodzi główna siła napędowa wykreowanego przez braci Coen uniwersum: wszechobecna chciwość, która determinuje układy społeczne, relacje międzyludzkie, codzienność. Poszukiwacz przygód nigdy tu nie wie, kiedy ktoś podniesie na niego rękę, by odebrać mu z trudem wydobyte złoto. Młoda dziewczyna z niepokojem spogląda na wybranka swojego serca w drodze przez pustynię. Bo niezależnie od tego, jak wesoła muzyka wybrzmi w tle, każdy strzał to przecież czyjeś życie.

Bracia Coen po raz kolejny po „Prawdziwym męstwie” odzierają Dziki Zachód z legendy. Dzikość nie oznacza tu wolności i niezależności. Raczej permanentny strach o życie, majątek, chwilowy spokój. A przecież podobnie śmiech zamierał w gardle w „Nienawistnej ósemce” Quentina Tarantino. Ostatnio zaś u Jacques’a Audiarda w „Braciach Sisters”. – Właściwie nie wiem, co mnie przyciągnęło do tego filmu – komentuje francuski reżyser. – Może temat przynależności do wspólnoty? Braterstwa? A może opowieść o dziedziczeniu przemocy, które dostajemy w bagażu przodków i musimy sobie jakoś z nim poradzić? Spiralę okrucieństwa próbuje tu przerwać płatny morderca. Ma dość awanturniczego życia od strzelaniny do strzelaniny, między kolejnymi saloonami, w objęciach ordynarnych prostytutek. W jednym z miast na jego naznaczonym krwią szlaku odkrywa nową zdobycz techniki – szczoteczkę do zębów. Po drodze spotyka uczonego rozprawiającego o sprawiedliwości społecznej. I ów bandyta zamarzy o świecie, w którym zamiast sięgać nieustannie po rewolwer, dba się o higienę jamy ustnej i dobre kontakty z sąsiadami. Ale nie jest łatwo zbuntować się przeciwko porządkowi, który rządzi wszystkim wokół.

Inność

W nowych westernach szeryfowie nie są już strażnikami dobra i sprawiedliwości. Ich kolty wypalają, gdy ktoś próbuje odebrać im hegemonię narzucania innym swoich wartości. Dzisiaj twórcy stają w obronie właśnie tych słabszych, których głos zza świstu kowbojskich kul nigdy nie został usłyszany. – Zawsze zastanawiałam się, jak taki John Wayne z „Poszukiwaczy” wyglądał w oczach kobiety, która gotowała mu gulasz – opowiadała Kelly Reichardt, autorka feministycznego westernu „Meek’s Cutoff”, w którym opisała wycieńczającą podróż trzech rodzin przez pustynię Oregano w połowie XIX w. – Tradycyjna, pisana przez mężczyzn historia wypacza naszą wizję przeszłości. Zamienia ją w arenę pojedynków męskiej siły. Podobnie odwrócili perspektywę bracia Zellner w niedawnej „Damulce”.

W odróżnieniu od Reichardt, która uważnie zdokumentowała rzeczywistość sprzed niemal dwóch wieków, oni skupili się wyłącznie na popkulturowych legendach. – Nawet geografia się tu nie zgadza – śmieje się Nathan Zellner. – Wybierając plenery, zwracaliśmy uwagę tylko na to, by przypominały obrazki z książek, które czytaliśmy w dzieciństwie. Są tu więc saloon, skazaniec w beczce, który lada chwila trafi na szubienicę, stare, brodate typy nad butelkami whisky. Tyle że wszyscy męscy bohaterowie okazują się idiotami. Zapatrzonymi w siebie prostakami, których jedyną odpowiedzią na przeciwności losu jest sięgnięcie po broń. Dziki Zachód był nie tylko piekłem kobiet. Reżyserzy dotknęli też powracającego w nowych produkcjach drażliwego tematu: stosunku do Indian. Do tych, którzy wcześniej byli przedstawiani wyłącznie jako „dzicy”. W „Bone Tomahawk” S. Craiga Zahlera to rdzenni mieszkańcy wybijają poszukiwaczy przygód w odwecie za brak szacunku do ich kultury. W „Damulce” zaś, kiedy facet zapyta swojego kompana podróży, czy wchodzą na teren indiański, usłyszy w odpowiedzi: „Gwoli ścisłości, jest nim cała Ameryka”. To zdanie odbija się echem we współczesnym Teksasie z „Aż do piekła”, gdzie stary Indianin, patrząc na potomków kowbojów, westchnie: „Dzisiaj banki zabierają Amerykanom ziemię, którą oni wcześniej zagrabili moim przodkom”.

Przemoc

Western okazuje się bowiem świetną platformą do opowieści o wszelkiej przemocy. Nie tylko w Stanach Zjednoczonych. Scenariusz do „Propozycji” Johna Hillcoata pisał Nick Cave. W – również australijskim – „Słodkim kraju” Warwicka Thorntona stary, mądry Aborygen, niewolnik, zostaje wyjęty spod prawa, gdy nie pozwoli zabić się białemu mężczyźnie. Rumun Radu Jude w utrzymanym w podobnej konwencji „Aferim!” też przypominał o procederze „kupowania” Romów w XIX-wiecznej Transylwanii. Nie ulega jednak wątpliwości, że w Ameryce ta krytyka społeczna brzmi najmocniej. Bo w kraju, gdzie w 1939 r. John Ford zrobił „Dyliżans”, uderza ona w najgłębsze podstawy tożsamości, w szeroko rozpowszechnione i kultywowane legendy, w baśnie, którymi karmi się dziecięca, a później i dorosła wyobraźnia. Bracia Coen, Audiard, Reichardt, Zellnerowie czy Andrew Dominik w „Zabójstwie Jesse’ego Jamesa przez tchórzliwego Roberta Forda” bez taryfy ulgowej w całej tej mitologii odkrywają przemilczany brud. Nędzę, która zmusza do najstraszniejszych czynów. Dominację pieniądza. Świat lepki od nienawiści zbudowany przez pazernych maczo, którzy swoim okrucieństwem zmiatają wszystko, co delikatne. Zamiast odważnych ludzi o romantycznych wolnych duszach artyści portretują XIX-wiecznych Gordonów Gekko wyposażonych w broń palną i pozbawionych jakichkolwiek moralnych skrupułów. A nad tym wszystkim zdaje się unosić sztandar ze słowami niedawnego gorzkiego hitu rapera Childish Gambino: „This Is America”. g

© Wszelkie prawa zastrzeżone

Okładka tygodnika WPROST: 47/2018
Więcej możesz przeczytać w 47/2018 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 47/2018 (1862)

  • Dwie afery, które trzeba szybko wyjaśnić 18 lis 2018, 20:00 Skandal związany z rozmową przewodniczącego Komisji Nadzoru Finansowego z jednym z najbogatszych Polaków uderza w fundamenty naszej gospodarki, a zatem i państwa. Bezpieczeństwo systemu bankowego ma pierwszorzędne znaczenie. W ślad za tym... 3
  • Niepokojące objawy u dziecka 18 lis 2018, 20:00 Z prof. Wojciechem Młynarskim, pediatrą, onkologiem i hematologiem dziecięcym z Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, rozmawia Katarzyna Pinkosz. 5
  • Niedyskrecje parlamentarne 18 lis 2018, 20:00 JAROSŁAW KACZYŃSKI POJAWIŁ SIĘ NA OSTATNIM POSIEDZENIU W SEJMIE. Działacze opozycji odnotowali z niejakim zawodem, że lider PiS był w dobrym humorze i wyglądał na całkowicie zdrowego. POWYBORCZE ROZLICZENIA W SLD NIE NALEŻĄ DO MIŁYCH.... 8
  • Obraz tygodnia 18 lis 2018, 20:00 34 mln zł zapłacono za obraz Tamary Łempickiej na aukcji „Impressionist and Modern Art” domu aukcyjnego Christie’s. To rekordowa cena za obraz polskiego artysty. Wygrana Natalia Maliszewska zdobyła dwa złote medale Pucharu Świata i... 10
  • Info radar 18 lis 2018, 20:00 Ostatnie dni Czarzastego? Duża część działaczy SLD domaga się odwołania szefa Włodzimierza Czarzastego. Członkowie Sojuszu oskarżają go o klęskę w wyborach samorządowych. W cieniu afery KNF w piątek odbyło się posiedzenie... 12
  • Trzy lata złej zmiany 18 lis 2018, 20:00 ORGANIZACJE LGBTI CZARNO NA BIAŁYM WYKAZAŁY TO, czego mogliśmy się domyślać. 16 listopada 2015 r. w Polsce zaczęła się instytucjonalna homofobia. Państwo polskie zawsze dyskryminowało osoby LGBTI, pary jednopłciowe nigdy nie mogły... 13
  • Kogel-mogel na miarę naszych czasów 18 lis 2018, 20:00 Rozmowa z Ewą Kasprzyk, odtwórczynią roli Barbary Wolańskiej w filmie „Miszmasz, czyli kogel-mogel 3”. 14
  • Czy nacjonalizm jest groźny 18 lis 2018, 20:00 lewo POPRAWNOŚĆ POLITYCZNA, CIESZĄCA SIĘ W POLSCE ZŁĄ SŁAWĄ, MA CO NAJMNIEJ DWA WCIELENIA. Jedno liberalne, które ma na celu unikanie mowy pogardy i nienawiści. Drugie prawicowe, kamuflażowe. W liberalnym chodzi o używanie takich... 16
  • Jak się podrabia leki w Polsce 18 lis 2018, 20:00 Przy współpracy z Narodowym Instytutem Leków sprawdziliśmy, jak działa czarny rynek leków w Polsce. Wyniki eksperymentu są szokujące. 18
  • Polacy, co wy robicie?! 18 lis 2018, 20:00 To, co w ostatnich dwóch latach wydarzyło się w stosunkach polsko-ukraińskich, to sukces Moskwy, wynik kremlowskiej operacji. Nie rozumiem tego, co się dzieje w Polsce – mówi Wiktor Juszczenko, prezydent Ukrainy w latach 2005-2010. 24
  • Dobry policjant Kaczyńskiego 18 lis 2018, 20:00 W obliczu zagrożenia, które nazywa się Donald Tusk, Prawo i Sprawiedliwość zaczyna zwierać szeregi. W tym procesie szczególną rolę ma odegrać Joachim Brudziński – prawa ręka prezesa. 30
  • Bieda to nie tylko kwestia pieniędzy 18 lis 2018, 20:00 11 listopada stworzyliśmy ramy, które pozwoliły Polakom na wielkie, wspólnotowe przeżycie – ocenia wicepremier Piotr Gliński i nie szczędzi opozycji: PiS jest traktowany jak Żydzi przez Goebbelsa. 34
  • Wyścig o władzę na dole 18 lis 2018, 20:00 PiS walczy o sejmiki, by odebrać przyczółki PO i pokazać, że jest partią zdolną do koalicji. Dla Platformy i PSL są one niezbędne do utrzymania partyjnych szeregów przed przyszłorocznymi wyborami. 38
  • Szantaż, pieniądze i polityka 18 lis 2018, 20:00 Kolejna „taśma” w polskiej polityce kompromituje pisowskiego szefa nadzoru bankowego. Były już dostojnik pokazuje się na niej nie tyle jako reprezentant państwa, któremu dano wielką władzę po to, aby strzegł bezpieczeństwa systemu... 41
  • Żyj i daj żyć innym 18 lis 2018, 20:00 W berlińskiej knajpie przysłuchiwałam się rozmowie mojego partnera z Krzysztofem, gadali o motocyklach. Nic specjalnie godnego uwagi, gdyby nie to, że Krzysztof miał na sobie perukę z długimi lokami, obcisłą mini, szpilki i czerwoną... 42
  • Cukrzyca to choroba kłamców 18 lis 2018, 20:00 Wszyscy zakładają, że regularne wizyty u lekarza wyposażają cię w odpowiednią wiedzę, że ty traktujesz lekarza poważnie i można ci zaufać. Ja nie byłem osobą godną zaufania – mówi Michał Figurski. 44
  • Życie z cukrzycą 18 lis 2018, 20:00 To choroba znana od tysiącleci, która dziś ma cechy epidemii. Szacuje się, że choruje na nią 415 mln osób na świecie, w tym ponad 3 mln Polaków. Międzynarodowa Federacja Cukrzycy IDF ocenia, że do 2040 r. chorych będzie ponad 640 mln osób. 49
  • Cukrzyca nie pyta o wiek. Ale o styl życia – już tak 18 lis 2018, 20:00 Może powoli rozwijać się latami, a my długo bagatelizujemy jej objawy. Cukrzyca typu 2. jest powszechnym problemem, ale to nie oznacza, że nie można się przed nią uchronić. 54
  • Zły system 18 lis 2018, 20:00 Dymisja Marka Chrzanowskiego to niejedyna zmiana na rynku finansowym. Nie jest też pewna pozycja szefa Narodowego Banku Polskiego. 56
  • Hossa bessa 18 lis 2018, 20:00 Drogie frutti di mare Rząd majstruje przy ustawie VAT. Po zmianach niższy podatek ma dotyczyć większości produktów dla kobiet i podstawowych produktów spożywczych, jak pieczywo, owoce czy zupy. Podwyżek cen mogą się spodziewać... 59
  • Kongres 590 18 lis 2018, 20:00 Już po raz trzeci w podrzeszowskiej Jasionce odbył się Kongres 590. W miejscowości liczącej sobie 2,5 tys. mieszkańców rozmawiano o miliardach złotych. 60
  • Przewaga dzięki perfekcji 18 lis 2018, 20:00 Audi Perfect Lease zdobył nagrodę Laur Konsumenta 2018 jako Odkrycie Roku w kategorii usługi leasingowe. 62
  • Tworzymy historię płatności bezgotówkowych w Polsce 18 lis 2018, 20:00 – Świadome społeczeństwo zwraca ogromną uwagę na wygodę płatności – mówi Jolanta Rycerz, członek zarządu First Data Polska. 64
  • Zimna wojna 2.0 18 lis 2018, 20:00 Na świecie pęcznieje putinowska agentura, a skrytobójstwa na stałe wróciły do arsenału rosyjskich służb. Mimo to Zachód wciąż bagatelizuje zagrożenie ze Wschodu. 67
  • Blamaż Europy 18 lis 2018, 20:00 Wielki unijny plan uratowania przed Trumpem porozumienia nuklearnego z Teheranem okazał się niewypałem. Mimo buńczucznych deklaracji brakuje w Europie odważnych do rzucania gospodarczych wyzwań Ameryce. 70
  • Wyobraźnia i ekologia 18 lis 2018, 20:00 Na przestrzeni dziejów ludzkości wszelkie próby zrozumienia i zdefiniowania człowieka wiązały się ściśle ze sposobem, w jaki postrzegamy oraz przedstawiamy inne zwierzęta. 73
  • Mistrz 18 lis 2018, 20:00 Uważany za tytana pracy, jako dziecko dostawał od dziadka pieniądze, by uczyć się muzyki. Symbol polskiej kultury o korzeniach niemiecko-ormiańskich.Krzysztof Penderecki obchodzi 85. urodziny. 76
  • Lubię artystyczną udrękę 18 lis 2018, 20:00 Zdarza mi się słyszeć: „Moja córka śpiewa twoją piosenkę z serialu”. I w ogóle nie mam z tym problemu, każdy sposób dotarcia do piosenki jest fajny i dobry – mówi Bovska. 80
  • Na smutnym Zachodzie 18 lis 2018, 20:00 Wydawało się, że kino pogrzebało już westerny. A jednak dzisiaj przeżywają swój renesans. Tyle że odmienione. Przeżarte mrokiem i goryczą. 84
  • Wydarzenie 18 lis 2018, 20:00 Mądry deprawator Józef Hen, „Ja, deprawator”, Sonia Draga Józef Hen to postać imponująca, nie tylko ze względów literackich (powieści, eseje historyczne, scenariusze filmowe), ale też dlatego, że to człowiek, który nie poddaje się... 88
  • Film 18 lis 2018, 20:00 Pod wulkanem TO ONA (ON?) ZAPROPONOWAŁA SAVERIO COSTANZO ekranizację swojej bestsellerowej powieści. Najbardziej tajemnicza postać świata literatury, pisarka o pseudonimie Elena Ferrante kontaktowała się z reżyserem za pomocą e-maili.... 89
  • Muzyka 18 lis 2018, 20:00 Wielkie Dionizje Już sama wiadomość, że legendy znów spotykają się ze sobą, by twórczo skonfrontować solowe doświadczenia zawodowe, musi fana ucieszyć. Lisa Gerrard oraz Brendan Perry niemal od początku kariery poszukują, starają... 90
  • Książka 18 lis 2018, 20:00 Czytadło z wyższej półki Isabel Allende, „W samym środku zimy”, Muza SA Światowej sławy chilijska pisarka regularnie wydaje kolejne powieści o miłości, niemożliwej i możliwej, o losach uwikłanych w politykę współczesną i w... 91
  • Kalejdoskop 18 lis 2018, 20:00 Dojrzewając do odpowiedzialności Kto by tam liczył, ale dzieł komiksowych albo deprecjonujących, albo rozkładających na czynniki pierwsze opowieści superbohaterskie jest niewiele mniej niż historii z Batmanem czy Spider-Manem – na czele... 92
  • Kuturalna trzynastka 18 lis 2018, 20:00 Mateusz Damięcki AKTOR TEATRALNY, FILMOWY I TELEWIZYJNY 94
  • Co to za dom 18 lis 2018, 20:00 Z okazji obchodzonej niedawno setnej rocznicy odzyskania niepodległości życzę Polsce więcej tolerancji, otwartości, liberalizmu, mniej ksenofobii, negatywnych emocji. Jest wielu zdolnych Polaków, którzy pokazują, że można i robią... 95
  • Jak fotografować w naturze 18 lis 2018, 20:00 RADZI Tomasz Woźny, fotograf Od razu ostrzegam – nie wyśpicie się. Przy fotografowaniu natury kluczowa jest bowiem pora dnia. Najlepiej robić takie zdjęcia o świcie, ewentualnie wieczorem, czyli wtedy, gdy światło jest nisko, jest mało... 96
  • Zrób sobie… Beatę Szydło 18 lis 2018, 20:00 Znów jakaś kolumna o mało was nie rozjechała? Nie dzwońcie po policję – to może być pani premier i jeszcze będzie na was! Tomasz Broda Składniki: poduszka typu jasiek – 23 zł plastelina – 7,66 (całe opakowanie) zeszyt papierów... 98

ZKDP - Nakład kontrolowany