Co widać z góry

Co widać z góry

Doktor Sarah Parcak chce odkryć miliony nieznanych dotąd zabytków. Dlatego organizuje armię archeologów amatorów, którzy będą analizować zdjęcia satelitarne.

Jak na rozległym terenie znaleźć ukryte pod pustynnym piaskiem miasto? Na przykład zaginione, starożytne Iczi-Taui, które 4 tys. lat temu, w czasach tzw. Średniego Państwa, było stolicą starożytnego Egiptu? Archeolodzy wiedzieli o jego istnieniu od dawna, ale nie potrafili dotąd wskazać dokładnej lokalizacji. I trudno im się dziwić. Przekopywanie kilkudziesięciu kilometrów kwadratowych terenu, na którym Iczi-Taui mogłoby się znajdować, byłoby równoznaczne z szukaniem igły w stogu siana. Zagadkę sprzed tysięcy lat rozwiązała dr Sarah Parcak, archeolog z Uniwersytetu Alabamy specjalizująca się w egiptologii, która postanowiła spojrzeć na problem... z góry. Posłużyła się danymi topograficznymi zebranymi przez NASA i przeanalizowała zdjęcia satelitarne, dzięki czemu udało się jej stworzyć mapę miejsc, do których sięgał kiedyś Nil, a według historycznych przekazów płynął w pobliżu Iczi-Taui. Mogła więc ograniczyć teren poszukiwań. Kiedy w wybranym w ten sposób miejscu przeprowadzono specjalne odwierty, okazało się, że w pobranej próbce, pod grubą warstwą mułu, znalazły się resztki ceramiki i obrobionych kamieni. Był wśród nich m.in. agat, którego w czasach Średniego Państwa używano do produkcji ozdób. Datowanie ceramicznych drobin też potwierdziło intuicję dr Parcak. Znaleziska pochodziły dokładnie z czasu, gdy kwitło życie w starożytnym mieście Iczi-Taui.


Na ratunek zabytkom

Podobnych odkryć dr Parcak ma na koncie znacznie więcej. Analizując fotografie Egiptu wykonane w kosmosie, Amerykanka zlokalizowała 17 miejsc, w których mogą się znajdować nieznane dotąd piramidy, i namierzyła tysiąc grobowców oraz 3,1 tys. pradawnych osiedli. Jej metoda polega na przetwarzaniu wykonanych w podczerwieni zdjęć. Widać wtedy na nich zmiany chemiczne krajobrazu, spowodowane przez działalność człowieka sprzed nawet tysięcy lat. Doktor Parcak dokonała tą metodą wielu odkryć także w Europie, w basenie Morza Śródziemnego. Jej pracę doceniła prestiżowa fundacja TED, zajmująca się m.in. organizacją debat naukowych, która w lutym przyznała dr Parcak nagrodę w wysokości 1 mln dolarów. Co roku podobna kwota trafia w ręce wyjątkowego uczonego, którego odważna wizja – jak głosi regulamin nagrody – „może zmienić świat”.

Parcak chce przeznaczyć nagrodę na zorganizowanie światowej sieci odkrywców amatorów, którzy po przeszkoleniu, za pośrednictwem specjalnie stworzonej platformy internetowej Global Xplorer, będą, tak jak ona, analizować zdjęcia satelitarne. Znalezione w ten sposób potencjalne stanowiska archeologiczne mają zostać skatalogowane. Odbierając nagrodę TED, dr Parcak zadeklarowała, że chciałaby, wspólnie ze swoją „armią”, odkryć miliony nieznanych dotąd zabytków, żeby uchronić „ukryte dziedzictwo ludzkości” przed złodziejami. Od lat analizuje zdjęcia satelitarne i zdaje sobie sprawę ze skali problemu. W 2009 r. naliczyła w Egipcie ponad 15 tys. nielegalnych wykopów, przez które okradano np. starożytne groby, a między 2011 i 2013 r. było ich już 38 tys. Dlatego Parcak zależy na zachęceniu do współpracy młodych Egipcjan, bo to właśnie Egipt pada dziś najczęściej ofiarą przemytników skradzionych starożytności. Gdy w 2011 r. wybuchła tam rewolucja, nielegalne wykopaliska zaczęły się pojawiać jak grzyby po deszczu, choć już wcześniej liczba kradzieży niepokojąco rosła, m.in. na przełomie 2009 i 2010 r. Według danych z egipskiego ministerstwa ds. zabytków tylko w 2015 r. z kraju wywieziono 126 cennych znalezisk, które przemycono m.in. do Izraela. Wielu zabytków nie udaje się już odzyskać.

Dlatego Iwona Zych, zastępca dyrektora Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW i współkierownik polsko-amerykańskiej misji archeologicznej w Berenike nad Morzem Czerwonym, uważa, że pomysł Sarah Parcak jest potrzebny, choć nie ukrywa też wątpliwości. – Trochę obawiam się tego, w czyje ręce trafią wyniki badań. Każde upublicznianie tego typu danych powoduje bowiem, że coraz więcej osób wie, gdzie ewentualnie szukać zabytków – przyznaje Zych. – Niepokoi mnie też pomysł zaangażowania do badań zwykłych zjadaczy chleba. Nie chcę, żeby zabrzmiało to jak próba ograniczania dostępu do elitarnego zawodu, ale trzeba umieć odczytać to, co się widzi, a umiejętność interpretacji zdjęć satelitarnych buduje się z czasem.

Archeologia dla każdego

Doktor Parcak zdaje sobie sprawę z zagrożeń, jakie niesie zatrudnienie zupełnie obcych osób. Działanie swojej platformy zaplanowała więc w sposób, który powinien uniemożliwić przejęcie poufnych danych przez złodziei zabytków. Wyniki badań mają być traktowane jak wrażliwe informacje o stanie zdrowia pacjenta. Uczestnicy jej projektu najpierw zarejestrują się na platformie i przejdą szkolenie z interpretacji zdjęć satelitarnych. Następnie otrzymają z puli niewielką serię fotografii, opatrzonych ogólnikową informacją, pozbawioną współrzędnych GPS, tak aby nie zdradzić dokładnego miejsca ewentualnego znaleziska archeologicznego. Każde zdjęcie z puli będzie dotyczyć powierzchni o wymiarach 50 × 50 m i zostanie wcześniej specjalnie przetworzone przez dr Parcak i jej zespół, co ma ułatwić amatorom ich interpretację. Uczestnicy projektu będą też mogli porównać to, co widzą, z nadesłanymi z centrali przykładami fotografii, na których widnieją zinterpretowane już przez wprawne oko Parcak ślady starożytnych piramid czy świątyń. Uzyskanymi w ten sposób danymi dr Parcak podzieli się tylko z władzami, które w poszczególnych krajach są odpowiedzialne za dziedzictwo kulturowe. Co z tego będą mieli wolontariusze odkrywcy? Jak zapewnia dr Parcak, będą mogli śledzić przebieg ewentualnych wykopalisk w miejscach, które udało im się znaleźć. Będzie to jednak możliwe tylko za pośrednictwem mediów społecznościowych, Skype’a i aplikacji Periscope, służącej do transmisji wideo. Według Parcak tylko tak szeroko zakrojona akcja, angażująca chętnych z całego świata, może zatrzymać postępującą dewastację zabytków i skrócić, z miesięcy do tygodni, czas namierzania złodziei. Poza tym Amerykanka jest zdania, że postęp technologii otwiera dostęp do archeologii praktycznie każdemu. „Sto lat temu archeologia była zajęciem dla bogatych, 50 lat temu uprawiali ją tylko mężczyźni, a dziś dostęp do niej mają tylko uczeni, dlatego naszym celem jest demokratyzacja archeologii tak, aby mógł się nią zająć każdy” – powiedziała w czasie uroczystości wręczenia nagrody TED dr Parcak.

Archeologia jest dziś rzeczywiście bardziej dostępna, właśnie dzięki nowym, tzw. nieinwazyjnym metodom badań, które z takim sukcesem stosuje dr Parcak. – Nastały czasy, kiedy archeologia może się obyć bez kopania – śmieje się Iwona Zych. – A kiedy już zakładamy nowe stanowisko archeologiczne, to nie kopiemy bez sensu i bez potrzeby. Oprócz zdjęć satelitarnych archeolodzy korzystają także z badań geomagnetycznych, badań elektrooporowych i z tradycyjnych zdjęć lotniczych (patrz ramka). Pozwalają one zaoszczędzić mnóstwo czasu i pieniędzy. Można bowiem sprawdzić potencjał jakiegoś rozległego nawet terenu badań, jeszcze zanim powstanie stanowisko archeologiczne. – Wyobraźmy sobie pustynię. Wiemy, że gdzieś pod ziemią znajduje się pałac – tłumaczy Zych. – Tradycyjne metody skazują nas wyłącznie na intuicję i wiedzę badacza, a geofizyka niemal natychmiast dostarcza informacji, gdzie wbić szpadel.

Wspólna sprawa

Global Xplorer nie jest oczywiście jedynym pomysłem na monitoring najcenniejszych światowych zabytków. Archeolodzy próbują też ratować pomniki kultury w Syrii i w Iraku, niszczone obecnie przez islamistów z ISIS, zwykłych złodziei i mieszkańców rozrastających się miast. W ubiegłym roku dwa brytyjskie uniwersytety, w Oksfordzie i w Leicester, uruchomiły projekt pod nazwą „Zagrożona archeologia” (ang. Endangered Archeology of the Middle East and North Africa). Brytyjczycy postawili sobie za cel skatalogowanie i obserwowanie zabytków z tamtego regionu i podobnie jak dr Parcak liczą na współpracę lokalnych badaczy i wolontariuszy. Organizatorzy operacji posługują się zarówno zdjęciami satelitarnymi, jak i fotografiami lotniczymi. Szacują, że na monitorowanym przez nich terenie znajduje się obecnie 3-5 mln stanowisk archeologicznych, wśród których można znaleźć zarówno zabytki greckie, rzymskie, jak i islamskie. Wielu z nich grozi zniszczenie. ■

©℗ Wszelkie prAWA ZASTrzeżone

Archeolog obywa się dziś bez łopaty

Badania geomagnetyczne

Polegają na bardzo dokładnych pomiarach pola magnetycznego terenu. Wszystko, co jest pod ziemią, czyli ziemianki, rowy, ceramika lub metalowe ozdoby, i zawiera związki żelaza, powoduje minimalną modyfikację pola i zostaje odzwierciedlone na mapie sporządzonej na podstawie pomiarów. Przepalenie obiektu, np. gliny, daje inny obraz magnetyczny. Na potrzeby archeologii badania magnetyczne wykonuje się na siatce opartej na kwadratach o boku 25 cm. W Polsce dzięki nim odkryto Nieszawę, średniowieczne miasto nad Wisłą.

Badania elektrooporowe gruntu

W badany grunt wpuszcza się prąd za pomocą wbijanych na kilka centymetrów w głąb elektrod i sprawdza, jaka jest jego oporność. Na podstawie zebranych pomiarów powstaje siatka oporności gruntu, dzięki której widać strukturę badanego terenu, np. bardziej wilgotne warstwy ziemi, zawierające składniki organiczne, mają mniejszą oporność.

Archeologia lotnicza

Uczeni korzystają zarówno ze zdjęć współczesnych, jak i archiwalnych (fotografie służące do sporządzania map topograficznych powstają raz na dziesięć lat, od czasów II wojny światowej). Najlepsze z punktu widzenia archeologii są zdjęcia wykonywane pod kątem (skośne). Widać na nich wyraźnie tzw. wskaźniki wegetacyjne, przyjmujące najczęściej kształt figur geometrycznych, oznaczające miejsca, w których rośliny, ze względu na wilgotność, najlepiej rosną. Tam, gdzie znajduje się np. podziemny rów dawnego osiedla, gromadzą się wody gruntowe i sprzyjają wegetacji. Nieszawę, XV-wieczne miasto opuszczone przez mieszkańców po 40 latach, namierzono po raz pierwszy dzięki zdjęciom lotniczym. Zauważono na nich zielone kwadraty trzcin na tle pól usychającego już zboża.

Okładka tygodnika WPROST: 10/2016
Więcej możesz przeczytać w 10/2016 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 10/2016 (1727)

  • Europa nie pomoże KOD 6 mar 2016, 20:00 Ani Wenecka, ani Europejska Komisja nie spełnią nadziei opozycji. Nie zawrócą biegu wydarzeń w Polsce. Nie żeby nasz rząd był wyjątkowo odporny na presję zewnętrzną, bo nie jest, ale dlatego że europejskie rządy są zbyt rozkojarzone... 4
  • SKANER 6 mar 2016, 20:00 PO PUBLIKACJI „WPROST” PIP sprawdza, czy był mobbing na UW W MINIONYM TYGODNIU PAŃSTWOWA INSPEKCJA PRACY ROZPOCZĘŁA KONTROLĘ W SPRAWIE PO- DEJRZEŃ O MOBBING W INSTYTUCIE STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH (ISM) UNIWERSYTETU... 8
  • Zdarzyło się jutro 6 mar 2016, 20:00 Wenecja przecieka, a Waszczykowski odpływa, czyli wydarzenia mniej lub bardziej prawdopodobne. 14
  • Potworny los dzieci 6 mar 2016, 20:00 Ponad 10 tys. uchodźców, głównie dzieci, przepadło gdzieś bez śladu. Policje wielu państw odnajdują je w domach publicznych, wyrywają z rąk organizacjom przestępczym, ale to tylko drobna część zaginionych. Jeszcze jeden koszmar, o którym obrońcy otwartych granic wolą nie mówić. 18
  • Zdelegalizujmy islam 6 mar 2016, 20:00 W momencie, w którym pozwalamy na rozprzestrzenianie się tej religii, to automatycznie tworzymy strefy, w których obywatele są pozbawiani tych wolności. Na przykład kobiety i dzieci w islamie nie mają przecież żadnych praw – mówi „Wprost” Miriam Shaded,... 21
  • Polska niegotowa na uchodźców 6 mar 2016, 20:00 W tym roku do Polski ma trafić nawet 400 imigrantów. Nieoficjalnie mówi się, że pierwsza setka może przybyć już w marcu. Problem w tym, że jak na razie nie ma nawet przepisów regulujących tę operację, wątpliwości budzą też pomysły jej sfinansowania. 24
  • Jak ma wyglądać relokacja w 2016 6 mar 2016, 20:00 Etap I: Weryfikacja ładze Grecji przedstawiły kandydatury W65 imigrantów, którzy chcą się ubiegać w Polsce o status uchodźcy. Spośród tych przebywających we Włoszech do tej pory chęć przyjazdu do naszego kraju zadeklarowało... 26
  • Uwaga na pomruk rasizmu 6 mar 2016, 20:00 Koniec niedzieli na lotnisku. Jeszcze małe zakupy. Za ladą śniady czterdziestolatek. Nagła nerwowa rozmowa z jednym z ostatnich klientów. – (ostrym tonem) A pan skąd? Jeszcze wodę poproszę… – Z Polski. – Gdzie tam?... 27
  • KOD – karuzela dziwnych indywidualności 6 mar 2016, 20:00 KOD-em rządzi dziś sześć osób. Wszyscy kojarzeni ze środowiskiem lewicowym. 28
  • Trzech kandydatów do rządzenia historią 6 mar 2016, 20:00 Instytut Pamięci Narodowej czekają zmiany i nie wpłynie na to wzmożona aktywność w poszukiwaniu prywatnych archiwów w domach PRL-owskich generałów. Będzie historyczne trzęsienie ziemi. 32
  • Zależność od ścieżki 6 mar 2016, 20:00 Zależność od ścieżki” to termin modny w naukach społecznych, gdy idzie o wyjaśnienie trwałości zjawisk. Oznacza on w tym przypadku, że rozwiązania i wzory ustrojowe przyjęte na etapie formowania się państwa trwają przez... 34
  • Kierunek: mediacja! Skorzystać czy nie? 6 mar 2016, 20:00 Dlaczego sędziowie kierują na mediację? Czy warto z niej skorzystać? Czy mediacja stanowi zagrożenie dla naszego interesu? 36
  • Jak zostać lekomanem 6 mar 2016, 20:00 Trzeba iść do lekarza pierwszego kontaktu i powiedzieć, że źle się sypia, albo poprosić o coś na stres. Dostajesz wtedy receptę na narkotyk, od którego możesz uzależnić się już po miesiącu, a może i szybciej. Legalnie, uprzejmie i bez ryzyka. W ramach NFZ. 38
  • Cloud computing, czyli magia obłoków 6 mar 2016, 20:00 Trudno byłoby znaleźć kogoś, kto korzysta z internetu i nie jest użytkownikiem chmury. Inaczej ma się rzecz z cloud computingiem w biznesie. Tu zmiany przebiegają wolniej, choć ich kierunek nie pozostawia cienia wątpliwości. 41
  • Kolana do zadań specjalnych 6 mar 2016, 20:00 Gdy w restauracji chleb dziś jest lekko czerstwy, to wiadomo, że za dwa dni będzie kamieniem. Tak samo jest z kolanem. Widzisz dziurę w chrząstce i już wiesz, jak to kolano będzie wyglądało za rok – mówi Robert Śmigielski, ortopeda. 42
  • BIOtajemnica 6 mar 2016, 20:00 Bio, eko, organic...Te napisy na produktach powodują, że ceny z miejsca skaczą do góry. My za to czujemy się zdrowsi. Co oznaczają te pojęcia? Czy warto za takie produkty płacić wyższą cenę? 45
  • Podatek od uzdolnionych 6 mar 2016, 20:00 Rząd wycofuje się z przygotowanego przez PO programu "Studia dla wybitnych" - dowiedział się "Wprost". Resort nauki rozważa za to zwolnienie studentów z podatku od stypendiów. 46
  • Rusza konkurs dla pasjonatów nauki 6 mar 2016, 20:00 Jesteś uczniem? Studentem? Doktorantem? A może po prostu dostrzegasz wokół siebie problem, który jesteś w stanie rozwiązać? Weź udział w naukowej edycji konkursu Młodzi Zdolni 2016 – Mój pomysł dla Polski, organizowanego przez „Wprost”. 47
  • Kisiel transoceaniczny 6 mar 2016, 20:00 7 marca mija 105. rocznica urodzin Stefana Kisielewskiego, którego przenikliwe analizy sytuacji gospodarczej i politycznej długo pomagały nam rozumieć świat. 48
  • W sieci mody 6 mar 2016, 20:00 Skanery tęczówek, wirtualne przymierzalnie, okulary do teleportacji – witamy w sklepach odzieżowych XXI w. 52
  • Światowa wódka 6 mar 2016, 20:00 Znajomy z opozycyjnego domu mówi, że opozycja kojarzy mu się z kłębami dymu: kuchnia, stado brodaczy, dyskusje i kłęby dymu. Gdyby był bardziej spostrzegawczy, dodałby jeszcze wiaderko wódki. Piło się w zasadzie wszędzie. Nie było... 55
  • Europejskie Chiny 6 mar 2016, 20:00 Zniesienie sankcji wobec Białorusi raczej nie wróży politycznego otwarcia, ale polscy przedsiębiorcy liczą, że rozkręci się tam biznes. Już teraz działa tam 400 polskich firm. 56
  • Dźwignia dla start-upów 6 mar 2016, 20:00 Masz pomysł na start-up i mieszkasz we wschodniej Polsce? Na rozwój swojej firmy możesz dostać pieniądze z Unii Europejskiej. Do wzięcia jest 200 mln euro. 58
  • Hossa bessa 6 mar 2016, 20:00 3,8 mld – tyle kosztowały polskich kierowców korki i utrudnienia w ruchu drogowym w 2015 r., wynika z obliczeń firmy konsultingowej Deloitte. Ta strata to głównie zmarnowany czas, który kierowcy mogliby wykorzystać bardziej produktywnie... 60
  • Arbitraż jako formuła rozwiązywania sporów korporacyjnych 6 mar 2016, 20:00 Arbitraż ze względu na swoje atrybuty stanowi atrakcyjną formę rozstrzygania sporów korporacyjnych. 61
  • NATO idzie na wschód 6 mar 2016, 20:00 Moskwa już wie, że NATO przesunie wojska na wschodnią granicę Polski. Czy przed szczytem w Warszawie czeka nas seria putinowskich prowokacji? 62
  • Samotność na Kremlu 6 mar 2016, 20:00 Wszyscy liberalnie myślący politycy albo odeszli, albo zostali usunięci z otoczenia rosyjskiego prezydenta. Coraz bardziej osamotnionego Putina otaczają już tylko siłowicy. 66
  • Moskwa widziana z Waszyngtonu 6 mar 2016, 20:00 Myślę, że niezależnie od reprezentowanej opcji politycznej każdy następny prezydent USA będzie miał twardsze stanowisko wobec Moskwy niż Barack Obama – mówi „Wprost” Andrew Weiss, znawca Rosji, wiceprezes Fundacji Carnegie. 69
  • Żywe talizmany 6 mar 2016, 20:00 Nigdzie na świecie nie rodzi się więcej albinosów niż w rejonie afrykańskiego Jeziora Wiktorii. I nigdzie nie czeka ich równie tragiczny los. 70
  • Zbiorowy gwałt na Polkach 6 mar 2016, 20:00 Żołnierze Armii Czerwonej mogli zgwałcić nawet 50 tys. Polek. Większość kobiet nigdzie tego nie zgłaszała, bo temat był wstydliwy, hańbiący – mówi prof. Marcin Zaremba, historyk, autor pionierskich badań na ten temat. 74
  • Nadzieja w świecie gwałtu 6 mar 2016, 20:00 Zgwałcone zakonnice stawały przed wyzwaniem pogodzenia wymuszonego macierzyństwa ze ślubami czystości. Opowiada o tym oparty na faktach film „Niewinne” Anne Fontaine. 75
  • Wino z gwiazdą 6 mar 2016, 20:00 Sister Moon produkowane w toskańskiej posiadłości Stinga uznano za jedno ze stu najlepszych win Włoch. Zazwyczaj celebrycki status właściciela nie gwarantuje jednak jakości wina, pomaga natomiast w sprzedaży. 78
  • Kino filmów używanych 6 mar 2016, 20:00 Polską „Planetą singli” zainteresowali się amerykańscy producenci. Hollywood regularnie szuka pomysłów za granicą. A sztukę remake’u opanowało do perfekcji. 80
  • Masza, niedźwiedź i Putin 6 mar 2016, 20:00 Największy sukces komercyjny rosyjskiej kinematografii to też sukces propagandowy Putina. 82
  • Wiedza z telewizora 6 mar 2016, 20:00 W polskich telewizjach jest miejsce nie tylko dla rozrywki. Polacy interesują się odkryciami naukowymi, więc wraca po ponad ćwierć wieku „Sonda”. Tym razem legendarny program będzie miał sporą konkurencję. 84
  • Co widać z góry 6 mar 2016, 20:00 Doktor Sarah Parcak chce odkryć miliony nieznanych dotąd zabytków. Dlatego organizuje armię archeologów amatorów, którzy będą analizować zdjęcia satelitarne. 86
  • Chłopcy z Woli 6 mar 2016, 20:00 Synowie „wroga ludu” założyli z kolegami organizację, która miała walczyć ze stalinowskim ustrojem. Zabili kilku przypadkowych milicjantów, okradli kilka sklepów i skończyli jak zwyczajni bandyci. 88
  • Kalejdoskop kulturalny 6 mar 2016, 20:00 KSIĄŻKI Mariusz Cieślik Sekrety i kłamstwa Pod od względem literackim „Nieznajomy” Harlana Cobena to typowy współczesny amerykański kryminał. Proste zdania, dużo dialogów, opisy ograniczone do niezbędnego minimum, no i zero... 92
  • Nieporadność dyplomatyczna 6 mar 2016, 20:00 Minister spraw zagranicznych Witold Waszczykowski zachował stanowisko. Nie dlatego że jest wytrawnym dyplomatą, bo nie jest. Głowę ocaliły mu opozycja i media, które już prawie ogłaszały pierwszą dymisję w rządzie Beaty Szydło. Ten... 98

ZKDP - Nakład kontrolowany