Spójrz w oczy rolnikowi

Spójrz w oczy rolnikowi

Maszyna rolnicza
Maszyna rolnicza / Źródło: Policja
Można się obawiać, że podkopywany od lat mit o doskonałej jakości polskiej żywności runął ostatecznie. Przed spragnionymi zdrowego jedzenia są teraz dwie drogi: naprawdę duże pieniądze albo zaprzyjaźniony uczciwy rolnik.

Każdy bardziej świadomy człowiek, szczególnie jeśli jest rodzicem, stojąc dziś przed stoiskiem mięsnym w hipermarkecie, zastanawia się, z czego zostały zrobione te apetyczne parówki, jakie szkodliwe pierwiastki zawiera najbardziej różowa szynka, ile antybiotyków zje jego dziecko w kotlecie i w jaki sposób rozstała się z życiem krowa albo świnia, której mięso leży w ladzie chłodniczej. Wprawdzie w odpowiedzi na skandal mięsny ujawniony w telewizyjnym reportażu „Chore bydło kupię” minister rolnictwa i rozwoju wsi Jan Krzysztof Ardanowski ogłosił na Twitterze: „Jeżeli ktokolwiek w Polsce dla zysku, dla chęci wzbogacenia się, czyni szkodę wizerunkowi polskiej żywności, okazuje się łajdakiem i złodziejem, niech nie czuje się bezpiecznie. Każdy przypadek oszustwa będzie piętnowany i wypalany gorącym żelazem”, ale sceptyczna publiczność zachowała dystans. Podobnie jak wobec oświadczenia resortu, że „Zabezpieczone mięso zostało przebadane, nie stwierdzono zagrożeń biologicznych”.

Nie ma zagrożeń biologicznych, więc mięso z chorych krów, zabijanych w okrutny sposób nadaje się do spożycia? – Takie mięso jest szkodliwe dla konsumenta. Tyle że nie od razu poczujemy tego skutki – komentuje anonimowo hodowca krów, weterynarz i naukowiec, pracownik państwowej instytucji. – Podobnie mięso, w którym jest antybiotyk, albo wędlina która na każdym etapie jest ostrzykiwana wodą z chemicznymi substancjami, same w sobie nie są trucizną. Nikogo to nie zabije, nikt się od razu nie rozchoruje. Ale gdy kotlet na patelni śmierdzi apteką, trudno się łudzić, że substancje w nim zawarte nie przenikną do ludzkiego organizmu.

A w dłuższej perspektywie będą miały wpływ na nasz organizm. Jaki? Trudno przewidzieć – mówi. A co gorsze, klient nigdy się nie dowie, jakiej jakości to mięso było. Bo to wybrakowane, w złym kolorze, sine, trafia do parówek, pierożków, kebabów, gotowych gulaszy lub jest od razu przyprawiane, aby kolor przypraw ukrył jego wygląd. Chociaż afera dotyczy bezpośrednio tylko wołowiny, konsumenci zaczęli się przyglądać innym rodzajom żywności. Opanował ich strach. Związany jest nie tylko z mięsem, lecz także z traktowanymi chemią warzywami i owocami, spulchnianym sztucznie, zawsze świeżym pieczywem, niepsującymi się produktami mlecznymi. Czy możemy odzyskać kontrolę nad tym, co jemy?

Jakość ma swoją cenę

Fachowcy od jakościowego jedzenia pocieszają zatroskanych konsumentów i zapewniają, że można w Polsce kupić dobre mięso, chociaż trzeba się postarać. – A nie mówiłem! – woła z satysfakcją Adam Chrząstowski, szef kuchni topowych restauracji, specjalista od wołowiny. – Od lat zwracamy uwagę, że aby wołowina była najwyższej jakości, najważniejszy jest dobrostan zwierząt. Apelujemy, aby podnieść jakość życia i śmierci krów! Sam do swoich restauracji wybiera zaufanych dostawców, na ogół są to hodowcy szlachetnych ras hodowanych w małych stadach. Zawsze chce się dowiedzieć, w jakich warunkach krowa żyła, jak długo wypasała się na wolnym powietrzu, co jadła i jak umarła. – Jeśli dostawała kiszonkę wzbogaconą pulpą rybną, ta ryba wyjdzie w smaku mięsa.

Jeśli ubój następował w sytuacji wysokostresowej dla krowy, wzrośnie zasadowość w mięsie, wytrąci się amoniak, a to zdyskwalifikuje organoleptycznie mięso, bo będzie śmierdzące i niesmaczne – tłumaczy. – W Polsce można już spotkać hodowle pojedynczych stad japońskich krów z Kobe, których mięso jest uznawane za najzdrowsze i najdroższe na świecie. Podobno krowy na pastwisku słuchają muzyki Mozarta – dodaje Basia Starecka, dziennikarka kulinarna. – Przybywa specjalistycznych sklepów mięsnych, gdzie sprzedawca godzinami będzie nam opowiadał o hodowli czy sposobach przyrządzania mięsa. Wszystko jest transparentne i jawne – zapewnia Chrząstowski. Ale uprzedza: – Jakość ma swoją cenę. I zdradza, po ile kupuje mięso. – Najlepsze partie, czyli antrykot i rozbef, kosztują w hurcie ok. 80 zł za kilogram bez kości. Polędwica nawet 100 zł. Do tego na każdym etapie należy doliczyć marżę. Dodajmy, że kilogram wołowiny z krów z Kobe kosztuje ok. 1 tys. zł. Na to Chrząstowski także ma radę: – Ograniczmy spożycie mięsa. W zamian zainwestujmy w to najlepszej jakości. Choć jest znacznie droższe, daje gwarancję smaku i zdrowia.

W gospodarstwie u rolnika

Zdaniem Marcina Migały, rolnika i twórcy ekologicznego gospodarstwa Rolnictwo Wspomagane przez Społeczność „Marianka”, spadkowi jakości żywności winna jest utrata relacji z człowiekiem. – W długim łańcuchu od producenta do konsumenta wszyscy stają się anonimowi. Opłacalność i wydajność za wszelką cenę przesłoniła nam ludzką przyzwoitość i uczciwość. A stąd już prosta droga do nadużyć, a nawet przestępstw, a co za tym idzie, coraz słabszej jakości jedzenie – tłumaczy. Rolnictwo Wspierane przez Społeczność (RWS) to zdaniem Migały ratunek i dla relacji, i dla jakości jedzenia. Ten ruch, popularny na świecie, szczególnie w Niemczech i na południu Europy, rozpoczął się w Japonii w latach 70. XX w. Został zapoczątkowany przez kobiety, obawiające się o zdrowie swoich dzieci w związku ze stosowaniem chemikaliów w rolnictwie. W RWS zasada jest prosta. Grupa osób skupia się wokół wybranego przez siebie gospodarstwa. Na początku sezonu uczestnicy z góry płacą określoną sumę, aby pomóc rolnikowi w opłaceniu kosztów nasion, sadzonek, uprawy, płacy pracowników. W trakcie sezonu rolnicy raz w tygodniu przywożą zestaw różnorodnych sezonowych warzyw, owoców, kiszonek, jajek i innych produktów. Klient zawsze może odwiedzić rolnika, obejrzeć gospodarstwo, warunki uprawy. – Ten system bazuje właśnie na relacji. Cotygodniowe spotkania jednoczą ludzi, budują zaufanie – zachęca Migała. I wierzy, że gdy spojrzy rolnikowi w oczy, uściśnie mu dłoń, ten podzieli się z nim samym dobrem i sprzeda towar taki, jaki sam chciałby jeść.

Kooperatywy budują wspólnotę

Z podobnych względów Joanna Jarmul, pracownica na wydziale nauki o zwierzętach w Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, zachwala system kooperatyw. Kooperatywa spożywcza to rodzaj spółdzielni, której członkowie wspólnymi siłami zaopatrują się w żywność prosto od producentów. Nie mają szefów, prezesów, a zysk nie jest ważny. Najważniejsza jest zdrowa i sprawdzona żywność. Chociaż każdy oszczędza, bo negocjowane przez członków ceny bywają nawet o 40 proc. niższe niż w sklepie. Nie wiadomo, ile dokładnie kooperatyw działa na terenie Polski, ale szacuje się, że minimum 50 i wciąż ich przybywa. Praktycznie w każdym większym mieście działa choćby jedna. W Warszawie jest ich kilkanaście. Członkostwo nie polega jedynie na kupowaniu produktów. Każdy członek zobowiązuje się przepracować określoną liczbę godzin dla rozwoju wspólnoty. Może odbierać dostawę od rolnika lub pomagać sortować towar dla odbiorców. Może prowadzić rozliczenia lub dbać o promocję. Słowem – każdy daje coś od siebie.

Ewa Woch-Dolewska, członkini warszawskiej kooperatywy Notoeko i współtwórczyni Kooperatywni.pl, platformy, która umożliwia tworzenie grup zakupowych, już od kilku lat nie odwiedziła supermarketu. 80 proc. wszystkich produktów kupuje właśnie na kooperatywnych akcjach. – Mamy warzywa, owoce, kasze, mąki, nabiał, pieczywo. Ale też pomarańcze prosto z Sycylii, książki dla dzieci oraz ekologiczne kosmetyki – tłumaczy. Choć sama jest wegetarianką, kupuje drób dla męża i dzieci. – Nie boję się, że rodzinie podam coś, co niekoniecznie jest świeże lub hodowane w sposób przemysłowy. Członkowie kooperatyw mają kontakt z dostawcami, sprawdzają uprawy i hodowle, gwarantują, że produkt jest ekologiczny i najwyższej jakości – mówi. Ale to, co jej zdaniem w kooperatywie jest najcenniejsze, to fakt, że członkowie wspierają konkretną osobę, producenta, a nie cały łańcuszek anonimowych firm, które na każdym etapie, od produkcji do konsumenta zarabiają na towarze. – Dzięki nam rolnik, sadownik czy hodowca może liczyć na godne wynagrodzenie, a nie na ułamek ceny, którą ludzie płacą w sklepie.

Jak za prl

Joanna Jarmul należy do Kooperatywy Południowej i jak każdy członek czynnie angażuje się w jej działania. – Raz na miesiąc lub półtora organizuję akcję na wołowinę. Przy pomocy kolegów z uczelni znalazłam doskonałe źródło dostawy – opowiada.

Do warszawskich odbiorców przyjeżdża wołowina rasy mięsnej limousine. Krowy są hodowane w gospodarstwie Bartka i Doroty Konopków w województwie świętokrzyskim, a hodowcy mają ekologiczne certyfikaty i wyróżnienia jako produkt lokalny. Co miesiąc mięso zamawia ok. 30 osób z kooperatyw. – Mamy pewność, że mięso jest świeże, krowy żyły w dobrostanie, wypasały się na łąkach, dostając naturalną paszę. Wołowina po uboju musi trochę powisieć, ale rozbiór mięsa odbywa się dzień przed dostawą do Warszawy. Jest zachowany ciąg chłodniczy, bo mięso wiezione jest w samochodzie chłodni – wylicza plusy Jarmul. RWS, które w Polsce dopiero kiełkuje, na razie nie oferuje mięsa, choć Migała nie widzi przeszkód, żeby je włączyć, wielokrotnie widział, że tak jest za granicą. – Pamiętamy, jak w czasach PRL jeździło się na wieś, paru sąsiadów kupowało wspólnie od zaprzyjaźnionego rolnika świniaka lub cielaka i mięso rozdzielali między sobą. Przy okazji przywieźli kurę, bańkę mleka i marchew prosto z pola. Do takich relacji warto wrócić – zachęca. I przytacza motto: „Najdłużej żyje ten, kto swoje jedzenie widzi za oknem”.

Okładka tygodnika WPROST: 7/2019
Więcej możesz przeczytać w 7/2019 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 7/2019 (1873)

  • Proponuję nowy mechanizm w państwie 10 lut 2019, 20:00 Nieustannie zastanawiam się, jak nowoczesne technologie mogą poprawić funkcjonowanie naszego systemu politycznego. Niedoskonałego, że tak delikatnie to ujmę. Rozważałem m.in., jak można wykorzystać wyposażenie obywateli w bezpieczne... 3
  • Niedyskrecje parlamentarne 10 lut 2019, 20:00 W PAŁACU PREZYDENCKIM ZAPANOWAŁO IŚCIE WIOSENNE OŻYWIENIE. Pan prezydent odkurzył konto na Instagramie, gdzie już od jakiegoś czasu bryluje Donald Tusk. Po raz pierwszy odbyło się spotkanie noworoczne z dziennikarzami, na twitterowym... 6
  • Obraz tygodnia 10 lut 2019, 20:00 52 mln użytkowników Instagrama polubiło zdjęcie jajka i tym samym w kilka dni zdetronizowali dotychczasową rekordzistkę – modelkę Kylie Jenner (18 mln polubień) Wygrana Krystyna Janda została nagrodzona na Sundance za rolę w... 9
  • Info radar 10 lut 2019, 20:00 Kardynał Dziwisz nie może milczeć Ojciec Święty wrzucił Watykanowi bombę – uważa Tomasz Terlikowski, publicysta katolicki. Powód? Franciszek mógł zasugerować publicznie, że Jan Paweł II ukrywał pedofilię w Kościele. Chodzi o... 10
  • Sojusz Kukiza, Dudy i Ziobry 10 lut 2019, 20:00 Paweł Kukiz jeszcze w styczniu w wywiadzie dla „Wprost” mówił, że prowadzi rozmowy z prezydentem i ministrem sprawiedliwości w sprawie ustanowienia sędziów pokoju. Kilka dni temu o sojuszu w tej konkretnej kwestii z Andrzejem Dudą i... 12
  • Miłość w wieku dojrzałym 10 lut 2019, 20:00 Rozmowa z Katarzyną Herman, aktorką. 13
  • Co z tą Wiosną? 10 lut 2019, 20:00 lewo PIĘĆ PUŁAPEK CZYHA NA POLITYCZNYCH PRZYWÓDCÓW; CZĘŚĆ JUŻ W NICH SIEDZI, CZĘŚĆ MA JE DOPIERO PRZED SOBĄ. Pierwsza to pułapka mojżeszowa. Przywódca jest przekonany, że wyprowadza naród z niewoli egipskiej (np. z postkomunizmu)... 14
  • Kogo się boi Grzegorz Schetyna 10 lut 2019, 20:00 Lider Platformy Obywatelskiej nie ma ostatnio dobrej passy. W sondażach jego partii depcze po piętach Wiosna Roberta Biedronia, a opozycja krzywi się na wspólny start w wyborach do Parlamentu Europejskiego. Na dodatek wszędzie wściubia nos Donald Tusk. 17
  • Misiewicze rodzą się same 10 lut 2019, 20:00 Własny obóz polityczny nie okazuje Andrzejowi Dudzie wystarczającego szacunku – mówi Zofia Romaszewska, legendarna działaczka KOR, doradczyni Prezydenta RP. 21
  • Jak hartowały się media i powstawały spółki 10 lut 2019, 20:00 Brał, kto chciał i co chciał – w ten sposób media opisywały proces likwidacji przedsiębiorstwa RSW „Prasa-Książka-Ruch”, największego koncernu wydawniczego w naszej części Europy. 24
  • Huzia na Józia 10 lut 2019, 20:00 Front Jedności Narodu przystąpił do ataku na Biedronia. Liberalni publicyści, filozofowie, pisarki i celebryci, których cechuje żarliwa wiara, że tylko Platforma Obywatelska może Polskę uratować, a Grzegorz Schetyna jest w posiadaniu... 27
  • Mowa miłości nie tylko na walentynki 10 lut 2019, 20:00 W jaki sposób różnica zdań przeradza się w kłótnię małżeńską i jak z niej wybrnąć – pokazują na własnym przykładzie psycholog Lucyna Kirwil i językoznawca Jerzy Bralczyk, małżonkowie z wieloletnim stażem. 28
  • Kościół w dwóch odsłonach 10 lut 2019, 20:00 KS. MICHAŁ ZALEWSKI SJ Śledzenie newsów z życia Kościoła to emocjonalny rollercoaster. Nie zdążysz dobrze nacieszyć się jakimś sukcesem, a już na rozgrzanej głowie ląduje ci kubeł zimnej wody. Trochę to nie przystoi, by tak... 33
  • Pluskwy są wszędzie 10 lut 2019, 20:00 Polacy pokochali urządzenia szpiegowskie i nie wahają się ich używać, nierzadko ryzykując konflikt z prawem. 34
  • Spójrz w oczy rolnikowi 10 lut 2019, 20:00 Można się obawiać, że podkopywany od lat mit o doskonałej jakości polskiej żywności runął ostatecznie. Przed spragnionymi zdrowego jedzenia są teraz dwie drogi: naprawdę duże pieniądze albo zaprzyjaźniony uczciwy rolnik. 38
  • Chory mięsny biznes 10 lut 2019, 20:00 Nie ma najmniejszego problemu, żeby sprzedać tzw. leżaki. Mimo afery skupujący mięso nienadające się do skupu działają w najlepsze. Prowokacja „Wprost” to potwierdza. 42
  • Łzy po Iranie 10 lut 2019, 20:00 Miał być rajem dla przedsiębiorców. Dziś zgotowano im tam piekło. Kontrakty polskich firm w Iranie przejmują Chińczycy i Niemcy. 44
  • House of Netflix 10 lut 2019, 20:00 Czy Netflix, który zrewolucjonizował sposób, w jaki oglądamy filmy i właśnie idzie po Oscary, okaże się dla telewizji tym, czym komórka dla pagera – zabójcą? 48
  • Przyszłość Orlenu w pięciu lekcjach 10 lut 2019, 20:00 Największa polska firma kojarzy się wam z tankowaniem i hot dogami? Ostatnie miesiące w Orlenie to czas strategicznych decyzji i inwestycji. Od ich powodzenia będzie zależeć pozycja firmy w Europie i na świecie. 53
  • Hossa Bessa 10 lut 2019, 20:00 Co pije Polak W zeszłym roku najchętniej wypijanym przez Polaków alkoholem było piwo, które wyprzedziło i wódkę, i whisky – wynika z najnowszego raportu Nielsena. Wydaliśmy na nie 16,7 mld zł. To wzrost o ponad 7 proc. w porównaniu z... 57
  • Komórki pod ochroną 10 lut 2019, 20:00 Urządzenia mobilne są zdecydowanie rzadziej zabezpieczane niż laptopy czy komputery stacjonarne. Dlatego dane ze smartfonów stają się łatwym kąskiem dla cyberprzestępców. 58
  • Kłótnie w rodzinie 10 lut 2019, 20:00 W wojnie między europejską prawicą i lewicą nie wystarcza już zwykła polityczna amunicja. Coraz częściej do wymiany ciosów służy nawet bardzo odległa historia. 60
  • Chiński ambaras 10 lut 2019, 20:00 New York Times” twierdzi, że ekipa Trumpa nalega, aby Polska wykluczyła chiński koncern Huawei z przetargów na mobilny system łączności piątej generacji (5G). Ludzie Trumpa mają w poufnych rozmowach łączyć kwestie stałej bazy US... 63
  • Seks? Na zdrowie! 10 lut 2019, 20:00 Mówi się, że seks nie jest w związku najważniejszy. To prawda, ale pod warunkiem że w sypialni wszystko gra. Jeśli nie, problem może przysłonić inne aspekty życia codziennego. 64
  • Mały przewodnik po rasach koni 10 lut 2019, 20:00 Zgodnie z definicją z pierwszej polskiej encyklopedii Benedykta Joachima Chmielowskiego „koń jaki jest, każdy widzi”. Konie jednak bardzo różnią się między sobą – na całym świecie wyróżnia się kilkaset ras, a w samej Polsce – kilkanaście. 66
  • Bękarty Ku Klux Klanu 10 lut 2019, 20:00 „Green Book” to niezwykła komedia o przyjaźni. Ale i kolejne świadectwo amerykańskiego rasizmu. Reżyserzy coraz częściej pokazują na ekranie obrazy wykluczenia i przemocy wobec czarnoskórych. Od lat powojennych aż do współczesności. 69
  • Dręcząca pamięć 10 lut 2019, 20:00 „Murzyn”, „czarnuch”, „czarnoskóry” to już słowa zastąpione przez gładkie określenie: „Afroamerykanin”. Ale to wcale nie znaczy, że zniknęły napięcia społeczne – pokrywa je tylko warstewka pudru politycznej poprawności. 72
  • Korzenie totalitaryzmu 10 lut 2019, 20:00 Pokazany na Berlinale „Obywatel Jones”, choć rozgrywa się w latach 30. XX w., uderza aktualnością. Agnieszka Holland ostrzega przed światem, w którym fałsz i propaganda zwyciężają nad prawdą. 76
  • Samotność kinowego widza 10 lut 2019, 20:00 Normalny człowiek nigdy nie jest w pełni zadowolony ze swojej pracy – mówi gwiazdor „Leona zawodowca” Jean Reno. Aktor wystąpił w spocie promującym Polskę za granicą. 78
  • Wrocław zagrał Gintrowskiego 10 lut 2019, 20:00 Narodowe Forum Muzyki we Wrocławiu muzycznie uhonorowało mistrzowski duet: Zbigniewa Herberta i Przemysława Gintrowskiego. 80
  • Wydarzenie 10 lut 2019, 20:00 Odrobina Przybory na co dzień PRZYBORA NA 102: Magda Umer i Mumio, spektakl grany w różnych miejscach w Polsce W dobie dyskusji na temat zwalczania mowy nienawiści Mumio i Magda Umer proponują nam poetycką terapię śmiechem. Czyli spektakl... 82
  • Film 10 lut 2019, 20:00 Pokonywanie obcości „Granica”, reż. Ali Abbasi, Aurora Films Nazwanie „Granicy” horrorem jest za proste. Podobnie jak twórcy amerykańskiego „Uciekaj” czy francuskiego „Mięsa”, Ali Abbasi wykorzystuje ten gatunek, aby stworzyć... 83
  • Muzyka 10 lut 2019, 20:00 Rapowe ziarno miłości Wspólnym mianownikiem albumów wydawanych w Asfalcie jest staranna produkcja i dbałość o to, by od płyty nie odbił się nikt, kto w rapie, tym bardziej polskim, jest mniej zorientowany. Miłosz Stępień vel Młody... 84
  • Książka 10 lut 2019, 20:00 Kawał kamienia Historia najsłynniejszego diamentu świata”, jak to nazywa podtytuł tej książki, to niezwykły splot dziwnych zdarzeń, to opowieść o kolonializmie, ale też o przepychu wschodnich monarchii jak z „Baśni tysiąca i... 85
  • Kalejdoskop 10 lut 2019, 20:00 Król horrorów powraca Za każdym razem, gdy słyszę, że jakaś firma bierze stary tytuł i próbuje go sprzedać na konsolach nowszej generacji, podejrzewam polowanie na zysk i żerowanie na nostalgii graczy. Na szczęście Capcom z szacunkiem... 86
  • Walentynkowy krem 10 lut 2019, 20:00 Za mojej „pierwszej młodości”, czyli do roku mniej więcej 1995, święty Walenty kojarzył się wyłącznie z niechlubną chorobą świętego Walentego, czyli padaczką. Leczyło się to różnie, w zależności od epoki, stosowano nawet... 87
  • Kulturalna trzynastka 10 lut 2019, 20:00 Aleksandra Konieczna AKTORKA I REŻYSERKA TEATRALNA 88
  • 7 trendów dla zakochanych 10 lut 2019, 20:00 Oto wszystko, co chcielibyście wiedzieć o najnowszych nurtach w życiu miłosnym i erotycznym, ale baliście się zapytać. 90
  • W seksie modna jest edukacja 10 lut 2019, 20:00 Pracuję z dorosłymi, ale oni czasem zadają pytania jak zahibernowane nastolatki, które tajemnice sprzed kilkunastu czy kilkudziesięciu lat teraz przynoszą do mnie – mówi dr Agata Loewe, seksuolożka. 92
  • Podziwiam kobiety, które łamią schematy 10 lut 2019, 20:00 Bette Davis już w latach 30. i 40. XX w. walczyła ze szklanym sufitem w Hollywood 94
  • Romans z Pięknym Jasiem 10 lut 2019, 20:00 Ta fasola ma dorodne i gładkie nasiona, mało kalorii, zero cholesterolu i rosnące grono wielbicieli. 95
  • Jak być bezpiecznym na stoku 10 lut 2019, 20:00 RADZI Michał Trzebunia, przewodnik tatrzański 96
  • Zrób sobie… Kubicę 10 lut 2019, 20:00 Ktoś tam swego czasu żałował pięciu dych na Roberta Kubicę. My nie żałujmy – z okazji powrotu naszego rajdowca do Formuły 1 postawmy mu pomniczek. 98

ZKDP - Nakład kontrolowany