Genetyczna układanka

Genetyczna układanka

Genetyczna układanka
Genetyczna układanka / Źródło: 123RF
Mamy tysiące wspólnych genów z robakami i muszkami owocowymi. To efekt tego, że niekiedy wykształcony w toku ewolucji system działa tak dobrze, że mimo upływu milionów czy miliardów lat nie da się go usprawnić.

Frank Ryan

Niektórzy naukowcy uważają geny za odpowiednik urządzeń komputerowych, a systemy regulatorowe – za oprogramowanie. Płynie z tego wniosek, że o ile sprzęt podczas realizacji zwykłych celów pozostaje niezmienny, o tyle oprogramowanie może się zmieniać, reagując na sygnały docierające ze środowiska do organizmu każdego człowieka. Przekonaliśmy się również, że krzyżowanie się pokrewnych gatunków zapewniło potężny zastrzyk genetycznego zróżnicowania ewoluującemu genomowi naszych przodków.

Jesteśmy niepowtarzalni

To wszystko może się wydawać chaosem rywalizujących ze sobą sił – i tak by było, gdyby ewolucja przebiegała w sposób losowy, lecz dzięki Darwinowi zdajemy sobie sprawę, że nie działa ona losowo. Istnieje bowiem dodatkowa, potężna siła, która ją kształtuje, określana genialnym darwinowskim terminem „doboru naturalnego”; wybiera ona dziedziczne zmiany sprzyjające przeżyciu ich posiadacza, a odrzuca te, które zdolności przeżycia zagrażają. Przeżycie, a tym samym reprodukcja, zawiaduje każdym mechanizmem wnoszącym swój wkład w to, co mogłoby się wydawać zamętem konkurujących ze sobą sił. Elementem historii stale ewoluującegogenomu jest zaś niezbity fakt, że pod względem zawartości genomu każdy z nas jest rzeczywiście niepowtarzalny. Jesteśmy niepowtarzalni przede wszystkim dlatego, że każdy z nas (z wyjątkiem bliźniąt jednojajowych) dziedziczy losowo dobraną mieszaninę genomów dwóch różnych osób – naszych rodziców. Mieszanie się genomów jest nieodłącznie związane ze sposobem tworzenia się komórek płciowych w jajnikach i jądrach naszych matek i ojców. Źródłem tego zjawiska jest proces zwany mejozą, w którym chromosomy ustawiają się równolegle do siebie, po czym te podobne do siebie rozpadają się na fragmenty i wymieniają odpowiadającymi sobie częściami. Ta homologiczna rekombinacja płciowa wyjaśnia powód, dla którego bracia (a także siostry) nie stanowią identycznych wzajemnie kopii, choć mają tych samych rodziców. W chwili poczęcia zatem dzielimy z każdym z rodziców mniej więcej połowę genów, w tym rozliczne polimorfizmy pojedynczych nukleotydow (SNP). Również około połowy genów oraz SNP dzielimy z naszym rodzeństwem. Bliźnięta jednojajowe rozpoczynają rozwój zarodkowy od wspólnoty wszystkich genów i SNP. W podobny sposób dzielimy jedną czwartą takich samych genów z dziadkami, jedną ósmą z pradziadkami i tak dalej.

Jednak nawet ten na pozór dobrze uporządkowany system może ulegać zmianom. Genom jest tak obszerny, że podczas jego kopiowania istnieje wymierna możliwość powstawania drobnych błędów. Owe błędy zaś stanowią gwarancję, że niewielkie fragmenty będą się różnić nawet od tych sekwencji genetycznych, które – jak należałoby się spodziewać – mieliśmy odziedziczyć z genomów naszych rodziców. Dzięki sekwencjonowaniu całych genomów ustalono, z jaką częstotliwością zachodzą w nich mutacje. Między jednym a drugim pokoleniem – innymi słowy, między rodzicami a dzieckiem – powstaje średnio około 70 nowych mutacji. […] Integralną częścią tych przewidywalnych mutacyjnych zmian są SNP, tworzące – jak się można spodziewać – niepowtarzalne zestawy w naszych genomach. Zjawisko bardzo zbliżone do tego, które tu omawiam, przyczyniło się do niepowtarzalności poszczególnych genomów, mającej zasadnicze znaczenie dla tak zwanych genetycznych odcisków palców (ang. DNA fingerprinting).

Genetyczne śledztwa

Znamy genetyczne odciski palców jako metodę ustalania pokrewieństwa, na przykład testów potwierdzających ojcostwo, a także identyfikowania sprawców zbrodni. Aż do lat 80. XX wieku dokładna identyfikacja na potrzeby sądownictwa opierała się w dużej mierze na daktyloskopii, ale po wielu przestępstwach nie pozostawały ślady w postaci odcisków palców. Profilowanie DNA zapewniło możliwość identyfikowania osób z taką samą dokładnością na podstawie badania próbek śliny, plam krwi lub nasienia albo dowolnej tkanki, w tym kostnej. Jednak najpierw trzeba było się uporać ze zwyczajnym problemem metodologicznym: nie należało oczekiwać, że zapracowani medycy sądowi poddadzą badaniom przesiewowym całość liczącego 6,4 miliarda nukleotydów genomu ludzkiego w poszukiwaniu ulotnego dowodu w postaci jakichś indywidualnych osobliwości. Potrzebny był prosty i wiarygodny system automatycznych badań przesiewowych, umożliwiający śledzenie różnic osobniczych z takim samym wysokim poziomem wierności jak daktyloskopia. W 1985 roku pracujący w Leicester brytyjski genetyk Alec Jeffreys opracował taki system. Jeffreys dokonał odkrycia przypadkowo, kiedy badał różnice sekwencji DNA u poszczególnych członków rodziny jednej ze swoich laborantek. Uczony obserwował dziwnie wyglądające sekwencje DNA z powtarzających się odcinków genomu – ogromnych fragmentów pochodzenia wirusowego, szeroko rozsianych we wszystkich chromosomach. Tu i tam dostrzegał obszary DNA, które zawierały garść tych samych, powtarzających się „liter”, czyli zasad azotowych. Takie sekwencje, zwane „repetytywnymi” (sekwencjami powtarzalnymi lub powtórzeniami), trudno uznać za rzadkie zjawisko w ludzkim genomie, ale w pewnych obszarach chromosomów ich rzeczywista liczba wydawała się różna u poszczególnych osób. […]

W żargonie naukowym takie obszary to sekwencje o „zmiennej liczbie powtórzeń tandemowych” (ang. variable number of tandem repeats, VNTR). Następnie Jeffreys opracował prostą metodę opartą na liczbach powtórzeń w dziesięciu różnych miejscach występowania VNTR, rozsianych we wszystkich chromosomach […] i dołączył prosty test genetyczny w celu ustalenia, czy dowód kryminalistyczny pochodzi od mężczyzny, czy od kobiety. Jak mogliśmy się spodziewać, skuteczność rzeczywistych genetycznych badań przesiewowych ogromnie zwiększyło zastosowanie PCR, dzięki czemu do zidentyfikowania potrzebna jest zaledwie śladowa ilość DNA danej osoby. Tak oto medycy sądowi otrzymali nowe, niesamowicie dokładne narzędzie do identyfikowania osób, oparte na samym fakcie rzeczywistej niepowtarzalności genomu każdego człowieka. Dowody można uzyskiwać z plam krwi lub innych płynów ustrojowych, z pojedynczego włosa lub złuszczonych komórek naskórka, w istocie z szerokiej gamy rozmaitych osobistych śladów identyfikujących, pozostawianych w bardzo wielu różnych miejscach przestępstw. Jednym z pierwszych przykładów zastosowania genetycznych odcisków palców było śledztwo prowadzone w Leicestershire, w którym poszukiwano gwałciciela i mordercy dwóch nastolatek. Za pomocą tej metody nie tylko znaleziono prawdziwego sprawcę, lecz także oczyszczono z zarzutów niewinnego mężczyznę, którego uważano do tamtej chwili za głównego podejrzanego. Od tego czasu metodę Jeffreysa przyjęły pracownie medycyny sądowej na całym świecie; pomogła w rozwikłaniu najprzeróżniejszych dochodzeń związanych z pokrewieństwem genetycznym, a także wielu śledztw kryminalnych. Jednak nie powinniśmy mylić badania genetycznych odcisków palców z odczytywaniem pełnej sekwencji DNA genomu danej osoby. Takie przedsięwzięcie nadal robi wrażenie, choć dzisiaj dzięki superwydajnej, komputeryzowanej aparaturze sekwencjonującej stało się dużo łatwiejsze. Sekwencjonowanie całych genomów, służące do rozmaitych celów, coraz bardziej się upowszechnia i podkreśla prawdziwą niepowtarzalność każdego człowieka, i to na poziomie daleko wykraczającym poza badanie zmiennej liczby powtórzeń tandemowych.

Jedna rodzina

Pojedyncza wstawka genomu retrowirusa endogennego, czyli wirusowe locus, ma długość około 10 000 nukleotydów. Ludzie pochodzący z Afryki lub z Bliskiego Wschodu z większym prawdopodobieństwem będą mieli w genomach loci wirusów HERV-113 i HERV-115 niż ci o rodowodzie zachodnioeuropejskim lub azjatyckim. Za to mieszkańcy zachodniej Europy znacznie częściej mogą mieć fragmenty DNA pochodzenia neandertalskiego niż ludzie wywodzący się z Afryki Subsaharyjskiej. Prawdopodobne jest też występowanie pewnych odcinków neandertalskiego DNA u Azjatów i Polinezyjczyków, grupy te zaś mogą mieć jeszcze więcej DNA pochodzenia denisowiańskiego, nawet do jednej szesnastej genomu. Ile informacji o ludzkiej historii, pochodzeniu i wędrówkach ujawnią dokładniejsze badania takich różnic, informacji, które wcześniej uważaliśmy za zagubione w pyle i skamieniałościach prehistorii? Dopiero zaczynamy analizować implikacje płynące z tych dwóch głównych epizodów hybrydyzacji. Jednakże takie różnice nie podsycają tendencyjnych poglądów rasistów. Przeciwnie, potwierdzają i rozwijają punkt widzenia, który najwcześniejsi genetycy, tacy jak Luigi Luca Cavalli-Sforza, starali się podkreślać i doceniać – jedność nie tylko nas jako gatunku, lecz także jako rodziny łączącej wszystkich ludzi. […] Do pierwszych osób, których sekwencje genomu odczytano w całości, należeli: J. Craig Venter, przedsiębiorczy naukowiec kierujący grupą finansowaną przez sektor biznesu, podczas prac, które zaowocowały w 2001 roku pierwszą, roboczą wersją genomu, oraz James Watson, współodkrywca struktury DNA.

Kiedy koreańscy naukowcy porównali ich genomy z wynikami sekwencjonowania Chińczyka z grupy etnicznej Han, przedstawiciela nigeryjskich Jorubow, pacjentki cierpiącej na białaczkę oraz badaczki pochodzenia koreańskiego, ze zdumieniem odkryli, że obaj Amerykanie mają więcej sekwencji wspólnych z Koreańczykami niż ze sobą nawzajem. Powinienem dodać, że tym, co rzeczywiście porównywali koreańscy naukowcy, nie były kompletne sekwencje DNA genomów, lecz pełne wzorce SNP. Odkryto wówczas 420 083 nowe polimorfizmy pojedynczych nukleotydów, które wcześniej nie figurowały w bazie danych o SNP, a także zadziwiające podobieństwa i różnice, takie jak te wspomniane wyżej. Kolejny interesujący osobisty przykład wiązał się z odczytaniem w 2008 roku sekwencji genomu mitochondrialnego Otziego, tyrolskiego „lodowego człowieka”, którego zmumifikowane szczątki liczące 5300 lat odkryto w wyniku topnienia alpejskiego lodowca. Badanie ujawniło, że zmarły należał do posiadaczy odgałęzienia mitochondrialnego haplotypu K1, którego dotychczas nie zidentyfikowano w europejskich populacjach. Kiedy następnie w 2011 roku przeanalizowano SNP w jego genomie jądrowym, okazało się, że Otzi miał ostatnich wspólnych przodków z mieszkańcami wybrzeża Morza Tyrreńskiego – akwenu wchodzącego w skład Morza Śródziemnego, leżącego bezpośrednio na zachód od Włoch, oblewającego wybrzeża Toskanii oraz wyspy: Korsykę i Sardynię. Raport, który opublikowali Keller i współpracownicy, zawierał sugestie, że zmarły miał brązowe oczy i grupę krwi 0, nie tolerował laktozy i cechowały go genetyczne predyspozycje do choroby niedokrwiennej serca. Podczas badań przesiewowych archaicznych genomów Paabo i współpracownicy dokonali pewnych dodatkowych, zdumiewających odkryć. Rozmaite części naszych chromosomów pod względem paleontologicznym pochodzą od różnych ludzi oraz z różnych okresów.

Różne tempo ewolucji

Wiąże się z tym inne odkrycie: o ile niektóre części naszego genomu bardzo niedawno ulegały jeszcze ewolucji, o tyle inne – jak się zdaje – pozostają niezmienne od milionów lat. Kiedy Paabo i jego koledzy obliczyli prawdopodobny okres, w którym żył wspólny przodek posiadacza „porównawczego genomu współczesnego” oraz neandertalczyków, otrzymane wyniki sugerowały, że ów ostatni wspólny przodek (LCA) żył około 830 000 lat temu. Jednak kiedy obliczyli okres życia ostatniego wspólnego przodka tego samego posiadacza porównawczego genomu współczesnego i afrykańskiego ludu San, otrzymali wynik 700 000 lat. Jeszcze zaś dziwniejszy był fakt, że ostatni wspólni posiadacze określonych dzisiejszych obszarów DNA w chromosomach osób żyjących w różnych rejonach geograficznych na Ziemi pochodzili sprzed mniej więcej 30 000 lat, lecz badanie innych obszarów sugerowało ostatniego wspólnego przodka sprzed 1,5 miliona lat, z czasów wczesnego Homo erectus. Sam Paabo ujął to w swojej książce w następujących słowach: „Gdybyśmy dysponowali lupą, przez którą można by podglądać sekwencję wybranego chromosomu, na przykład mojego, szanownego czytelnika i neandertalczyka, przesuwając się wzdłuż helisy, odkrylibyśmy, że niektóre miejsca w moim genomie są bardziej podobne do DNA neandertalczyka niż do sekwencji genomu czytelnika, ale nieco dalej okazałoby się, że to sekwencja DNA czytelnika jest bliższa neandertalskiej, a jeszcze gdzie indziej, że DNA czytelnika i mój są do siebie bardziej podobne niż do neandertalskiego”. Dziwnie jest pomyśleć, że rozmaite obszary naszego genomu mają różne pochodzenie ewolucyjne. Jednak ta myśl może nie powinna nas za bardzo zaskakiwać, jeśli zdamy sobie sprawę, że mamy tysiące lub więcej wspólnych genów z robakami i muszkami owocowymi. Zdaniem mojego kolegi i przyjaciela, wybitnego wirusologa ewolucyjnego Luisa Villarreala, odziedziczyliśmy kluczowe geny zawiadujące naszym DNA i RNA od wirusowych linii genetycznych sprzed miliardów lat. Niekiedy wykształcony w toku ewolucji system genetyczny lub genomiczny po prostu działa tak dobrze, że mimo upływu czasu liczonego w milionach lub nawet miliardach lat nie da się go usprawnić. To samo starał się przekazać Darwin podczas rozmyślań przed opublikowaniem swojej obrazoburczej książki. Kolejne pokolenia naszych wspólnych przodków, gatunki i rodziny organizmów, a nawet ich typy i królestwa, tworzą rodowód sięgający wstecz aż do samego początku życia na Ziemi.g

© Wszelkie prawa zastrzeżone

Okładka tygodnika WPROST: 36/2017
Więcej możesz przeczytać w 36/2017 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 36/2017 (1801)

  • Po co nam ta edukacyjna wojna 3 wrz 2017, 20:00 Jeszcze tylko lanie i wakacje – pomyślał Jaś, wracając ze szkoły do domu ze świadectwem pod pachą. Jeszcze tylko wojna o edukację i rok szkolny się rozkręci – można dopowiedzieć, parafrazując klasyka, czyli nieznanego autora tej anegdoty. 3
  • Niedyskrecje parlamentarne 3 wrz 2017, 20:00 Paweł Kukiz plus Pałac Prezydencki – jaki może być wynik takiego dodawania? WYBORY SAMORZĄDOWE JUŻ ZA ROK, WIĘC W PIS RUSZYŁ WYŚCIG PO NOMINACJĘ NA KANDYDATA NA PREZYDENTA STOLICY. Stanisław Karczewski, marszałek Senatu, który... 6
  • Obraz tygodnia 3 wrz 2017, 20:00 11 tys. osób podpisało się pod listem Amnesty International w obronie Tomasza Piątka, autora książki „Macierewicz i jego tajemnice”. Szef MON złożył w sprawie książki zawiadomienie do prokuratury o podejrzeniu popełnienia... 8
  • Info radar 3 wrz 2017, 20:00 Kielce się szykują, prezydent zaprasza TRWAJĄ PRZYGOTOWANIA DO JUBILEUSZOWEJ EDYCJI MIĘDZYNARODOWEGO SALONU PRZEMYSŁU OBRONNEGO Pierwszy MSPO zorganizowano w Kielcach 25 lat temu. Od tego czasu impreza urosła do rangi trzeciej po Londynie i... 11
  • Szkoła obywatelska 3 wrz 2017, 20:00 RAFAŁ GÓRSKI SŁYSZELIŚCIE PAŃSTWO O RADZIE SZKOŁY? JA NIE. Pytałem znajomych, ale oni również nie słyszeli. Wszyscy słyszeli o radzie pedagogicznej, radzie rodziców, ale nie o radzie szkoły. A co to takiego? Instytucja ta została... 11
  • Zdarzyło się jutro 3 wrz 2017, 20:00 Filmowy hit? „Minister Szyszkoi łoś Superktoś” JUŻ NIE NIEMCY ANI NAWET ROSJANIE. Mamy nowego wroga nr 1. Jest nim prezydent Francji Emmanuel Macron. Nie dość, że ma czelność pouczać suwerenny rząd, to na makijaż wydaje więcej... 12
  • Wielki dzień! 3 wrz 2017, 20:00 DZIŚ PIERWSZY DZIEŃ W SZKOLE. W SZKOLE NOWYCH PROGRAMÓW I „NOWEGO CZŁOWIEKA”. To wielki eksperyment PiS: zamiast bić się o wyborcę w okresie przedwyborczym, PiS zaczyna go wychowywać w okresie, w którym ten o wyborach jeszcze nic nie... 14
  • Chemia Pana Jarosława 3 wrz 2017, 20:00 …ZMIANA, JAKKOLWIEK JĄ NAZYWAĆ, ZMNIEJSZA ROLĘ PRZEDMIOTÓW PRZYROD NICZYCH W SZKOŁACH POLSKICH. A historii zwiększa. Właściwie dlaczego? Przykładowo ja mam taką intuicję, że ucząc w szkołach więcej chemii, niewymownie... 14
  • Kobieta jako własność 3 wrz 2017, 20:00 Kara śmierci, tortury, zemsta na obcych za krzywdę naszych kobiet? Nie tak zapobiega się gwałtom. 16
  • Zmiana jest dobra, a będzie jeszcze lepsza 3 wrz 2017, 20:00 Kurtyna opadła – reforma edukacji rusza. Opozycja wytyka błędy, samorządy łkają, a rządzący są dumni z reformy. – Odpowiadamy na obecne wyzwania – mówi „Wprost” Anna Zalewska, minister edukacji narodowej. 23
  • Tylko dzieci żal 3 wrz 2017, 20:00 Na przypomnienie, że reforma miała być bezkosztowa, samorządowcy się śmieją. Ale częściej się złoszczą. 26
  • O pewnym „moralnym upadku” 3 wrz 2017, 20:00 Redakcyjny wstępniak w tygodniku „The Economist” świetnie obrazuje ideologiczny węzeł gordyjski, w jakim zapętliły się najpoważniejsze europejskie media. Tekst nosi tytuł „Unfit”, co można oddać polskim: „Nie nadaje się”.... 29
  • Prezydent powinien stanąć przed Trybunałem Stanu 3 wrz 2017, 20:00 Jeśli propozycje prezydenta będą zagrażać demokratycznym standardom, ludzie znowu wyjdą na ulice – ostrzega Kamila Gasiuk-Pihowicz, parlamentarzystka Nowoczesnej. 30
  • Polityczna kula śniegowa rozpędza się… 3 wrz 2017, 20:00 WALDEMAR SKRZYPCZAK generał broni Powoli zaczyna wypełniać się wyśniony przez Putina scenariusz rozpadu Europy. A rozpad zjednoczonej Europy to koniec NATO. I dzieje się to bez udziału jego wojsk, którymi nas przez ostatnie lata straszono.... 33
  • Młody wilk prawicy 3 wrz 2017, 20:00 Patryk Jaki podąża śladem swojego mentora Zbigniewa Ziobry. Obaj zaczęli zajmować wysokie stanowiska publiczne w bardzo młodym wieku i prą jak taran do wyższych funkcji. 34
  • Sądom grozi wielka czystka 3 wrz 2017, 20:00 Dotąd nikt nie konsultował z nami projektu prezydenckiej reformy sądownictwa – mówi sędzia Dariusz Zawistowski, przewodniczący KRS. 38
  • Odwet zawstydzanych 3 wrz 2017, 20:00 EWA WANAT Na jednym z polskich portali znalazłam taki tytuł artykułu „Wymiana ciosów między Emmanuelem Macronem i Beatą Szydło”. Koń by się uśmiał, gdyby zobaczył, jak niektórzy redaktorzy dają się PiS wodzić za nos. Żadnej... 41
  • Na dywaniku u prezesa 3 wrz 2017, 20:00 Będą nowe postaci, więcej uwagi poświęcimy też opozycji – obiecuje Robert Górski. Nowa odsłona „Ucha Prezesa” 7 września pojawi się na platformie Showmax, a później na YouTubie. 42
  • Wiem, co mam w apteczce 3 wrz 2017, 20:00 Dla 82 proc. Polek istotne informacje widoczne na opakowaniu to ważne kryterium wyboru leków bez recepty – wynika z badań przeprowadzonych przez firmę badawczą Ipsos. 45
  • Dopalacze są nowymi narkotykami 3 wrz 2017, 20:00 Sytuację, gdy dziecko sięga po dopalacze, można porównać do rosyjskiej ruletki – ostrzega Marek Posobkiewicz, główny inspektor sanitarny. 47
  • Jak hipsterzy niszczą świat 3 wrz 2017, 20:00 Przepis na idealną sałatkę: awokado, komosa, garść orzechów nerkowca i prażonych migdałów. Po przeczytaniu tego tekstu to wszystko może utknąć wam w gardle. 50
  • 5, 8, 23. Oto polska karuzela VAT 3 wrz 2017, 20:00 Bułka kajzerka opodatkowana jest 5-proc. VAT-em, chałka już 8-proc., a muffinka 23-proc. Z kolei, gdy kupujemy sok owocowy, zapłacimy 5 proc., za syrop owocowy 8 proc., a za tonik 23 proc. Po co nam ta karuzela i jak się w tym wszystkim połapać? 54
  • Wojna o dwa miliardy 3 wrz 2017, 20:00 Abris pewnie będzie musiał poczekać na pieniądze za przymusową sprzedaż FM Banku. I raczej nie będzie to kwota 2 mld zł. Poznamy ją pod koniec września. 58
  • Deptak zmian 3 wrz 2017, 20:00 25 lat temu forum w Krynicy odwiedziła ledwie setka osób. Dziś to największe polityczno-gospodarcze spotkanie w Polsce. 60
  • Ważne i ciekawe debaty Forum Ekonomicznego w Krynicy 3 wrz 2017, 20:00 Debata Grupy LOTOS pod patronatem TyGODnika „Wprost” 62
  • Woda zamiast piwa 3 wrz 2017, 20:00 Tiger zaryczał NIE WIEM, KIEDY POLACY NAUCZĄ SIĘ TEGO, ŻE BOJKOTY PRZYNOSZĄ ODWROTNY SKUTEK. Pamiętacie akcje wylewania Ciechana po homofobicznych wypowiedziach właściciela browaru Marka Jakubiaka? Posłowi Kukiz’15 po bojkocie sprzedaż... 64
  • Zmień nawyki i obniż swoje rachunki 3 wrz 2017, 20:00 Racjonalne korzystanie ze sprzętów elektrycznych pozwoli zaoszczędzić pieniądze i uczyni nasz dom ekologicznym. 65
  • No to jedziemy 3 wrz 2017, 20:00 Na tej małej bestii można znowu się poczuć jak chłopiec. Chodzi o hulajnogę szwajcarskiej firmy eMicro One, która jest dość zawadiackim urządzeniem. Jeżdżenie po trzydziestce na hulajnodze może się wydawać lekko infantylne, ale... 66
  • Polowanie na talenty 3 wrz 2017, 20:00 Eksperymenty, sekcje narządów i nauka szycia chirurgicznego to atrakcje obozu naukowego adamED SmartUP w SGGW. 67
  • Czy Barcelona opuści Hiszpanię 3 wrz 2017, 20:00 Katalońscy separatyści potrzebują poparcia muzułmanów w referendum w sprawie niepodległości i dlatego zlekceważyli zagrożenie ze strony dżihadystów. 68
  • Operacja Naddniestrze 3 wrz 2017, 20:00 Gdy oczy świata zwrócone są na Białoruś, gdzie Moskwa przygotowuje potężne manewry, na pograniczu Mołdawii i Ukrainy dojrzewa nowy konflikt, idealny dla politycznych potrzeb Kremla. 72
  • Genetyczna układanka 3 wrz 2017, 20:00 Mamy tysiące wspólnych genów z robakami i muszkami owocowymi. To efekt tego, że niekiedy wykształcony w toku ewolucji system działa tak dobrze, że mimo upływu milionów czy miliardów lat nie da się go usprawnić. 76
  • Rozmawiajmy! 3 wrz 2017, 20:00 W najnowszym serialu TVN bohaterka grana przez Maję Ostaszewską czeka na diagnozę, która zadecyduje o jej życiu. W rozmowie z nami aktorka diagnozuje życie społeczne i sytuację kultury w Polsce. 80
  • Wycisk w muzeum 3 wrz 2017, 20:00 Diety jako dzieła sztuki, artyści jako trenerzy, joga w galeriach, crossfit przed obrazami. Sztuka wkracza właśnie na nową ścieżkę i jest to ścieżka zdrowia. 84
  • Wydarzenie 3 wrz 2017, 20:00 SERIAL Mroki (nie)pamięci Kryminały, dokumenty i seriale: te trzy gatunki świecą dzisiaj triumfy. Nic dziwnego, że powstaje coraz więcej produkcji, które fenomenalnie je łączą. W serialach non-fiction twórcy opowiadają historie dawnych... 90
  • Koniecznie! 3 wrz 2017, 20:00 KSIĄŻKA Proust z Londynu KIEDYŚ „WSPÓŁCZESNYM PROUSTEM” NAZWANO NORWEGA KARLA OVE KNAUSGÅRDA. Jednak, gdy idzie o tematykę, to znacznie bliższy autorowi „W poszukiwaniu straconego czasu” jest Brytyjczyk Edward St Aubyn. W warstwie... 91
  • Powyżej średniej 3 wrz 2017, 20:00 KSIĄŻKA Esej bestsellerowy Że Murakami jest w Polsce na listach bestsellerów, to oczywiste, ale fakt, że trafił tam zbiór jego esejów o sztuce powieściopisarskiej, jest jednak zaskoczeniem.  Nie wylądował może w czołówce rankingów,... 92
  • Bez entuzjazmu 3 wrz 2017, 20:00 Daj mi tę noc, tę jedną noc Manifest feministyczny, spojrzenie na historię oczami kobiet, opowieść o mentalności amerykańskich dziewczyn z XIX w. – różnie Coppola określa swój film. Niestety, z jej zamierzeń na ekranie została... 94
  • Roma Gąsiorowska: To się państwu spodoba 3 wrz 2017, 20:00 MAMA OPOWIADAŁA, ŻE CZYTAĆ NAUCZYŁAM SIĘ W WIEKU LAT CZTERECH z książeczki do nabożeństwa – podobała mi się, bo była mała. Wciąż pytałam mamę, jaka to literka, i po jakimś czasie zorientowała się, że umiem czytać… Jako... 96
  • „Czarny sport” Czarneckiego 3 wrz 2017, 20:00 Miałem 10 lat, gdy z dziecięcą fascynacją oglądałem barażowy bieg o tytuł indywidualnego mistrza świata na żużlu, 2 września 1973 r. Normalnie w zawodach speedwaya (żużlowych) startuje czterech jeźdźców. Tu było ich ledwie... 98
  • XXVII Forum Ekonomiczne: Rozmowy na temat przyszłości EuROpy 3 wrz 2017, 20:00 [The 27th Economic Forum: Discussions on the future of EuROpe] Aktualne, istotne, nawiązujące do najważniejszych problemów gospodarczych, społecznych i politycznych Europy – takie są od lat tematy podejmowane podczas Forum Ekonomicznego w... 106
  • Świat Pozazdrości 3 wrz 2017, 20:00 [world will envy us this facility] Pod koniec października w Tomaszowie Mazowieckim odbędzie się otwarcie pierwszej w Polsce Areny Lodowej In the end of October the first Ice Arena in Poland will be opened in Tomaszów Mazowiecki Inwestycja... 107
  • [Paweł Surówka] 3 wrz 2017, 20:00 Prezes zarządu PZU SA President of the management board of PZU SA Absolwent Université Paris I Panthéon Sorbonne oraz Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales (EHESS). Podstawowe studia ukończył na Ludwig Maximilian Universität (LMU) w... 108
  • PZU sa: cenne doświadczenie 3 wrz 2017, 20:00 [PZU sa: valuable experience] Grupa Kapitałowa Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń SA (Grupa PZU) jest jedną z największych instytucji finansowych w Polsce, a także Europie Środkowo-Wschodniej. Tradycje PZU sięgają 1803 r., kiedy powstało... 109
  • dr Iwona Sroka 3 wrz 2017, 20:00 [dr Iwona Sroka] Prezes zarządu Krajowego Depozytu Papierów Wartościowych (KDPW) oraz KDPW_CCP President & CEO of the Central Securities Depository of Poland (KDPW) and KDPW _CCP Menedżer i ekonomistka, ekspert w zakresie rynków... 110
  • Grupa KDPW 3 wrz 2017, 20:00 [KDPW Group] Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych tworzy prężną grupę kapitałową oferującą wysokospecjalistyczne usługi dla sektora finansowego związane z depozytem zdematerializowanych instrumentów finansowych, rejestracją... 111
  • [Marcin Adamczyk] 3 wrz 2017, 20:00 Prezes zarządu TFI PZU SA President of the management board of TFI PZU SA Absolwent Wydziału Ekonomii na Uniwersytecie Ekonomicznym w Krakowie oraz menedżerskich studiów podyplomowych Executive Studies in Finance w Szkole Głównej Handlowej w... 112
  • TFI PZU: strategie szyte na miarę 3 wrz 2017, 20:00 [TFI PZU: original tailored strategies] Towarzystwo Funduszy Inwestycyjnych PZU SA (TFI PZU) jest jednym z największych pod względem aktywów towarzystw inwestycyjnych w Polsce, zarządzającym ponad 20 mld zł. TFI PZU działa od 1999 r. jako... 113
  • [Rafał Gołębiewski] 3 wrz 2017, 20:00 Dyrektor generalny w Elavon Financial Services General Director at Elavon Finacial Services Rafał Gołębiewski jest powszechnie uznanym i rozpoznawalnym na polskim rynku ekspertem w dziedzinie zarządzania międzynarodowymi organizacjami.... 114
  • Elavon: pewny partner w płatnościach 3 wrz 2017, 20:00 [Elavon: a reliable partner in payments] Elavon jest wyspecjalizowaną firmą dostarczającą rozwiązania z zakresu przetwarzania płatności należącą do U.S. Bancorp, piątego pod względem wielkości banku w USA. Od lat należy do pierwszej... 115
  • [Szymon KamiŃski] 3 wrz 2017, 20:00 Prezes zarządu BZ WBK Leasing CEO of BZ WBK Leasing Praktyk zarządzania biznesem w finansach, doradztwie oraz przemyśle. Od 2011 r. związany z grupą Banku Zachodniego WBK, będącej częścią globalnej Grupy Santander, jako prezes zarządu... 116
  • [Marcin Petrykowski] 3 wrz 2017, 20:00 Dyrektor zarządzający S&P Global Ratings Managing Director S&P Global Ratings Od ponad 15 lat związany z globalnymi instytucjami finansowymi, w których zdobywał międzynarodowe doświadczenie z zakresu zarządzania strategicznego,... 117
  • Kancelaria Prawna Skarbiec: pewny Partner w niepewnych czasach 3 wrz 2017, 20:00 [The Skarbiec Law firm: a trustworthy partner in uNstable times] Kancelaria Prawna Skarbiec to naj większa polska firma specjalizująca się w tworzeniu międzynarodowych struktur holdingowych. Pomagamy w zarządzaniu prawie 1000 spółek,... 118
  • Anna Wicha 3 wrz 2017, 20:00 Dyrektor generalny w Adecco Poland Country Manager at Adecco Poland Anna Wicha karierę w Adecco Poland rozpoczynała w dziale sprzedaży na stanowisku konsultanta. Przeszedłszy wszystkie szczeble korporacyjnej kariery, objęła stanowisko... 120
  • [Adam Sanocki] 3 wrz 2017, 20:00 Adam Sanocki Partner zarządzający Attention Marketing Sp. z o.o. Managing Partner in Attention Marketing Sp. z o.o. Adam Sanocki współpracę z mediami rozpoczął w 1990 r. jako dziennikarz prasowy i radiowy. Od 2005 r. zajmuje się doradztwem... 121
  • Odpowiedzialność karna zarządu firmy za JPK 3 wrz 2017, 20:00 [Criminal liability of the Board for the SAF-T] Już za kilka miesięcy obowiązkiem generowania i przesyłania do organów skarbowych plików JPK będą objęci wszyscy przedsiębiorcy w Polsce. Jednak nie wszyscy zdają sobie sprawę z tego, że... 122
  • Cyfryzacja dopiero się rozkręca 3 wrz 2017, 20:00 [The process of digitisation is just starting to develop] Piotr Łuba partner zarządzający działem doradztwa biznesowego w PwC Polska Managing Partner in Advisory Department at PwC Poland Słowo „cyfryzacja” słyszymy od lat we wszystkich... 126
  • [Henryk Skarzynski] 3 wrz 2017, 20:00 Prof. dr hab. n. med. dr h.c. multi Prof. dr hab. n. med. dr h.c. multi Światowej sławy otochirurg i specjalista z otorynolaryngologii, audiologii i foniatrii. Od 1994 r. specjalista krajowy ds. audiologii, a następnie konsultant krajowy ds.... 127
  • [Piotr H. Skarzynski] 3 wrz 2017, 20:00 Dr hab. n. med. mgr zarz. Ass. Prof., MD, PhD, MSc z zakresu: laryngologii w specjalizacji otorynolaryngologii oraz członka Państwowej Komisji Egzaminacyjnej w dziedzinie otorynolaryngologii. Jest członkiem zarządu w Centrum Słuchu i Mowy Sp.... 128
  • [Tomasz Nasiłowski, DSc] 3 wrz 2017, 20:00 Prezes zarządu InPhoTech Sp. z o.o., reprezentant polskiego sektora fotonicznego President of the Management Board at InPhoTech Sp. z o.o., a representative of the Polish photonics sector Wizjoner i propagator stworzenia sil nego polskiego... 129
  • Canon 3 wrz 2017, 20:00 [canon] Firma, za którą stoją lata doświadczeń, szerokie portfolio produktów i nowoczesnych rozwiązań dla biznesu Company with many years of experience and a broad portfolio of products and modern business solutions Żyjemy w świecie... 130
  • Adam Holewa 3 wrz 2017, 20:00 [Adam Holewa] Dyrektor zarządzający ds. technicznych w SITECH Sp. z o.o. Technical Managing Director at SITECH Sp. z o.o. Od blisko 14 lat pracuje na rzecz organizacji SITECH Sp. z o.o. – Technika siedzeń samochodowych Volkswagen na... 132
  • SITECH Sp. z o.o.: perfekcyjne systemy produkcyjne 3 wrz 2017, 20:00 [SITECH Sp. z o.o.: perfect production systems] SITECH Sp. z o.o. to spółka należąca do koncernu Volkswagen. Firma działa od 1998 r. w Polkowicach, jednym z najatrakcyjniejszych inwestycyjnie powiatów w Polsce. W Polkowicach zlokalizowana... 133
  • gaz-system 3 wrz 2017, 20:00 [gaz-system] Spółka odpowiedzialna za przesył gazu i zarządzanie gazociągami w Polsce Company responsible for gas transmission and management of gas pipelines in Poland Operator Gazociągów Przesyłowych Gaz-System SA jest spółką... 134
  • [Krystyna Boczkowska] 3 wrz 2017, 20:00 KRYSTYNA BOCZKOWSKA współtworzy sukces Boscha w Polsce. co-autor of Bosch success in Poland Krystyna Boczkowska od 25 lat współtworzy sukces Boscha w Polsce. Współpracę z firmą rozpoczęła w styczniu 1992 r. na stanowisku kierownika... 136
  • [Taras Barszczowski] 3 wrz 2017, 20:00 Założyciel T.B. Fruit Founder of T.B. Fruit Taras Barszczowski urodził się w 1971 r. w okolicach Gródka w obwodzie lwowskim i właśnie to miasteczko stało się kolebką jego przyszłego przedsiębiorstwa, które rozrosło się poza granice... 138
  • T.B. Fruit: owoce sukcesu 3 wrz 2017, 20:00 [T.B. Fruit: fruits of success] Firma T.B. Fruit to przykład tego, jak przy ograniczonych środkach kapitałowych i dzięki przemyślanym decyzjom założyciela można odnieść znaczący sukces na arenie międzynarodowej. Dziś grupa T.B. Fruit... 139
  • [Dariusz Sapiński] 3 wrz 2017, 20:00 Prezes zarządu, Grupa MLEKOVITA President of the management board, the MLEKOVITA Group Ukończył studia na Wydziale Technologii Żywności Akademii Rolniczo-Technicznej w Olsztynie i od początku kariery zawodowej związał się z branżą... 140
  • MLEKOVITA: lider mleczarstwa 3 wrz 2017, 20:00 [MLEKOVITA: the leader of the dairy industry] Największa firma mleczarska w Europie Środkowo-Wschodniej, największy producent i eksporter nabiału w regionie. To firma o ustalonej renomie na świecie, lider Listy 1000 Największych Firm Branży... 141

ZKDP - Nakład kontrolowany