Jednak w ciągu ostatnich lat naukowcy dokonali wielu budujących odkryć. Okazało się, że obumieranie neuronów w okresie dojrzewania jest niezbędne do prawidłowego kształtowania mózgu - gdy proces ten jest zakłócony lub przebiega zbyt wolno, może dojść do zaburzeń takich jak autyzm czy synestezja. Obalony został również dogmat, jakoby w dorosłym mózgu nie powstawały nowe neurony. Liczne eksperymenty dowiodły, że jest to możliwe, choć tylko w wyjątkowych warunkach. I nic w tym dziwnego - zbyt łatwe "łatanie" ubytków w korze mózgowej mogłoby doprowadzić do powstania nieprawidłowych połączeń między komórkami, co dawałoby w rezultacie poważne zaburzenia neurologiczne i psychiczne.
Nasz mózg okazuje się zaskakująco "plastyczny". Potrafi zastąpić utracone funkcje, mobilizując rzadziej wykorzystywane neurony - w literaturze medycznej opisywano przypadki ludzi, którzy przeżyli i dobrze funkcjonowali mimo utraty całej półkuli mózgowej! Badania obrazowe takie jak rezonans magnetyczny czy tomografia wykazały, że budowa mózgu zmienia się wskutek intensywnej nauki nowych umiejętności. Być może ważną rolę w przetwarzaniu informacji odgrywają nie tylko neurony, ale także astrocyty - komórki wchodzące w skład tzw. gleju, który zajmuje się ochroną i odżywianiem komórek nerwowych. Wszystko to daje nadzieję na nowe sposoby leczenia i zapobiegania chorobom mózgu, nad czym pracują tysiące uczonych na całym świecie.
W dziedzinach nauki dotyczących mózgu, zwanych po angielsku zbiorczo neuroscience, nadal więcej jest pytań niż odpowiedzi. Uczeni zaczynają odkrywać mechanizmy rządzące naszą pamięcią, rozumowaniem i emocjami. "Najbliższe dwie dekady będą złotym wiekiem dla neuroscience, podobnie jak dla genetyki ostatnie 15 lat" - uważa prof. Jonathan Moreno, bioetyk z University of Virginia. Odkrycia takie jak to dokonane przez uczonych z Instytutu Biologii Doświadczalnej pozwalają mieć nadzieję, że w czołówce postępu znajdą się także polscy uczeni.
Jan Stradowski
Instytut Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego www.nencki.gov.pl