Odwrócony lot

Odwrócony lot

„Lot” Romana Stańczaka był wydarzeniem tegorocznego Biennale Sztuki w Wenecji. Rzeźba stała się mocnym komentarzem do współczesnych przemian społeczno-ekonomicznych. A dla samego artysty – świadectwem jego powrotu do życia.
Jakub Banasiak

Pawilon Polski niestety nie wygrał Złotego Lwa, ale rzeźba Romana Stańczaka była powszechnie wymieniana jako jedno z top 10 czy nawet top 5 tegorocznego Biennale Sztuki w Wenecji. Tytuł tej edycji przywołuje niesławną chińską klątwę: „Obyś żył w ciekawych czasach!”. I rzeczywiście, żyjemy: populizm, postprawda, kryzys uchodźczy, neoliberalny kołowrót, ślad węglowy, zimna (na razie) wojna Chin i USA… A w samym środku tego szaleństwa my, jak zwykle podzieleni, skłóceni, warczący na siebie. Dwa plemiona, dwie Polski. „To, co nas podzieliło – to się już nie sklei”? Niekoniecznie, przekonują Roman Stańczak i kuratorzy wystawy „Lot”. Aby tego dowieść, wstawili do pawilonu polskiego wywrócony na drugą stronę samolot. Dosłownie.

Kokon

Obserwowałem proces tworzenia rzeźby w Warszawie. Była to skomplikowana i spektakularna operacja. Najpierw wybrano samolot: luksusowy odrzutowiec niedziałający od kilkunastu lat, ale zachowany w dobrym stanie. Wrak dowieziono do jednego z magazynów nieopodal Okęcia. Kilka kroków dalej jest lotnisko, dookoła – warsztaty, hale magazynowe, hurtownie. Doskonały przykład peryferyjnego kapitalizmu: przaśnego, niekontrolowanego, oblepionego tandetnymi reklamami, prowizorycznego. I jak najbardziej realnego. Stańczak to wie, ale jeszcze lepiej wiedzą to kuratorzy „Lotu”. To oni podpowiadają, że monumentalna rzeźba jest doskonałym symbolem rosnących nierówności. Symbolem przewrotnym, bo takimi samolotami lata globalna elita, słynny 1 proc. populacji, który posiada połowę majątku całej ludzkości. Przenicowany odrzutowiec pokazuje rewers takiego stanu rzeczy – pauperyzację klasy średniej, dewastację środowiska, rozpad pozornie trwałych struktur, nie tylko społecznych.

Stańczak mocno się napracował, żeby odwrócić metalowy wrak. W podwarszawskim magazynie piłował go, ciął, rozkładał na czynniki pierwsze; zaglądał tam, gdzie nikt dawno nie patrzył; skrzydła zwinął w ślimaki; kadłub wywinął na drugą stronę jak skarpetę: lśniący lakier schował do środka, surowe poszycie wyciągnął na wierzch. Wyprute wnętrzności – fotele, zegary, rurki, kable i blaszki – zapakowano do drewnianych skrzyń i przetransportowano do Wenecji. Tam, w Pawilonie Polonia, artysta dokończył dzieła: surowy kadłub oblepił tym wszystkim, co zazwyczaj znajduje się wewnątrz maszyny. W krystalicznie czystym wnętrzu „Lot” musi prezentować się wspaniale. Osobliwy, surrealny, ale i wspaniały kokon, dziwaczne przypomnienie, że to, co ukryte, jest zawsze zszyte z tym, co wystawione na widok publiczny. A przy tym to rzeźba per se – jak najbardziej tradycyjna, wykonana własnoręcznie przez artystę, figuratywna, silnie nacechowana symboliką. Aż trudno uwierzyć, że to nasza propozycja na imprezę będącą synonimem sztuki wybitnie progresywnej. A na pewno trudno było w to uwierzyć samemu Stańczakowi. W rzeczy samej, „Lot” to zwieńczenie śnionego na jawie snu.

Film

Krytyk Stach Szabłowski zauważył, że droga twórcza Romana Stańczaka przypomina strukturę filmu: najpierw mamy ekspozycję bohatera, później dramatyczny zwrot akcji, w końcu pouczający finał. Jeżeli jest w tym porównaniu trochę retorycznej przesady, to niewiele. W chwili debiutu Stańczak, dziś 50-latek, był jednym z najlepiej zapowiadających się rzeźbiarzy swojego pokolenia. Studiował w słynnej „Kowalni”, pracowni prowadzonej przez prof. Grzegorza Kowalskiego na warszawskiej ASP. To z „Kowalni” wyszli tacy artyści i artystki jak Katarzyna Kozyra, Jacek Markowski, Artur Żmijewski czy Paweł Althamer. Wszystko wskazywało na to, że wyjdzie też Stańczak. Jeszcze w trakcie studiów zasłynął nicowaniem przedmiotów codziennego użytku – wywrócił na drugą stronę czajnik i wannę. Młotkiem, wszak studiował rzeźbę. Rok przed dyplomem wziął udział w wystawie, która była pierwszym po 1989 r. przeglądem nowej, młodej sztuki. Jeszcze niezdefiniowanej, ale już intrygującej, świeżej, innej.

Taka była z pewnością twórczość Stańczaka, który błyskawicznie zdobywał środowiskowy mir. Następny akord tej kariery był spektakularny: w 1996 r., a więc zaledwie dwa lata po opuszczeniu murów akademii, Stańczak otworzył dużą indywidualną wystawę w warszawskim CSW, najpotężniejszej wówczas instytucji sztuki współczesnej w Polsce. Pokazywał nie tylko nicowane przedmioty, lecz także „obdarte ze skóry” meble: szafkę nocną, krzesło, kanapę, regał typu meblościanka. Na wystawie Stańczak objawił się jako rzeźbiarz kompletny: przewrotny, inteligentny, pomysłowy. I właśnie wtedy nastąpił zwrot akcji. Stańczaka „porwało” życie. Ta ciemniejsza jego strona. Zarabiał, konserwując rzeźby sakralne z warszawskich kościołów.

O dorobek nie dbał. Pił. Od środowiska oddalał się stopniowo, lecz konsekwentnie. W końcu o nim zapomniano. Na przełomie stuleci polska sztuka wystrzeliła z impetem: zaczęła wgryzać się w rynek, a przede wszystkim podbijać zachodnie instytucje. Wkrótce młoda sztuka z Polski, jak zaczęto ją nazywać, stała się międzynarodowym fenomenem, przynosząc uznanie kolejnym artystom. Stańczaka wśród nich nie było – można powiedzieć, że był wtedy pod podszewką sukcesu, po drugiej stronie, w mroku. Powrócił w roku 2013. Legenda mówi, że spotkał wówczas Pawła Althamera, kolegę ze studiów. Ten rozkręcał Park Rzeźby na Bródnie. Co roku w parku powstaje nowa realizacja – w 2013 r. miał ją stworzyć Stańczak. Tak powstał „Anioł Stróż”, pozłacana drewniana figura tytułowego bytu. Potem było już dobrze: prace Stańczaka z lat 90. kupiło do swej kolekcji Muzeum Sztuki Nowoczesnej, które stało się instytucjonalnym hegemonem. Stańczak związał się też z Galerią Stereo, dzięki czemu jego prace w końcu trafiły na rynek – kilka kupił nawet słynny Charles Saatchi. Jego pozycja znowu rosła, ale tym razem szansy nie zaprzepaścił. I tylko jeden projekt z lat 90. pozostał niezrealizowany – przenicowany samolot. Wracamy do Wenecji.

Lot

Kiedy Stańczak wymyślił w połowie lat 90., że można przenicować coś większego niż mebel, nie przyszło mu z pewnością do głowy, w jakich okolicznościach i w jakim kontekście przyjdzie mu zrealizować swój najbardziej spektakularny projekt. Wówczas nicowanie traktował jak praktykę mistyczną. Wywracanie przedmiotów na drugą stronę miało wymiar duchowy, było przygotowaniem się na przejście na drugą stronę. Wybijanie kolejnych obiektów miało coś z mantry, modlitwy. Dla Stańczaka nawet „Lot” to praca o nadziei. Sam wszak jest przykładem na to, że nie warto się poddawać. Nigdy. Ale samolot to pojemna metafora.

Nie tylko taka, jaką odnaleźli w nim Łukasz Mojsak i Łukasz Ronduda, kuratorzy Pawilonu Polonia. To również symbol modernizacji, ale i jej klęski – np. dla Wilhelma Sasnala, jednego z tych artystów, którym się powiodło, dojmującym symbolem końca XX-wiecznej modernizacji stało się wycofanie samolotów typu Concorde. Trudno w to uwierzyć, ale kiedyś lot z Londynu do Nowego Jorku trwał niecałe trzy godziny. Dlaczego ten niesłychany projekt przerwano? Na początku XXI w. Zachód wchodził w erę strachu – i to nie tylko dlatego, że zamachów na WTC i Pentagon dokonano samolotami. Ważniejsze było to, co stało się potem. Rzeczywistość zaczęła być kreowana przez nowe, globalne, sieciowe media. Stąd blisko już do fake newsów i postprawdy. Jeżeli samolot to symbol modernizacji, to jego katastrofa jest symbolem jej fiaska. W Polsce katastrofy lotnicze niepokojąco często splatają się z żywiołami polityki. Najpierw runął do morza samolot z gen. Sikorskim na podkładzie. Po kilku dekadach spadła wojskowa CASA. Później był Smoleńsk. W Polsce samolot to niebezpieczny symbol – kto miał sobie z nim poradzić, jak nie Stańczak? Stańczak, który, jak sam mówi, tworzy przez niszczenie.

Być może takim właśnie procesem jest sama kapitalistyczna modernizacja, u nas przeprowadzana pod postacią szokowej transformacji. Aby zbudować neoliberalny kapitalizm, trzeba wszak było sporo zniszczyć – przenicować przemysł, ale także logikę państwa, jego struktury społeczne. To był brutalny proces, a „społecznymi kosztami transformacji” okazali się ludzie z krwi i kości, całe miasta i miasteczka. Co więcej, okazało się, że nie tylko my tak mocno odczuliśmy siłę globalnego kapitału – politolodzy są zgodni, że obecny pochód populizmu przez kolejne demokracje to rewers rosnących nierówności. W Polsce Smoleńsk dał poczucie wspólnoty i siły ludziom, którzy wcześniej pozostawali na marginesie debaty publicznej – film o tym zrobił Artur Żmijewski, kolega Stańczaka z pracowni. Smoleńska wspólnota była toksyczna, ale innej nie było na stole. To właśnie „moherowy” lud, egzorcyzmowany z liberalnego dyskursu, dał władzę partii, która na sztandary wzięła hasła socjalne – a następnie je zrealizowała. Rzeźba Romana Stańczaka przypomina, że to w odrzutowcach „jednego procenta” czai się mroczna plątanina krzywdy i resentymentu. I tylko czeka, aż ktoś wywlecze ją na powierzchnię. A wtedy lot się skończy. Aha, o Stańczaku naprawdę powstaje film. Premiera wkrótce.

Okładka tygodnika WPROST: 21/2019
Więcej możesz przeczytać w 21/2019 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 1

Spis treści tygodnika Wprost nr 21/2019 (1886)

  • Unia Europejska musi zniknąć 19 maj 2019, 20:00 W filmie (mnie bawi) z Drew Barrymore i Benem Stillerem młode małżeństwo wprowadza się do wymarzonego mieszkania. I, jak to w komediach bywa, szybko przekonuje się, że rzeczywistość rozmija się z oczekiwaniami. Mieszkająca na górze... 3
  • Niedyskrecje parlamentarne 19 maj 2019, 20:00 PREZES PIS W „PYTANIU NA ŚNIADANIE” TO BYŁO NIE LADA WYDARZENIE. Przybycie JAROSŁAWA KACZYŃSKIEGO do telewizji śniadaniowej wywołało takie poruszenie, że na korytarzu TVP zaroiło się od gapiów. Ale nie tylko od nich, bo prezes PiS... 6
  • Obraz tygodnia 19 maj 2019, 20:00 240 tys. osób podpisało się w ciągu kilku dni pod petycją, by ostatni sezon „Gry o tron” został nakręcony jeszcze raz „przez kompetentnych scenarzystów” Wygrani Bracia Sekielscy odnieśli sukces o wiele większy niż bracia... 9
  • Info radar 19 maj 2019, 20:00 Edukacja razem z nauką Gdy kandydaci żyją wyborami do europarlamentu, pozostali politycy już się zastanawiają, co się stanie po nich, jeśli w rządzie zabraknie np. minister edukacji Anny Zalewskiej. – Moim zdaniem należałoby wrócić... 10
  • Niepełnosprawni wznawiają protest 19 maj 2019, 20:00 Rozmowa z Jagną Marczułajtis-Walczak, snowboardzistką, posłanką PO, matką dziecka z niepełnosprawnością. 11
  • Wieczne czekanie na cud 19 maj 2019, 20:00 Jak bardzo „Tylko nie mów nikomu” zmieniło świadomość Polaków 12
  • Krótki przewodnik po wyborach do Parlamentu Europejskiego 19 maj 2019, 20:00 KIEDY SIĘ ODBYWAJĄ 26 MAJA od godz. 7 do 21. Cisza wyborcza obowiązuje od 25 maja. 14
  • Jak hartuje się plastelina 19 maj 2019, 20:00 Kandydaci w eurowyborach lubią przedstawiać swoją misję w kategoriach ostrej walki o polskie interesy. Ta walka oczywiście w UE się toczy, ale opakowana w znacznie bardziej miękką retorykę niż w Polsce, gdzie eurowybory są całkowicie podporządkowane krajowej polityce. 16
  • Bomby i kapiszony, czyli ręka podniesiona na Polskę 19 maj 2019, 20:00 Już tylko kilka dni dzieli nas od głosowania w wyborach europejskich, które przez samych polityków zostały uznane za pierwszą turę jesiennych wyborów parlamentarnych. 20
  • Brukselskie okno na świat 19 maj 2019, 20:00 Dla tych, którzy dostaną się do europarlamentu, nowe stanowisko to nie tylko finansowe eldorado, lecz także szansa na warunki pracy, o których polscy posłowie mogą tylko pomarzyć. 24
  • Orbán się polonizuje 19 maj 2019, 20:00 Widowiskowe pojednanie Viktora Orbána z Ameryką zapowiada silniejsze niż dotąd oddziaływanie polskich interesów na politykę w naszym regionie Europy. W polityce – jak zresztą w życiu – wróg mojego przyjaciela, który na dodatek wcale... 27
  • Wojna po naszej stronie nie ma sensu 19 maj 2019, 20:00 Myślę, że Robert Biedroń osiągnie dobry wynik. Ale nie wygra z PiS. A Koalicja Europejska ma na to szansę – mówi Barbara Nowacka, przewodnicząca Inicjatywy Polskiej. 28
  • Wyborcze premiery książkowe 19 maj 2019, 20:00 Ogromne kontrowersje wzbudziło ujawnienie w książce „Delfin” tego, że premier wraz z żoną adoptowali dwoje dzieci 30
  • Matka Polka hejterka 19 maj 2019, 20:00 Matczyna solidarność to miejska legenda. Matki hejterki do perfekcji opanowały zadawanie ciosów innym. Choć nie tylko one to robią. Na krytykę mam pozwalają sobie wszyscy. Wojny z macierzyństwem są coraz brutalniejsze. 32
  • Królestwo ich nie z tego świata 19 maj 2019, 20:00 Piszę ten felieton pięć dni po premierze filmu „Tylko nie mów nikomu”. Szukam informacji, czy prokuratura wszczęła już śledztwa przeciwko biskupom, którzy nie zgłaszali gwałcenia dzieci organom ścigania. Nie mogę znaleźć. Czekam... 37
  • Koniec bałwochwalstwa 19 maj 2019, 20:00 Zachowanie przedstawicieli Kościoła w sprawie pedofilii pokazuje, jak bardzo potrzebna jest zmiana zasad funkcjonowania tej instytucji w państwie. O konieczności tej zmiany mówią głośno nie tylko antyklerykałowie, lecz także księża i świeccy katolicy. 38
  • Kto zarobi na Notre Dame 19 maj 2019, 20:00 Francuscy milionerzy, którzy tak hojnie zrzucali się na odbudowę paryskiej katedry, nie musieli działać bezinteresownie. Dla niektórych z nich odbudowa Notre Dame może się okazać prawdziwą żyłą złota. 42
  • Polscy ambasadorzy 19 maj 2019, 20:00 Jacht, który miał lansować Polskę za granicą, stoi uszkodzony w porcie na Rhode Island. To kolejny dowód na to, że nie potrzebujemy specjalnej fundacji do promowania naszego kraju. Najlepiej robią to polscy przedsiębiorcy. Oto tegoroczne zestawienie 100 największych rodzimych... 46
  • Energetyka: przyszłość zaczyna się teraz 19 maj 2019, 20:00 Magazynowanie energii jest jedną z najszybciej rozwijających się gałęzi przemysłu elektroenergetycznego. Dzięki magazynom możliwe jest gromadzenie energii, a potem dostarczanie jej do odbiorców. To rewolucja w energetyce. 54
  • Polska lotnicza – Chopin, Radom, CPK 19 maj 2019, 20:00 Nawet 50 mln pasażerów obsłużą w 2019 r. polskie lotniska – wynika z raportu PwC. To ponad 10-procentowy wzrost w porównaniu z 2018 r. 56
  • Z energią dla rozwoju lokalnych społeczności 19 maj 2019, 20:00 Grupa Enea we współpracy z Forum Odpowiedzialnego Biznesu organizuje w Poznaniu konferencję „Społecznie odpowiedzialni – regionalnie o przyszłości”. 58
  • Hossa Bessa 19 maj 2019, 20:00 Tłusty kąsek Łukasz Wejchert kupił udziały w spółce Beyond Meat, która produkuje roślinne zamienniki wyrobów z mięsa: kiełbasy, burgery i mielone. Taka roślinna kiełbasa składa się z groszku, ryżu i bobu. Burak nadaje jej... 60
  • Małopolskie Orły nagrodzone 19 maj 2019, 20:00 Firmy związane z produkcją żywności oraz branżowi liderzy zdominowali galę w Krakowie. 62
  • Kongres jakich mało 19 maj 2019, 20:00 Ponad 12,5 tys. uczestników. Tysiąc prelegentów. Trzy dni obrad. W Katowicach zakończył się właśnie XI Europejski Kongres Gospodarczy. 64
  • Inwestycja z wielokrotnym zwrotem 19 maj 2019, 20:00 Czy na sporcie da się zarobić? Tak, i to bardzo dobrze. „Sport – biznes i sukces” to temat debaty, która odbyła się na XI Europejskim Kongresie Gospodarczym. 66
  • Zarobić na tranzycie 19 maj 2019, 20:00 Jak wykorzystać szanse wynikające z położenia Polski na nowym jedwabnym szlaku – zastanawiali się uczestnicy debaty „Logistyka między Europą i Azją”. 68
  • Polska na nowym jedwabnym szlaku 19 maj 2019, 20:00 Dostosowujemy się do potrzeb rynku, bo tego oczekują nasi klienci. Chcemy być przewoźnikiem numer jeden na nowym jedwabnym szlaku – mówi Czesław Warsewicz, prezes PKP Cargo SA. 69
  • Kampania bez fake newsów 19 maj 2019, 20:00 Fake newsy stały się potężnym narzędziem politycznego wpływu i elementem wielu kampanii przedwyborczych. Dlatego tak ważne jest, abyśmy umieli je rozpoznawać. 71
  • Konopie pełne nadziei 19 maj 2019, 20:00 CBD to skrót, który większości ludzi niewiele mówi. Za to o marihuanie słyszał prawie każdy. A to jeden z jej wyciągów, którego właściwości lecznicze wykorzystuje się od wieków. 72
  • Gorzki śmiech outsidera 19 maj 2019, 20:00 Jim Jarmusch pozostaje sobą. W jego prezentowanym na festiwalu w Cannes „The Dead Don’t Die” abstrakcyjne poczucie humoru i popkulturowe żarty nie przysłaniają diagnozy, że ze światem nie jest dobrze. I że będzie gorzej. 77
  • Odwrócony lot 19 maj 2019, 20:00 „Lot” Romana Stańczaka był wydarzeniem tegorocznego Biennale Sztuki w Wenecji. Rzeźba stała się mocnym komentarzem do współczesnych przemian społeczno-ekonomicznych. A dla samego artysty – świadectwem jego powrotu do życia. 80
  • Fikołki prowokatora 19 maj 2019, 20:00 Kolejne powieści Michela Houellebecqa sieją popłoch wśród poprawnych politycznie Europejczyków. Teraz numer jeden literatury francuskiej znów sprawił niespodziankę. Wszystkim. 83
  • Wydarzenie 19 maj 2019, 20:00 Raport z napromieniowanego miasta W historii wybuchu reaktora jądrowego w Czarnobylu Johan Renck znajduje metaforę apokalipsy, wobec której bezradne są nauka, religia i polityka. Bohaterowie serialu – pracownicy elektrowni – muszą... 86
  • Film 19 maj 2019, 20:00 Na fali Nie zawsze film musi być oryginalny i świeży, żeby przejmować. „Oddech” jest jak piosenka, którą już znamy. Ale ładna piosenka. Lata 70. Dwóch nastolatków dojrzewa w małomiasteczkowej Australii. Znajdują swoją pasję –... 87
  • Muzyka 19 maj 2019, 20:00 Mistrzostwo świata Zamilska „UNCOVERED” Untuned Records Zamilska to znak jakości. Tytuł płyty „Uncovered” sugeruje, że artystka chce się przed słuchaczami odsłonić. A jednak pozostaje ona intrygująco introwertyczna. Polskie media... 88
  • Książka 19 maj 2019, 20:00 Spod wody Tytułowa Różowa Mysz to pisarz opisany jako „istota dziwna, dociekliwa, nieustraszona i tchórzliwa, zawsze na granicy paniki i prawdy, zdrady i wierności”. W podtytule zaś jest informacja, że ta pozycja to „niewielka... 89
  • Gra pozorami 19 maj 2019, 20:00 Problem koloru aureoli Matki Boskiej jest pozorny i zastępczy. Tak jak obraza uczuć religijnych nie jest szkodą prawdziwą ani na stanie zdrowia, ani mienia. Obraził się, to foch i dobrze, odobrazi się z czasem, nie zbiednieje od tego ani... 90
  • Fitness dla mózgu 19 maj 2019, 20:00 Karol Górski Trening w siłowni czy crossfit nie wychodzą z mody. Ale ci, którym oprócz idealnej sylwetki marzy się też życiowy sukces, mogą zacząć trenować swój mózg. Naukowcy radzą, co robić, by uodpornić się na stres i... 92
  • Kobiety są przyszłością 19 maj 2019, 20:00 W podstawówce udało mi się skopiować Matejkę i nie tylko byłem bardzo dumny z rysunku w formacie A4, ale też święcie przekonany o własnym sukcesie. 94
  • Nie mylić z bajglem 19 maj 2019, 20:00 Czymże zasłużył się niewielki pokręcony kawałek ciasta, by w maju w grodzie Kraka fetowano jego święto? 96
  • 5 sposobów jak nie dać się okraść specom od technologii 19 maj 2019, 20:00 Złodzieje coraz częściej posługują się nowymi technologiami. Podpowiadamy, jak się przed nimi chronić. 97
  • Zrób sobie... Liroya 19 maj 2019, 20:00 Były raper Liroy ostatnio występuje w duecie z Kają Godek (nie mylić z Kayah). O czym razem śpiewają? 98

ZKDP - Nakład kontrolowany