Alchemia Sorosa

Alchemia Sorosa

George Soros (fot.By Niccolò Caranti (Own work) [CC BY-SA 3.0 (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)], via Wikimedia Commons)
Spekulant i zdolny finansista czy hojny i zaangażowany filantrop? A może już walczący na barykadzie polityk? Trudno opisać Sorosa jednym określeniem.

Stosunek do finansisty George’a Sorosa to dziś deklaracja polityczna. Dla prawicy Soros to zło prawdziwe i czyste – organizator kampanii politycznych mających obalać rządy, budowniczy tworzący świat bez Boga, bez narodów, bez tradycji. Słowem – najniebezpieczniejszy człowiek świata. Dla drugiej strony przeciwnie – filantrop budujący społeczeństwo otwarte, liberalne i demokratyczne. „Gazeta Polska” nie owija w bawełnę: „Na przełomie lat 80. i 90. wspierał w Polsce reformy, które przyczyniły się do utrwalenia postkomunistycznych struktur. Następnie założył i dotował Fundację im. Stefana Batorego, będącą propagandową tubą środowiska Michnika, Balcerowicza i Geremka.

Teraz podmiot wspierany przez miliardera George’a Sorosa zainwestował ok. 17 mln dolarów w Agorę, wydawcę »GW«”. Do tego płynie cała masa innych zarzutów – że finansuje KOD (rzeczniczka Sorosa zaprzecza), że dzięki pieniądzom Sorosa działa w fundacji córka prezydenta Komorowskiego. Ta teza o wszechmocnym finansiście organizującym kolorowe rewolucje, a mająca źródło w rosyjskiej propagandzie, jest obecna nie tylko w Polsce. Na Węgrzech rząd Orbána od miesięcy walczy z Sorosem, który ma „zagrażać bezpieczeństwu i przyszłości Europy”. „Działa w tle taki zdeterminowany i odnoszący sukcesy w świecie finansów człowiek, który uważa sam siebie za lepszego od innych. Niestety, dla nas jest on Węgrem i nazywa się George Soros” – mówił niedawno Orbán, wskazując jednocześnie, że procedura Brukseli przeciwko Polsce jest wynikiem „instrukcji Sorosa”. Na Węgrzech rząd zresztą uruchomił kampanię z plakatami pokazującymi roześmianego Sorosa opatrzonego napisem: „Nie pozwólmy, żeby Soros śmiał się ostatni”. Kampania wywołała oburzenie i została w połowie lipca przerwana. W tej sprawie protestował też ambasador Izraela na Węgrzech. Według niego kampania „nie tylko zawiera krytykę polityczną pewnej osoby i przywołuje smutne wspomnienia, lecz także budzi nienawiść i lęk”. Jednocześnie izraelskie MSZ pisało, że oświadczenie ambasadora „w żadnym wypadku nie miało unieważniać krytyki wobec George’a Sorosa, który nieustannie podkopuje demokratycznie wybrane rządy Izraela poprzez finansowanie organizacji zniesławiających państwo żydowskie i próbujących odmówić mu prawa do samoobrony”. Bo Izrael też nie cierpi Sorosa. Podobnie jest w Czechach, które Soros ma ponoć zmusić do przyjmowania tysięcy uchodźców i organizować kolorowe przewroty. Kim jest człowiek, który zalazł za skórę tylu rządom, i jakie ma związki z Polską?

Maszynka do robienia pieniędzy

Soros urodził się w 1930 r. jako syn węgierskiego Żyda, udało mu się uniknąć eksterminacji dzięki zmianie nazwiska. Tuż po wojnie opuścił Węgry, dostał się na prestiżową London School of Economics. Choć był wówczas bez grosza i często głodował, to zauroczył się w wykładającym na uczelni filozofie Karlu Popperze. Ten rozwinął teorię społeczeństwa otwartego – gdzie jednostka uzyskuje prawo do osobistych decyzji, indywidualnej inicjatywy, godności i wolności. To późniejszy fundament fundacji Sorosa Open Society. Do USA wyemigrował, bo liczył, że właśnie tam uda mu się zarobić. Trafił do domu maklerskiego F.M. Mayer and Wertheim & Co., a potem do kolejnego Arnhold & S. Bleichroeder. Dał się poznać jako zdolny trader i analityk. Soros uznał, że akcje niemieckiego ubezpieczyciela Allianz są niedowartościowane i swoimi spostrzeżeniami podzielił się z wielkimi inwestorami z Morgan Guaranty i Dreyfus Fund. Ci zainwestowali, a reputacja Sorosa szła w górę wraz z notowaniami ubezpieczyciela. Po tej transakcji Soros założył dwa subfundusze: First Eagle Fund i Double Eagle Fund. Prawdziwa kariera rozpoczęła się, kiedy Soros, mając zaoszczędzone 250 tys. dolarów, założył własny fundusz inwestycyjny, późniejszy Quantum Fund. Jego partnerem był legendarny inwestor i trader Jim Rogers. Świetnie się uzupełniali, tworząc pierwszy w historii fundusz hedgingowy, czyli taki, który zarabiał na wzrostach i spadkach, wykorzystując wszystkie okazje rynkowe. Na początku lat 80., kiedy Quantum miał w zarządzaniu już 381 mln dolarów, Rogers zrezygnował. Sorosowi udało się jednak zatrudnić innego wielkiego zarządzającego Stanleya Druckenmillera. W 1985 r. fundusz zarobił 122 proc., a środki w funduszu przekroczyły 1,5 mld dolarów. W zasadzie nie było roku, w którym fundusz by tracił, zyski przez lata przekraczały regularnie 30-40 proc., co jest w zasadzie nieosiągalne dla innych zarządzających.

Soros był pierwszym, który w rok zarobił 1 mld dolarów tylko na samych prowizjach za zarządzanie. Nie dziwne, że okrzyknięto go najlepszym inwestorem na świecie. Jak zarabiał? Soros napisał na ten temat kilka książek. Trudno z nich wyczytać prostą strategię, bo Soros zasłania się filozofią (stworzył tzw. teorię zwrotności dowodzącej niestabilności rynków), bardzo często kieruje się przeczuciem, stara się łączyć fakty społeczne, polityczne i gospodarcze, tworząc tzw. strategie makro. Jego syn np. wspominał, że Soros potrafił zrezygnować z transakcji, bo bolały go przez nią plecy. W książce „Alchemia finansów” przez 150 stron Soros opisuje swoje decyzje inwestycyjne, jakie podejmuje w funduszu Quantum. Eksperyment prowadzony jest od sierpnia 1985 r. do listopada 1986 r. Generuje on 126 proc. zysku w porównaniu z indeksem największych spółek USA, który wzrósł jedynie o 27 proc. Potrafił też tracić. W październiku 1987 r. stracił na giełdzie 200 mln dolarów w jeden dzień (czarny czwartek). Ale najbardziej znaną jego transakcją jest gra na spadek kursu funta w 1992 r. Wyłożył wtedy ogromne pieniądze na spekulacje na rynku walut. Kiedy Bank Anglii wyszedł z trzymania kontrolowanego kursu wobec marki (mechanizm ERM), funt poleciał w dół. Soros zarobił na tej transakcji miliard dolarów i zyskał miano człowieka, który złamał Bank Anglii.

Polska ma być obywatelska

Pod koniec lat 80. Soros był już na tyle bogaty, że zajął się działalnością filantropijną. W 1984 r. jego nowojorska fundacja podpisała umowę z Węgierską Akademią Nauk o stworzeniu Soros Foundation Budapest. Potem powstały następne, początkowo w krajach Europy Wschodniej, w tym założona w 1988 r. Fundacja im. Batorego. Ponoć namówił go do założenia w Polsce fundacji prof. Zbigniew Pełczyński, żołnierz AK, uczestnik Powstania Warszawskiego, wykładający w Oksfordzie. Pierwszy czek został wystawiony na 100 tys. dolarów. Kolejnym etapem było utworzenie Fundacji Społeczeństwa Otwartego (OSF) w 1993 r. OSF miała finansować działania organizacji pozarządowych w Europie Wschodniej (w Polsce Fundację Batorego), które krzewiły ideę społeczeństwa otwartego, walkę o prawa człowieka, wspieranie mniejszości, budowę społeczeństwa obywatelskiego. Pod koniec lat 90. działało w Europie prawie 30 takich fundacji. Fundacja Batorego fundusze od Sorosa przekazywała kolejnym fundacjom. Było ich kilkadziesiąt. Dostawał je m.in. think tank Instytut Spraw Publicznych czy fundacja Forum Obywatelskiego Rozwoju. Ale Batory, za co stawiano mu zarzut, za pieniądze od miliardera postawił też własną siedzibę. Drugi zarzut to taki, że prawicowe fundacje nie miały czego szukać, starając się o pieniądze od Sorosa. Dziś to właśnie lista fundacji, które wspiera Batory, budzi najwięcej kontrowersji na prawicy. A także to, że to Batory rozdzielał tzw. fundusze norweskie. To pieniądze, na które składają się rządy – nienależących do UE – Norwegii, Islandii i Liechtensteinu w zamian za dostęp do wspólnego rynku Unii. Mają służyć innym krajom, w tym Polsce, do wyrównywania rozwoju obywatelskiego. Ostatni program skończył się w 2014 r. i dziś trwają negocjacje z Norwegią o to, kto ma je teraz rozdawać. PiS zaproponował, by było to rządowe Narodowe Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego. Norwegia nie chce się na to zgodzić. Chodzi o niemałe pieniądze – Polska w latach 2016-2021 dostanie 809 mln euro.

Już polityk?

Gdzie jest w tym wszystkim Soros? Już dawno przestał zarządzać funduszem. Przez lata robił to jego syn, ale w tym roku też zrezygnował. George Soros mocno zaangażował się w politykę. Przełom nastąpił za prezydentury Busha. Jego odsunięcie od władzy uznał za „główne zadanie mojego życia”. Później poparł Baracka Obamę, a w ostatnich wyborach także otwarcie Hillary Clinton. Postawił też spore pieniądze na to, że wybór Donalda Trumpa uruchomi lawinę spadków na giełdzie. Nie udało się. Na tej transakcji stracił tyle samo, co zarobił na załamaniu funta – miliard dolarów. Soros, choć jest zwolennikiem integracji europejskiej, to wskazuje też na wady euro. Według jego niektórych przepowiedni upadek euro może prowadzić do rozpadu Europy. Bardzo mocno dziś krytykuje Putina oraz Chiny. Zdecydowanie woli być traktowany jako filozof i myśliciel, a nie finansista, spekulant czy filantrop. Na razie okazuje się, że 87-letniego Sorosa w Europie traktują jak rasowego polityka. g

© Wszelkie prawa zastrzeżone

Okładka tygodnika WPROST: 31/2017
Więcej możesz przeczytać w 31/2017 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 31/2017 (1797)

  • Porozmawiajmy o nowej ordynacji 30 lip 2017, 20:00 Ostatni kryzys i protesty na ulicach są dla mnie kolejnym dowodem na to, że zmiany w systemie politycznym w Polsce są nieuchronne. Właściwie to one już się dokonują, a pytanie brzmi: jakie reformy instytucjonalne powinny wychodzić im naprzeciw. 3
  • Niedyskrecje parlamentarne 30 lip 2017, 20:00 PATRYK JAKI, WICEMINISTER SPRAWIEDLIWOŚCI, dostał zakaz udzielania wywiadów po tym, jak napisał na Twitterze, że różni ludzie wymiękali w godzinie próby. I był to przytyk do decyzji prezydenta o wetach. Na dodatek wiceminister zarzucił... 6
  • Obraz tygodnia 30 lip 2017, 20:00 2 mld użytkowników korzysta z Facebooka. Ponad połowa codziennie wizytuje portal Kolejny samochód, który kupię, będzie elektryczny Ben Van Beurden, szef koncernu paliwowego Shell Wygrana Anonimowa 50-latka, którą uratował książę... 9
  • Info radar 30 lip 2017, 20:00 Sukces, który ma wielu ojców Komisja weryfikacyjna zajmująca się aferą reprywatyzacyjną stwierdziła w ubiegłym tygodniu, że decyzje w sprawie działek przy Chmielnej 70 w Warszawie podjęte przez władze stolicy (czyli prezydent Hannę... 10
  • Sądny czas 30 lip 2017, 20:00 RAFAŁ GÓRSKI „NASZA IMPULSYWNOŚĆ W POŁĄCZENIU Z LEKKOMYŚLNOŚCIĄ SĄDÓW DAJE W SUMIE CIASNOTĘ POGLĄDÓW I BRAK WYROZUMIAŁOŚCI DLA DRUGICH, co ma nader smutne następstwa w życiu społecznym. Polak nie może zrozumieć, że ktoś... 10
  • Polacy kochają kolarstwo 30 lip 2017, 20:00 W sobotę ruszył największy wyścig kolarski w Polsce – Tour de Pologne, zaliczany do najważniejszych i najbardziej prestiżowych w europejskim kolarstwie. Opowiada o nim Czesław Lang, niegdyś wybitny kolarz, dzisiaj główny organizator TdP. 12
  • Zdarzyło się jutro 30 lip 2017, 20:00 Gustaw, Konrad, Adrian, Andrzej – wybierz ulubione imię prezydenta. JEŚLI KTOŚ NIE WIEDZIAŁ, W JAKI SPOSÓB SIĘ ZOSTAJE BOHATEREM POZYTYWNYM POLSKICH MEDIÓW, to już wie. Trzeba zatrzymać PiS, nawet jak się jest z PiS. Gustaw się stał... 14
  • Po powstaniu 30 lip 2017, 20:00 NO I PO POWSTANIU. ZŁA WIADOMOŚĆ! PRZEGRALIŚMY POWSTANIE WARSZAWSKIE. Niby nie nowina, ale warto to sobie uświadamiać, wybierając się na rozmaite eventy z okazji pamiątki jego wybuchu. Bohaterom należy się chwała, bez dwóch zdań,... 15
  • Nie lękajcie się? 30 lip 2017, 20:00 JAROSŁAW KACZYŃSKI OŚWIADCZYŁ NA FA- LACH RADIA MARYJA (27.07), że chce budować „państwo podmiotowe”. Trudno powiedzieć, co to dokładnie znaczy, ale wiadomo, z wypowiedzi posła, że „państwo podmiotowe” jest przeciwieństwem... 15
  • Chrzest prezydenta 30 lip 2017, 20:00 Nowa sytuacja polityczna nieoczekiwanie stała się katalizatorem projektu „partii prezydenckiej”. Czy wojna na górze będzie początkiem nowego projektu politycznego? 17
  • Nowa wojna na górze 30 lip 2017, 20:00 Jeżeli PiS się nie dogada z prezydentem, najważniejsze planowane reformy rządu, w tym ustawa medialna, mogą być zagrożone. 20
  • Rebelia głowy państwa 30 lip 2017, 20:00 Podwójne weto Andrzeja Dudy przywraca polskiej polityce swoistą „zwyczajność”. Częścią trywialnej szarzyzny polskiej polityki jest bowiem odnawiający się konflikt pomiędzy głową państwa i rządem, za którym najczęściej stoi... 23
  • Szatan czasami wygrywa 30 lip 2017, 20:00 Ludzie na kontrmiesięcznicy i opozycja w Sejmie zachowywali się jak prowokujący szatani – mówi prof. Jan Żaryn, senator PiS. 24
  • Wolność – kocham i rozumiem 30 lip 2017, 20:00 Na pierwszym zebraniu Niezależnego Zrzeszenia Studentów, do którego zapisałam się natychmiast po rozpoczęciu studiów w 1981 r., zapytałam z nieskrywaną nadzieją: – Czy w tym roku też będzie strajk? Wzbudziłam tym ogólną... 27
  • Opozycja musi się zmienić 30 lip 2017, 20:00 Młodzi protestujący są groźni także dla partii opozycyjnych – mówi prof. Paweł Śpiewak, socjolog. 28
  • Młoda twarz opozycji 30 lip 2017, 20:00 Podczas batalii o sądy Kamila Gasiuk-Pihowicz wyrosła na liderkę młodej opozycji i zaczęła zagrażać Ryszardowi Petru. 32
  • Inżynierowie manipulacji 30 lip 2017, 20:00 Za atakami w polskich mediach społecznościowych mógł stać jeden człowiek. Polak, który zarządza siecią 20 tys. kont na Facebooku. Pracuje dla różnych rządów świata. 34
  • Alchemia Sorosa 30 lip 2017, 20:00 Spekulant i zdolny finansista czy hojny i zaangażowany filantrop? A może już walczący na barykadzie polityk? Trudno opisać Sorosa jednym określeniem. 39
  • Najważniejszy mięsień mężczyzny 30 lip 2017, 20:00 Serce jest tym dla ciała, czym silnik dla samochodu. Odpowiednio zadbane dowiezie daleko. 43
  • Dla zdrowia i dla ego 30 lip 2017, 20:00 Mężczyźni rzadko rozmawiają o wielkości penisa i ze swoim problemem zmagają się sami – mówi dr n. med. Ahmed Elsaftawy. 45
  • Słaby punkt faceta 30 lip 2017, 20:00 Każdy mężczyzna po 45. roku życia powinien zainteresować się swoją prostatą. To może mu uratować życie. 46
  • Nie przegap raka 30 lip 2017, 20:00 Rafał Olejnik, specjalista urolog, FEBU z Kliniki Nova mówi o tym, jak nie dać się nowotworom i że profilaktyka nie boli. 48
  • Bo wielkość ma znaczenie 30 lip 2017, 20:00 Duży, mały, prosty, zakrzywiony, gruby, cienki – jest ważny i dla kobiet, i dla mężczyzn. Dlatego o penisa trzeba po prostu dbać. 49
  • Mity wazektomii 30 lip 2017, 20:00 O zdrowiu mężczyzny, faktach i mitach o wazektomii mówi dr Robert Kulik, lekarz zajmujący się ginekologią i andrologią. 50
  • Kobieca twarz Powstania 30 lip 2017, 20:00 Młodzi ludzie często uważają, że fajnie byłoby pobiegać i postrzelać jak powstańcy. Dlatego tak ważny jest głos kobiet – mówi Anna Czerwińska, współtwórczyni filmu „Powstanie w bluzce w kwiatki. Życie codzienne kobiet w czasie Powstania Warszawskiego”. 52
  • Niewesołe miasteczka 30 lip 2017, 20:00 W małej nadmorskiej dziurze, w wielkim kurorcie czy na działce – wypoczywamy w otoczeniu architektury. Niestety, rzadko pierwszej jakości. 56
  • Upadek królowej Zakopanego 30 lip 2017, 20:00 Co najmniej ćwierć miliarda długu, na karku jeden z najbogatszych Polaków, który uważa, że został przez nią oszukany na przeszło 20 mln zł, w tle prokuratura – to kulisy działalności Małgorzaty Chechlińskiej określanej mianem gwiazdy hotelarstwa. 61
  • Inwestycja w odpowiedzialność i bezpieczeństwo 30 lip 2017, 20:00 Polska jest ważnym punktem na mapie inwestycji amerykańskiego innowacyjnego przemysłu farmaceutycznego – mówi dr Marcin Kruk z firmy Pfizer 65
  • Z zadłużeniem można wygrać 30 lip 2017, 20:00 Liczy się skuteczny dialog z osobami zadłużonymi, który da kompromis satysfakcjonujący obie strony – mówi Konrad Kąkolewski, prezes zarządu GetBack SA. 66
  • Pojedynek samców alfa 30 lip 2017, 20:00 Już nie Bill Gates, ale Jeff Bezos jest obecnie najbogatszym człowiekiem na świecie. W ubiegły czwartek twórca Amazona, największego sklepu internetowego na świecie, wzbogacił się o okrągły miliard dolarów. Wszystko za sprawą wzrostu... 67
  • Kobiety przejmują Uncharted 30 lip 2017, 20:00 Nie wiem, czy z całą pewnością można pisać, że „Uncharted. Zaginione dziedzictwo” to pożegnanie z tą serią, bo poprzednia edycja gry „Uncharted 4” też miała być jej zwieńczeniem. I naprawdę jest to wspaniała gra. Na tyle... 68
  • Niełatwa sztuka 30 lip 2017, 20:00 Volkswagen Arteon, następca modelu cc, ma wszystko, by walczyć jak równy z równym z autami segmentu premium. 69
  • Pracownik do wynajęcia 30 lip 2017, 20:00 Leasing pracowniczy czy outsourcing eliminuje większość problemów firmy związanych z organizacją pracy, wysoką rotacją czy organizacją zastępstw i urlopów. 70
  • UE chce bronić Gazpromu przed USA 30 lip 2017, 20:00 Komisja Europejska jest gotowa na wojnę z Ameryką w obronie wspólnych inwestycji gazowych z Rosją. Za to polskie obawy o uzależnienie od Gazpromu są ignorowane w europejskich sądach. 73
  • Łaźnia turecka 30 lip 2017, 20:00 Tak ostrej przepychanki między Berlinem a Ankarą w sprawie łamania praw człowieka jeszcze nie było. 76
  • Gdy nie widać brzegu 30 lip 2017, 20:00 Jako jeden z dziesięciu Polaków przepłynął kanał La Manche, choć nie jest zawodowym sportowcem, a biznesmenem. Teraz Bogusław Woźniak chce wspierać młodzież. 78
  • Emocje morskich zmagań 30 lip 2017, 20:00 Volvo Gdynia Sailing Days to największe regaty w Polsce. O medale walczyło ponad tysiąc żeglarzy z 34 krajów. 80
  • Kto nie wierzy w impotencję Salvadora Dalí 30 lip 2017, 20:00 Ekscentryczny artysta musi przewracać się w grobie z uciechy. Jego osobliwe upodobania seksualne znów stały się przedmiotem publicznej debaty. 82
  • Żelazna dama 30 lip 2017, 20:00 Chciałam formułę filmu detektywistycznego postawić na głowie – mówi w rozmowie z „Wprost” Charlize Theron, odtwórczyni głównej roli i współproducentka filmu „Atomic Blonde”, kobieta, która w tym sezonie jest największym kozakiem Hollywoodu. 85
  • Wlazł kotek na podium 30 lip 2017, 20:00 Wchodzący do kin film „Kedi – sekretne życie kotów” przypieczętowuje panowanie mruczków w zbiorowej świadomości. 88
  • Otwieramy nowe fronty 30 lip 2017, 20:00 Kojarzona z walką z germanizacją Września może się stać symbolem walki z brzydotą, a to za sprawą architektów z biura Ultra Architects. 91
  • Wydarzenie 30 lip 2017, 20:00 KSIĄŻKA Korona dla Cherezińskiej Pisarska sprawność Cherezińskiej jest niezwykła: rok po dwutomowej opowieści o córce Mieszka I Świętosławie dostajemy nie gorszą literacko, tysiącstronicową „Płomienną koronę”. W tej książce... 92
  • Koniecznie! 30 lip 2017, 20:00 KSIĄŻKA Nadzieja matką cierpliwych BOBA RZUCIŁA WŁAŚNIE ŻONA; Matthew bezskutecznie liczy na pomoc finansową brata; ojciec Burta w błyskawicznym tempie traci pamięć; Ed ma nadzieję na spotkanie ze swoją eks, a musi spędzić cały... 93
  • Powyżej średniej 30 lip 2017, 20:00 FILM Nieszczęśliwego Nowego Jorku Piotr Stasik pół roku mieszkał w Nowym Jorku, jeździł metrem, błąkał się po nieodwiedzanych przez turystów ulicach i przeprowadzał wywiady z przypadkowo spotkanymi ludźmi. Z ich intymnych spowiedzi... 94
  • Bez entuzjazmu 30 lip 2017, 20:00 SZTUKA Na prawo patrz! Ale na co? Ta wystawa jest „uzupełnieniem” innej stołecznej ekspozycji, czyli „Późnej polskości” w CSW. Tak przynajmniej uważa kurator Piotr Bernatowicz. Upomina się o tych artystów współczesnych, którzy... 95
  • Renata Przemyk: To się państwu spodoba 30 lip 2017, 20:00 KOCHAM TEATR. To przestrzeń magiczna. Przebywanie tam w czasie spektaklu, będąc jednocześnie jego częścią, to coś zupełnie innego, niż gdy jest się widzem. W Krakowie widziałam ostatnio „Tatę” Artura Pałygi w Teatrze Bagatela –... 96
  • Austriackie gadanie 30 lip 2017, 20:00 Termin „austriackie gadanie” to spuścizna po czasach c.k. Austrii, gdy część polskich ziem była pod zaborem austriackim. Polacy radzili sobie w nim znacznie lepiej niż w bardziej opresyjnych zaborach rosyjskim i pruskim. Dochodzili nawet... 98

ZKDP - Nakład kontrolowany