Obsesja przeszłości

Obsesja przeszłości

Przekonanie o wyłącznie pozytywnej roli Rosjan w II wojnie światowej Putin awansował do roli religii mającej jednoczyć naród. Każdy, kto twierdzi, że Związek Radziecki był współodpowiedzialny za wybuch wojny, jest automatycznie heretykiem – mówi Shaun Walker, wieloletni korespondent „The Guardian” w Rosji.

Obserwowałeś obchody 80. rocznicy wybuchu II wojny światowej w Polsce. Co najbardziej utkwiło ci w pamięci?

Padło wiele słów służących podtrzymaniu pamięci o tamtej tragedii i ważnych apeli o utrzymanie jedności w obliczu zagrożenia, które może się powtórzyć. Mam jednak wrażenie, że jak na uroczystość służącą przestrzeganiu przed kolejną wojną miała ona za bardzo wojskowy charakter. Spędziłem w Rosji wystarczająco dużo czasu, żeby być wyczulonym na tego typu demonstracje.

Sądzisz, że historia II wojny światowej odgrywa jeszcze jakąś rolę w bieżącej polityce?

Oczywiście. Wojna była tragedią, którą do dziś można świetnie rozgrywać politycznie, szczególnie że 80 lat po jej wybuchu bardzo mało jest już ludzi, którzy pamiętają, jak ona wyglądała i o co się toczyła. To ułatwia manipulacje. W Wielkiej Brytanii zwolennicy brexitu wprost odwołują się do starej wojennej retoryki konfrontacji z Niemcami, utożsamianymi z UE. Także laburzystowski burmistrz Londynu, a przy okazji przeciwnik brexitu, przyjechał do Gdańska na obchody rocznicy wybuchu II wojny światowej, ale w wywiadach prasowych w Anglii mówił, że chce zaprotestować przeciwko obecnym władzom w Polsce, odwołując się do historii z lat 30.

A polski rząd przebija się z powtarzanym od lat przekazem o wyjątkowości naszej historii na tle innych krajów?

Linia między dostarczaniem ludziom poczucia godności i narodowej dumy a wzbudzaniem nacjonalizmów jest zawsze bardzo cienka. Często prowokuje też oskarżenia o próby pisania historii na nowo. Rosjanie ciągle kogoś o to oskarżają, być może dlatego, że sami mają obsesję na temat własnej przeszłości. Jest ona tak wielka, że przesłania im przyszłość.

To dlatego w Moskwie tak bardzo się nie spodobały warszawskie obchody wybuchu II wojny światowej?

Wyrażana publicznie irytacja, np. z powodu nieobecności delegacji rosyjskiej, jest udawana. Nie sądzę, żeby Władimir Putin chciał rzeczywiście przyjechać i słuchać tego, co mówiono w Warszawie. To jest zresztą prawdziwy powód niezadowolenia w Moskwie: Polska wprowadza do światowego obiegu bardzo niewygodną dla Kremla narrację, wedle której Związek Radziecki był współodpowiedzialny za II wojnę światową. Tymczasem oficjalna wykładnia jest taka, że Rosja w tej wojnie zawsze była po dobrej stronie i ratowała Europę przed III Rzeszą.

Fakty historyczne są jednak inne.

Co z tego, skoro przekonanie o wyłącznie pozytywnej roli Rosji w wojnie, zawsze silnie tam obecne, zostało przez ekipę Putina awansowane do roli świeckiej religii, mającej jednoczyć Rosjan. Ten kult ma swoich świętych i swoje kanoniczne teksty, a także tematy tabu, o których nie wolno mówić. Dotyczy to negatywnej oceny współpracy Stalina z Hitlerem, która doprowadziła do ataku na Polskę w 1939 r., ale także deportacji całych narodów, które Stalin uznał za niepewne z powodu tego, że niektórzy ich członkowie kolaborowali z III Rzeszą.

Nie ma w rosyjskiej historii bezpieczniejszych tematów, jednoczących naród?

Nie bardzo. Obserwowałem w 2014 r. inaugurację olimpiady w Soczi. Tego typu imprezy są w każdym kraju okazją do eksponowaniaosiągnięć i pobudzania narodowej dumy. Tyle że wielkie widowisko otwarcia Soczi skończyło się na Gagarinie, zupełnie jakby w oczach organizatorów Rosja nic nie osiągnęła od 1961 r. Nie wspomniano nawet o powstaniu Federacji Rosyjskiej. Putin objął w niej władzę w warunkach wielkiego kaca po upadku ZSRR i musiał stworzyć Rosjanom jakąś nową opowieść. Do celów państwotwórczych zapożyczono trochę carskiej symboliki i zaprzęgnięto do niej prawosławną cerkiew, ale Rosja carów to nie jest narzędzie do pobudzania masowej wyobraźni.

Dlaczego?

Bo to by oznaczało uznanie rewolucji bolszewickiej za wielką narodową tragedię. Połowa Rosjan, która tęskni za ZSRR, tego nie zaakceptuje. Z drugiej strony nie da się też rewolucji gloryfikować, bo to zniechęca młodsze pokolenie, które jest zadowolone z upadku komunizmu. Pięknie byłoby oczywiście sięgnąć po inne sposoby na pobudzanie narodowej dumy i jedności, ale rosyjska kultura i sztuka nie dotrą do mas. Putinowi zostaje więc II wojna światowa.

W Rosji to jest ciągle żywy temat?

Z powodu liczby ofiar w każdej niemal rosyjskiej rodzinie istnieje żywa pamięć o weteranach. Ona była zresztą obecna, zanim z Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, jak Rosjanie nazywają to, co się działo od zerwania przez Hitlera sojuszu ze Stalinem, do zdobycia Berlina przez Armię Czerwoną, zrobiono mit narodowy. Były rozmaite oddolne inicjatywy służące pielęgnowaniu pamięci ofiar wojny i budowaniu autentycznej wspólnoty. Takie były np. początki marszów tzw. nieśmiertelnego pułku, których uczestnicy nieśli portrety swoich krewnych, poległych w czasie wojny. Był to zdrowy, spontaniczny ruch, oparty na osobistych doświadczeniach obywateli, które niekoniecznie musiały wspierać oficjalną, rządową wersję historii. Jednak teraz w marszach portret swojego dziadka niesie np. putinowski poseł do Dumy Wiaczesław Nikonow, który jest wnukiem Mołotowa.

Władza zawłaszcza historię?

Temu procesowi sprzyja to, że z wyjątkiem krótkiego okresu na przełomie lat 80. i 90. żadnego rozliczenia z okresem stalinowskim nie było. W efekcie w rodzinach pielęgnuje się pamięć także o takich bohaterskich przodkach, którzy w rzeczywistości dowodzili np. oddziałami NKWD, strzelających w plecy żołnierzom, którzy nie dość energicznie szturmowali niemieckie pozycje. To jest zresztą jeden z wielu tematów tabu, które pokazują, że pielęgnowany przez władze mit wcale nie jest tak bezpieczny. Przeciwnie, generuje on fundamentalne spory. W samej Rosji częścią zwycięskiej wspólnoty nie czuje się wielu Tatarów, Kałmuków czy Czeczeńców, których Stalin kazał deportować z rodzinnych stron. Do tego dochodzą konflikty historyczne z krajami takimi jak Polska, które mają inne od Kremla spojrzenie na zwycięski pochód Armii Czerwonej na zachód.

Co powoduje, że Rosja ma problem z rozliczeniem własnej przeszłości?

Na pewno jest to cynizm, z jakim polityczni technolodzy w otoczeniu Kremla traktują idee, które rozpowszechniają. Ale także dosyć powszechny kompleks męczenników, powodujący gniewne reakcje na każdy brak należytej wdzięczności za ofiarę, jaką Rosja poniosła w czasie wojny. Tam naprawdę się oczekuje, że cały świat będzie podzielał przekonanie o wspaniałości rosyjskiej historii II wojny światowej. Zwolennicy Putina i członkowie jego aparatu są w stanie otwarcie dyskutować na wiele drażliwych tematów. Jednak jak się zaczyna mówić o wojnie, najczęściej wpadają w gniew i mówią, że świat nie rozumie rosyjskiego poświęcenia. Każdy przypadek kwestionowania tych quasi-religijnych dogmatów Wielkiej Wojny Ojczyźnianej traktowany jest automatycznie jako polityczny atak na Rosję, a próba walki z takim religijnym podejściem za pomocą racjonalnych argumentów zostaje uznana za herezję.

Ta metafizyka znajduje zastosowanie w doraźnej polityce?

To jest efektywne narzędzie polityczne, które pozwoliło stworzyć całą generację wyznawców. Widzimy to choćby w Donbasie, gdzie przeciw armii ukraińskiej walczą nie tylko najemnicy czy żołnierze rosyjscy delegowani z jednostek armii federacji, lecz także ochotnicy, ukształtowani przez propagandę. Wierzą oni w kolejny nieśmiertelny pułk, walczący z nadciągającą z Zachodu faszystowską nawałą.

W Polsce symboliczny koniec II wojny nastąpił wraz z upadkiem komunizmu w 1989 r. Putin reaktywował ją na Ukrainie?

Rozgrywanie starych historycznych lęków przed ekspansją Zachodu i utratą wpływów w Kijowie to tylko jeden z elementów. Rosja weszła na Ukrainę także dlatego, że istniał tam autentyczny prorosyjski sentyment, powodujący, że niemałej części populacji Moskwa wydawała się atrakcyjniejsza niż Kijów czy zbliżenie z UE i NATO. Agresja rosyjska spowodowała roztrwonienie znacznej części tego poparcia. Na tym polega też fenomen nowego prezydenta Ukrainy, Wołodymyra Zełenskiego, że jako pierwszy od wielu lat przywódca zaproponował wyborcom inkluzywny projekt państwa. Jest w nim miejsce zarówno dla ludzi uważanych dotąd za rosyjskojęzycznych złodziei, jak i dla tych, o których mówiło się, że są nacjonalistami i faszystami.

Zełenskiemu uda się dogadać z Moskwą?

Nie sądzę, żeby był na świecie ktoś, kto wierzy, że Rosja kiedykolwiek zwróci Ukrainie Krym. A z Donbasem problem polega na tym, że obie strony, Rosja i Ukraina, próbują sobie nawzajem wepchnąć ten bałagan. Nie brak w Kijowie opinii, że lepiej byłoby, żeby Donbas pozostał przy Rosji z całym chaosem wojny i niechętnymi Ukrainie mieszkańcami. Trudno jest jednak znaleźć w tej sprawie kompromis, który nie zagrażałby ukraińskiej państwowości. Rosja próbuje bowiem zamienić Donbas w stale destabilizujący Ukrainę przyczółek. Stąd oferta formalnej zwierzchności Kijowa nad regionem, pod warunkiem zachowania kontroli nad jego bezpieczeństwem w rękach lokalnych sił.

Czyli de facto w rękach Moskwy?

Republiki ludowe mają w swoich szeregach autentycznych lokalnych separatystów, ale są oni całkowicie zależni od Rosji. Przedstawiciele lokalnych struktur, z którymi miałem kontakty, regularnie jeżdżą na odprawy do Moskwy, bo cały system jest w pełni kontrolowany przez Kreml. Co nie znaczy, że nie ma wśród mieszkańców poparcia dla Rosji. Potęguje je to, że zwolennicy pozostania przy Ukrainie albo dawno już stamtąd uciekli, albo ukrywają się ze swoimi poglądami.

Okładka tygodnika WPROST: 37/2019
Więcej możesz przeczytać w 37/2019 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 37/2019 (1902)

  • Czas to prawda 8 wrz 2019, 20:00 Piszę ten tekst w trakcie podróży po północnym Kaukazie. Z perspektywy gór Dagestanu, odbudowanego za kremlowskie miliardy Groznego czy pogrążonego w żałobie Biesłanu (w którym właśnie odbywają się obchody 15. rocznicy zamachu... 3
  • Niedyskrecje parlamentarne 8 wrz 2019, 20:00 MICHAŁ BONI I LENA KOLARSKA-BOBIŃSKA, DWOJE BYŁYCH MINISTRÓW DONALDA TUSKA, nie dostali dobrego miejsca na listach wyborczych PO do Sejmu. Boni jeszcze w maju był europosłem, ale GRZEGORZ SCHETYNA, lider PO, wyznaczył mu piąte miejsce na... 6
  • Obraz tygodnia 8 wrz 2019, 20:00 Wygrana Justyna Pochanke Zwyciężyła w plebiscycie „Faktu” na ulubioną prezenterkę telewizyjną, zdobywając 45,3 proc. głosów. Przegrana Magdalena Ogórek Najwyżej notowana spośród gwiazd TVP w tym samym plebiscycie znalazła się na... 10
  • Info radar 8 wrz 2019, 20:00 500 plus dla niepełnosprawnych, czyli Akcja Biurokracja Lekarze orzecznicy ZUS będą musieli w ciągu najbliższych miesięcy ponownie przebadać około 500 tys. osób niepełnosprawnych, które już mają orzeczenie o znacznym stopniu... 12
  • Nie używam słowa „szczęście” 8 wrz 2019, 20:00 Rozmowa z Józefem Henem, pisarzem i scenarzystą 13
  • Nie działał sam, musieli być też inni 8 wrz 2019, 20:00 Moim zdaniem to największa afera w polskim show-biznesie – mówi Mariusz Zielke, pisarz, były dziennikarz, który nagłośnił sprawę gwałcenia dzieci przez muzyka Krzysztofa S. 16
  • Milczenie 8 wrz 2019, 20:00 Przy każdym skandalu związanym z molestowaniem seksualnym pojawia się pytanie o świadków. O tych, którzy wiedzieli, ale nie reagowali. Albo reagowali, stając po stronie sprawcy, a nie ofiary – jak hierarchowie kościelni po stronie... 21
  • Kidawa-Błońska na prezydenta 8 wrz 2019, 20:00 Jeśli Małgorzata Kidawa-Błońska w Warszawie osiągnie lepszy wynik wyborczy niż Jarosław Kaczyński, zostanie kandydatką na prezydenta Polski. Ma to zostać ogłoszone zaraz po wyborach parlamentarnych. Taką decyzję podjęło ścisłe kierownictwo PO – ustalił „Wprost”. 23
  • Kampania dla elit 8 wrz 2019, 20:00 Chaos, nerwowość, amatorszczyzna. Listy składają się głównie z partyjnych wyjadaczy, którym się nie chce. Efekt jest taki, że na miesiąc przed „najważniejszymi wyborami w historii III RP” kampania opozycji właściwie nie istnieje. 25
  • Nie wszyscy w PiS jesteśmy aniołami 8 wrz 2019, 20:00 Są ludzie, którzy nie wytrzymują ciężaru stanowiska. Nasza przeszłość jest usłana trupami polityków, którzy nie udźwignęli władzy – mówi wicepremier Jacek Sasin. 28
  • Operacja zmniejszenia żołądka. Agata Młynarska: Krzywonos i Sekielski przełamują tabu 8 wrz 2019, 20:00 – Otyłość dzieci czy ich uzależnienie od gier i internetu to wciąż tematy tabu, bo rodzicom trudno się przyznać do błędów wychowawczych – mówi Agata Młynarska, dziennikarka. 32
  • Mniejszy żołądek na zdrowie 8 wrz 2019, 20:00 Operacje bariatryczne to nie upiększanie, to ratowanie życia – przekonują lekarze i pacjenci, którzy się tym operacjom poddali. 37
  • Śmierć Brylewskiego 8 wrz 2019, 20:00 Był legendą, ojcem ambitnego polskiego rocka. Jako muzyk szybował wysoko, jako człowiek zmarł w wyniku awantury na klatce schodowej. A sądowi coraz trudniej dociec prawdy. 40
  • KRYNICA 2019 8 wrz 2019, 20:00 DEBATY O ROLNICTWIE, ZDROWIU, BUDOWNICTWIE I NOWYCH TECHNOLOGIACH Z UDZIAŁEM MINISTRÓW, PRZEDSIĘBIORCÓW I PREZESÓW NAJWAŻNIEJSZYCH RZĄDOWYCH AGENCJI – TAK WYGLĄDAŁ UDZIAŁ „WPROST” W XXIX FORUM EKONOMICZNYM W KRYNICY. 45
  • Jakość ponad wszystko 8 wrz 2019, 20:00 Gdzie tkwi klucz do sukcesu rolnictwa i przemysłu spożywczego? We współpracy czy w rywalizacji? Na takie pytania starali się odpowiedzieć uczestnicy debaty „Wprost”. 48
  • Szkolić i edukować 8 wrz 2019, 20:00 Wbrew pozorom nawozy, wypadki przy pracy i afrykański pomór świń to problemy, które można podciągnąć pod wspólny mianownik: bezpieczne rolnictwo. Kluczem do ich rozwiązania jest edukacja. 49
  • Teraz polska żywność 8 wrz 2019, 20:00 O tym, jak polska żywność jest postrzegana za granicą i czy trzeba ją promować w Polsce, dyskutowano podczas panelu „Promocja polskiej żywności w kraju i za granicą”. 50
  • Rolnik z dronem i smartfonem 8 wrz 2019, 20:00 Aplikacje mobilne, zdjęcia satelitarne, autonomiczne ciągniki. Polski rolnik zamienił widły na sztuczną inteligencję i wszedł w XXI w. Przekonywali o tym uczestnicy debaty o innowacjach w rolnictwie. 51
  • Lidl dba o zdrowie Polaków 8 wrz 2019, 20:00 Lidl Polska wspiera polskich producentów – aż 70 proc. obrotu firmy jest generowane dzięki współpracy z nimi. Co więcej, dzięki współpracy z siecią tylko w ubiegłym roku ponad 230 polskich firm wyeksportowało swoje produkty na rynki zagraniczne. 52
  • Ekożywność dla wszystkich 8 wrz 2019, 20:00 Chcemy osiągnąć pozycję światowego lidera transformacji żywieniowej poprzez zapewnienie klientom żywności wysokiej jakości po przystępnych cenach oraz poprzez demokratyzację produktów bio – mówi prezes Carrefour Polska Christophe Rabatel. 54
  • Sport. To się opłaca. O milionach przeznaczanych na sponsoring rozmawiano w Krynicy 9 wrz 2019, 18:03 Jak starty Roberta Kubicy wpływają na wybór stacji paliw przez Polaków. Z czym jest kojarzony Kędzierzyn-Koźle. Dlaczego opłaca się sponsorować PGE Narodowy. Inwestowanie w sport przynosi korzyści. Wszystkim. 56
  • Biznes na miarę XXI wieku 8 wrz 2019, 20:00 Dziś coraz większa liczba przedsiębiorców zaczyna dostrzegać nie tyle możliwość, ile wręcz konieczność transformacji cyfrowej własnych firm – mówi Filip Fludra z Exact Software Poland. 58
  • O wodzie bez lania wody 8 wrz 2019, 20:00 Drugi międzynarodowy kongres „Economy of a Water City” odbędzie się 3 i 4 października we Wrocławiu. Dlaczego jego tematyka wiąże się bezpośrednio ze stolicą Dolnego Śląska? 60
  • Obsesja przeszłości 8 wrz 2019, 20:00 Przekonanie o wyłącznie pozytywnej roli Rosjan w II wojnie światowej Putin awansował do roli religii mającej jednoczyć naród. Każdy, kto twierdzi, że Związek Radziecki był współodpowiedzialny za wybuch wojny, jest automatycznie heretykiem – mówi Shaun Walker, wieloletni... 63
  • Nowy mur berliński 8 wrz 2019, 20:00 Prawie trzy dekady po zjednoczeniu Niemiec kraj znów jest podzielony na liberalne landy zachodnie i dawne NRD, które masowo głosuje na populistów. 66
  • Wietrzenie Kijowa 8 wrz 2019, 20:00 Nowy premier pracował w biurze stworzonym i finansowanym przez UE, zaś nowy szef dyplomacji reprezentował interesy swojego kraju w NATO. Te dwa z pozoru niezbyt doniosłe fakty jak w soczewce obrazują orientację nowego rządu Ukrainy. Jeszcze... 69
  • 10 mitów o cholesterolu 8 wrz 2019, 20:00 Połowa Polaków ma zbyt wysoki poziom cholesterolu. Obalamy pokutujące mity i rozprawiamy się z medycznymi bzdurami na jego temat. 70
  • Cholesterol jest jak rdza 8 wrz 2019, 20:00 Wysokie stężenie cholesterolu działa na naczynia cały czas – mówi prof. dr hab. n. med. Jarosław Kaźmierczak. 73
  • Kiedy miłość nie wystarcza 8 wrz 2019, 20:00 Samotny „Joker”, smutna „Historia małżeńska”, rozdzierające „Babyteeth”. Tegoroczny festiwal w Wenecji udowodnił, że w czasach Netflixa i seriali odżywa kino głównego nurtu, które nie chodzi na artystyczne kompromisy. Ale wciąż jest też w sztuce miejsce na bolesne wiwisekcje... 75
  • Błędy dobrych ludzi 8 wrz 2019, 20:00 Państwo polskie wobec swoich najmłodszych obywateli wywiesiło białą flagę. Daje rodzicom 500 zł i mówi: radźcie sobie sami – komentuje Wojciech Chmielarz, autor „Rany”, powieści kryminalnej o przemocy wobec dzieci. 78
  • W sidłach Agaty Kuleszy 8 wrz 2019, 20:00 Już w pierwszym sezonie „Pułapki” można było się przekonać, że Olga Sawicka jest kotem samotnikiem. Idzie pod prąd i w życiu, i w literaturze. Właśnie wydała nową poczytną powieść, ale media ekscytują się nią z powodu... 82
  • Film 8 wrz 2019, 20:00 Między światami György Pálfiemu nie po drodze z klasycznym sposobem opowiadania historii. Może dlatego sięgnął po „Głos Pana” Stanisława Lema? Nie jest to wierna adaptacja. Bohater, Węgier, jedzie do Stanów, aby odnaleźć ojca,... 83
  • Muzyka 8 wrz 2019, 20:00 Utarte szlaki Aż 13 lat oczekiwania sprawiło, że na temat potencjalnego nowego albumu Tool robiono niewybredne żarty. A jednak jest. I widać na nim wyraźnie, że w ciągu niemal trzech dekad zespół dorobił się statusu legendy, ale też... 84
  • Książka 8 wrz 2019, 20:00 Panorama To jedna z tych powieści, jakich zazdrościmy Amerykanom, bo opisują ich kraj tak, jak powinna to robić literatura – bez stylistycznego wydziwiania, rzetelnie i uważnie. Co jakiś czas pojawia się u nich pisarz, który najpierw... 86
  • O kojącej roli mody 8 wrz 2019, 20:00 Kilka dni temu obejrzałem na YouTubie ze wszech miar zastanawiający film dokumentalny o pewnym przedziwnym, choć psychologicznie jak najbardziej zrozumiałym zjawisku. Chodzi o to, że w slumsach Konga, w miejscu o jednym z najniższych... 88
  • Ani rusz 8 wrz 2019, 20:00 Neonowe trykoty do ćwiczeń, trenerki z Instagrama bombardujące newsami o tym, jak żyć w zdrowym ciele, siłownia co kilkaset metrów. Można odnieść wrażenie, że Polacy to najbardziej wysportowany naród świata. Niestety, jest zupełnie inaczej. 91
  • W bałaganie można zobaczyć dzieło sztuki 8 wrz 2019, 20:00 Wiele rzeczy, które znamy lub cenimy, są dziełem przypadku. 94
  • Sekret Esterki 8 wrz 2019, 20:00 Ciasto drożdżowe z cebulą i makiem. W tym smaku zakochał się Kazimierz Wielki. 96
  • Zrób sobie... Banderasa 8 wrz 2019, 20:00 Robert Redford, Sean Connery, Brad Pitt – niektórzy mężczyźni są jak wino, im starsi, tym bardziej sexy. Zainspirowani ostatnim filmem Almodóvara pokazujemy, jak efektownie spatynować Antonio Banderasa. 98

ZKDP - Nakład kontrolowany