Porno i świnie

Porno i świnie

Za życia marszałka Tito na adriatyckich wyspach Goli Otok w obozach pracy więziono dysydentów politycznych. Tortury, jakim byli poddawani, miały na celu przede wszystkim zniszczenie godności osobistej więźniów i ich człowieczeństwa. Po latach miejsce kaźni upodobali sobie producenci filmów pornograficznych, głównie niemieccy, którzy tutaj kręcą swe „dzieła”. W czeskiej miejscowości Lety w czasie II wojny światowej istniał największy w tym kraju obóz koncentracyjny dla Cyganów. W czasach komunistycznej Czechosłowacji dokładnie w tym samym miejscu, gdzie umierali ludzie, zbudowano fermy ze świniami. Słowo profanacja nie jest w tych przypadkach nadużyciem.
Skończyłam właśnie czytać zbiór esejów wybitnej pisarki Dubravki Ugresić (nota bene bohaterki mojej pracy magisterskiej). Chciałoby się powiedzieć pisarki chorwackiej, ale sęk w tym, że urodzona w Jugosławii, a mieszkająca obecnie w Holandii, pół Chorwatka, pół Bułgarka Ugresić nie chce być klasyfikowana jako pisarka chorwacka. Sama siebie nazywa ironicznie „wdową po Jugosławii”. Większość z jej esejów poświęcona jest obserwacjom zmian, jakie dokonały się – głównie w mentalności ludzi – po rozpadzie Jugosławii. W jednym z esejów opisuje swoją wyprawę na Goli Otok. Tito zsyłał tam swoich wrogów politycznych – zarówno zwolenników komunizmu, jak i nacjonalizmów. Liczba ofiar śmiertelnych przekracza cztery tysiące. Część z nich dobrowolnie wybrała śmierć, woląc umrzeć niż dać się całkowicie upokorzyć i zniszczyć psychicznie. Bo więźniów poddawano wymyślnym torturom psychicznym, kazano im np. bić i upokarzać współwięźniów, donosić na siebie wzajemnie, ofiary zamieniając w katów. Ugresić zastanawia się nad tym, dlaczego w obecnej Chorwacji Golego Otoku nie przekształcono w wielkie mauzoleum ofiar totalitaryzmu. Istnieją tam owszem stoiska z pamiątkami, ale nie ma to wiele wspólnego z upamiętnianiem ofiar. Wyspy stały się natomiast ulubionym plenerem dla producentów filmów pornograficznych, głównie niemieckich.
Sytuacja ta skojarzyła mi się z powojennymi losami byłego obozu dla Cyganów czeskich (celowo używam określenia Cyganie, bo ofiarami byli nie tylko stricte Romowie) w Letach. W czasie wojny zginęło tam kilka tysięcy osób, wielokrotnie więcej było torturowanych i głodzonych. Po wojnie komunistyczne władze w miejscu, w którym ginęli ludzie, zbudowali wielką hodowlę świń. Miejsca kaźni nie upamiętniała nawet żadna tablica. Dopiero po rozpadzie Czechosłowacji temat zaczął się pojawiać w mediach. Dopiero jednak pięć lat temu odsłonięto tablice pamiątkowe. Brałam udział w tej, bardzo wzruszającej, uroczystości. Wzruszająca była jednak w inny, niż typowo polski, sposób. Były łzy, krzyki, ale też i muzyka.
Dubravka Ugresić, pisząc o Golim Otoku, unika jednoznacznego osądu sytuacji, nie nazywa jej profanacją. Ja widzę oba przypadki w  bardziej biało-czarnej kolorystyce. Dla mnie pornografia na Golim Otoku i świnie w Letach to profanacja. W przypadku obozu w Letach władze komunistyczne chciały z premedytacją zniszczyć pamięć. Wpisywało się to zresztą w politykę dyskryminacji Cyganów (elementów aspołecznych, a zatem także i nie pasujących do komunistycznego porządku), której najbardziej okrutnym przejawem była przymusowa sterylizacja kobiet cygańskich. Czy władzami chorwackimi powodowały podobne pobudki? W pewnym sensie walka z pamięcią o ofiarach Golego Otoku byłaby uzasadniona – ginęli tam także przecież komuniści, o których pamięć w tudjmanowskiej Chorwacji niwelowano.
Oba przypadki wpisują się w szerszy problem – pamięci historycznej. Jak długo powinniśmy pielęgnować pamięć o zbrodniach i ich ofiarach? Czy pielęgnowanie tej pamięci nie grozi tym, że świat przemieni się w jedno wielkie mauzoleum? Gdzie jest granica między życiem a śmiercią, pamięcią a zapomnieniem? Bronisław Geremek zapytany kiedyś przez niemieckiego dziennikarza o to, jak długo Niemcy mają pamiętać o Holokauście i kajać się za niego odpowiedział „bez końca”. Czym innym są bowiem miejsca bitew, a czym innym miejsca kaźni, w których ofiary nie miały szansy na równą walkę. Czym innym zatem będzie pamięć o Katyniu czy Charkowie, albo o rzezi na Wołyniu, a czym innym chociażby Monte Cassino.

Ostatnie wpisy

  • Kosowo - symbol wstydu i głupoty 17 lut 2013 Pięć lat temu, gdy Kosowo jednostronnie ogłosiło swoją niepodległość, Serbia straciła historyczną kolebkę. Te z krajów Unii Europejskiej, które uznały tę niepodległość, straciły nie tylko honor ale również rozsądek. To nie zbrodnia – to coś gorszego. To głupota.
  • Tolerancja dla wybranych 29 sty 2013 Obserwuję lincz medialno-internetowy na pani poseł Pawłowicz i zastanawiam się, jak ci sami ludzie, którzy oburzają się na żarty z pani poseł Grodzkiej, potrafią teraz wylewać pomyje na panią Pawłowicz. No chyba, że w myśl hasła "nie toleruję ludzi nietolerancyjnych".
  • Belgijska melancholia i język niderlandzki 12 sty 2013 Zaintrygowała mnie książka Marka Orzechowskiego "Belgijska melancholia", poświęcona właśnie Belgii. I choć mieszkam w tym kraju od ponad siedmiu lat, dowiedziałam się rzeczy, których wcześniej nie znałam. I inaczej popatrzyłam na roszczenia "flamandzkich nacjonalistów".
  • Euro, Europo! 31 gru 2012 2012 rok zostanie zapamiętany jako czas kryzysu i zacieśniającej się coraz bardziej integracji ekonomicznej Unii Europejskiej. I tu na dwoje babka wróżyła, bo według jednych kryzys był wynikiem nadmiernej integracji, inni zaś widzą w kryzysie pretekst do integracji.
  • Hodowanie potwora 16 gru 2012 Na marginesie strzelaniny w amerykańskiej szkole znów zastanawiam się nad rolą mediów. Na ile media, poprzez pisanie/pokazywanie/mówienie o czymś, przyczyniają się do popularyzacji tego zjawiska? Czy gdyby mordercy pozostawali bezimienni byłoby mniej seryjnych morderstw? I czy...