Cienie przeszłości

Cienie przeszłości

Rząd Portugalii przygotowuje plany na wypadek konfrontacji z obywatelami (fot. REUTERS/Rafael Marchante)
O historii rozmawia się dziś nie tylko w Polsce. Portugalczyków dogoniła właśnie ich kolonialna przeszłość. Pomysł upamiętnienia w Lizbonie ofiar niewolnictwa podzielił kraj na zwolenników bicia się w piersi i na obrońców historycznej prawdy.

Ostatnia Portugalka, która znała los niewolnika z kolonii, zmarła w Lizbonie w latach 30. Według ówczesnej prasy miała dożyć 120 lat, a więc urodziła się na długo przed 1869 r., kiedy w całym portugalskim imperium zniesiono ostatecznie niewolnictwo. Od jej śmierci upłynęło już kilkadziesiąt lat, Portugalia w tym czasie utraciła swoje kolonie, ale dopiero dziś zaczyna się debata na temat handlu niewolnikami. Część Portugalczyków jest zdania, że nie można obarczać ich kraju winą za niewolnictwo, bo handel niewolnikami z Afryki Subsaharyjskiej (czyli terenów na południe od Sahary) wymyślili muzułmanie, 700 lat przed Portugalczykami. Przypominają też z dumą o prawie zakazującym wwozu niewolników do Portugalii, wprowadzonym już w 1761 r., na długo zanim zrobiły to inne kraje europejskie. Po drugiej stronie stoją zaś zwolennicy narodowego katharsis i przepraszania za winy przodków. Przekonują przy tym, że Portugalia zajmowała się handlem niewolnikami przez ponad 400 lat i że w tym czasie z terenów opanowanych w zachodniej Afryce przez Portugalczyków sprzedano i wywieziono (m.in. na brazylijskie i amerykańskie plantacje kawy i trzciny cukrowej) ok. 11 mln ludzi. Temperaturę tego sporu podniósł ostatnio projekt wystawienia w Lizbonie, na brzegu Tagu, monumentu upamiętniającego afrykańskich niewolników.

Trupy w szafie

Na pomysł wzniesienia takiego pomnika wpadli potomkowie afrykańskich niewolników, którzy mieszkają dziś w Lizbonie i są zrzeszeni w stowarzyszeniu Djass. Jego szefowa Beatriz Gomes Dias tłumaczyła niedawno na łamach dziennika „Publico”, że Portugalczycy unikali dotąd poważnej debaty na temat swojej przeszłości. Dlatego w kraju nie istnieje nawet jedno muzeum podobne do International Slavery Museum, które w Liverpoolu wznieśli Brytyjczycy. Dias nie potrafi też zrozumieć, dlaczego w Lizbonie od dziesiątek lat stoi przyciągający tłumy turystów pomnik odkrywców, a nikt nie pamięta o czarnych niewolnikach, którymi handlowano przecież także w stolicy, na brzegu Tagu.

To właśnie tam ma teraz stanąć Memorial ąs Vìtimas da Escravatura, monument ku czci ofiar niewolnictwa. Pieniądze na ten projekt (na początek 100 tys. euro) mają pochodzić z tzw. budżetu partycypacyjnego miasta. Zawalczyło o nie w ubiegłym roku stowarzyszenie Djass. Za budową pomnika zagłosowała większość mieszkańców lizbońskiego śródmieścia, ale Portugalczycy są w tej sprawie podzieleni. Pomysł podoba się lewicowym organizacjom działającym na rzecz walki z rasizmem. Przedstawiciele jednej z nich, „SOS Racismo”, przekonują na swojej stronie na Facebooku, że pomnik nad Tagiem to doskonały sposób na ujawnienie portugalskich trupów w szafie. Podobnego zdania jest także wielu historyków. Według Isabel Castro Henriques, która bada historię Afryki, Portugalia starała się dotąd ukrywać niewygodną prawdę o odkryciach geograficznych, mimo że od XV do XIX w. odgrywała kluczową rolę w handlu niewolnikami. Jej zdaniem mający powstać pomnik pozwoli dzisiejszym Portugalczykom zrozumieć ofiary niewolnictwa i choć na chwilę wyjść z roli bohaterów, którymi się niesłusznie wciąż czują. Bo przecież Portugalia była jednym z ostatnich krajów, które zniosły niewolnictwo w swoich koloniach (Anglicy zrobili to w 1833 r.). Beatriz Gomes Dias chciałaby więc, żeby portugalskie społeczeństwo przyznało się do win z przeszłości i głośno za nie przepraszało.

Żal za grzechy

Niewielki kraj na zachodnim skraju Europy, do tej pory dumny z odkrywców docierających do najdalszych zakątków Ziemi, ogarnia fala historycznego rewizjonizmu. Te nastroje dały o sobie znać już w ubiegłym roku, kiedy organizacja pod nazwą „Descolonizando” (po pol. dekolonizacja) oprotestowała wzniesiony wcześniej w centrum Lizbony pomnik jezuickiego misjonarza. Ojcu António Vieira zarzucono prześladowania Indian, choć w rzeczywistości Vieira był ich znanym obrońcą, zaangażowanym w zakładanie przyjaznych dla tubylców misji w Brazylii i na terenie dzisiejszego Paragwaju. Na tej samej fali bicia się w piersi za grzechy przeszłości grupa naukowców wystosowała list protestacyjny do portugalskiego prezydenta Marcelo Rebelo de Sousy. Co ciekawe, wśród sygnatariuszy listu znalazła się także Polka, wykładająca w USA iberystka dr Anna M. Kłobucka. Uczeni wypomnieli prezydentowi brak oficjalnego przyznania się do zła, które Portugalczycy wyrządzili Afrykanom. Prezydent miał według naukowców prosić o wybaczenie w trakcie ubiegłorocznej wizyty na senegalskiej wyspie Gorée (dawniej francuskiej kolonii). Holenderska spółka przygotowywała tam do sprzedaży niewolników złapanych w afrykańskim interiorze.

Tymczasem prezydent przypomniał na Gorée jedynie o tym, że to Portugalczycy jako pierwsi w Europie uznali handel niewolnikami za wielką niesprawiedliwość i dlatego królewski minister markiz de Pombal (ten sam, który odbudował Lizbonę po wielkim trzęsieniu ziemi w 1755 r.) wydał zakaz wpuszczania niewolników do Portugalii. Tymczasem w opinii Arlindo Manuela Caldeiry, autora książki „Portugalscy niewolnicy”, to żaden powód do chwały, bo w świetle wprowadzonego przez markiza Pombala zakazu, niewolnicy mieszkający już wcześniej w Portugalii nie stawali się automatycznie ludźmi wolnymi. A niewolnictwo zniesiono na dobre dopiero w 1869 r.

Poczucie winy

Czy współcześni Portugalczycy, mieszkańcy kraju, który przeciętnemu europejskiemu turyście wydaje się dziś oazą autentycznej, niewymuszonej polityczną poprawnością otwartości, powinni więc żałować za grzechy przodków? Wielu Portugalczyków odpowiada na to pytanie negatywnie i broni dobrego imienia swojego kraju. W 2015 r. powstało stowarzyszenie „Portugueses Primeiro” (po pol. Najpierw Portugalczycy). Według jego szefa, Ruia Amiguinho, pomysłodawcy pomnika upamiętniającego niewolnictwo zapominają, że biali też bywali ofiarami tego procederu: porywani, torturowani i sprzedawani na targach w Stambule i w północnej Afryce przez muzułmanów. Ocenia się, że między XVI i XVIII w. do Imperium Osmańskiego trafiły 3 mln Europejczyków. Z kolei João Pedro Marques, historyk i autor właśnie wydanej w Lizbonie książki „Niewolnictwo”, uważa, że Portugalia w XXI w. nie powinna w żadnym razie odpowiadać za handel niewolnikami z XV w.

W wywiadzie dla portugalskiego radia Renascenća Marques przekonywał niedawno, że nie można bić się w piersi za coś, co w tamtych czasach nigdzie na świecie nie było traktowane jako zbrodnia. Jego zdaniem kampania na rzecz przepraszania za niewolnictwo jest także strategią polityczną portugalskiej lewicy, sprawdzoną zresztą w wielu innych krajach, obliczoną na wpędzenie Portugalczyków w poczucie winy i ułatwiającą manipulowanie nastrojami społecznymi. Marques przypominał również, iż to nie Portugalczycy wymyślili niewolnictwo. Muzułmanie zamieszkujący północną Afrykę kupowali afrykańskich niewolników już 700 lat przed odkryciami geograficznymi. Jak oceniają historycy, Arabowie, począwszy od IX w. aż po wiek XIX (w niektórych przypadkach znacznie dłużej) sprzedali nawet 17 mln czarnoskórych niewolników. W niektórych krajach muzułmańskich, np. na południu Iraku, niewolnicy z Afryki Subsaharyjskiej stanowili połowę siły roboczej w rolnictwie. „Portugalczycy zajęli się handlem, który funkcjonował od dobrych kilkuset lat, a w ich ślady poszły inne europejskie nacje. Poza tym ani Portugalczycy ani Holendrzy czy Anglicy nie zmuszali do niczego tubylców, którzy parali się łapaniem i sprzedażą swoich rodaków” – mówił w portugalskim radiu Marques. Portugalczycy starali się zresztą nie zapuszczać w głąb Afryki, skupiając się na ochronie przybrzeżnych faktorii.

Marques podkreślał też, że za kampanią nagłaśniającą odpowiedzialność Portugalczyków za niewolnictwo może stać chęć otrzymania odszkodowań.

Reparacje za niewolnictwo

Rzeczywiście, od lat kraje afrykańskie i państwa, w których znaczną część populacji stanowią potomkowie czarnoskórych niewolników – tak jest m.in. w przypadku państw położonych na Karaibach – formułują tego typu żądania. Dominikana, Haiti i Jamajka zwróciły się w 2014 r. formalnie o wypłacenie odszkodowań do siedmiu krajów europejskich, w tym do Wielkiej Brytanii i Portugalii. Mieszkańcy Afryki pomyśleli o tym znacznie wcześniej, bo już w 1999 r., kiedy kraje reprezentowane w Komisji ds. Odszkodowań (African World Reparations) zażądały od państw handlujących w przeszłości niewolnikami – m.in. od Portugalii – reparacji w wysokości 777 mld dolarów. Jak abstrakcyjne są to kwoty, może świadczyć choćby wysokość PKB Portugalii z 2014 r. – 195 mld dolarów. Dzisiejsza, stosunkowo biedna i do niedawna wręcz bliska bankructwa Portugalia ma się nijak do kraju z czasów gorączki złota w swojej brazylijskiej kolonii.

Rozumieją to najwyraźniej potomkowie sefardyjskich Żydów wydalonych z Portugalii za czasów króla Manuela w XV i XVI w., którzy nie domagają się od Portugalii żadnych odszkodowań. Inna sprawa, że w 2013 r. portugalski parlament przegłosował prawo, w myśl którego potomkowie portugalskich Żydów mogą ubiegać się o portugalskie obywatelstwo. Do ubiegłego roku takie wnioski złożyło niemal 9 tys. Żydów z Izraela, a także z Rosji, Kanady, a nawet z Kazachstanu. Wśród nich był m.in. Patrick Drahi, marokański biznesmen żydowskiego pochodzenia, który udowodnił, że jego rodzina została wydalona z Portugalii w czasach króla Manuela. W 2015 r. został dumnym obywatelem Portugalii, choć warto dodać, że nowo uzyskane obywatelstwo umożliwiło mu też sfinalizowanie transakcji kupna portugalskiego giganta telekomunikacyjnego, Portugal Telecom. g

© Wszelkie prawa zastrzeżone

Okładka tygodnika WPROST: 9/2018
Więcej możesz przeczytać w 9/2018 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 1

Spis treści tygodnika Wprost nr 9/2018 (1825)

  • Prawda doceniona 25 lut 2018, 20:00 Nie mogłem uwierzyć własnym uszom: pełnomocnik rządu ds. smogu w rozmowie z Robertem Mazurkiem w RMF FM tłumaczył w ostatni piątek, że ewentualne zakazy wjazdu samochodów do centrów miast będą wydawać samorządy, bo to one są blisko... 3
  • Niedyskrecje parlamentarne 25 lut 2018, 20:00 POLITYKA KRĘCI SIĘ OSTATNIO WOKÓŁ SAMORZĄDÓW I UNII EUROPEJSKIEJ. I w obu przypadkach jest to uzasadnione, bo zbliżają się wybory samorządowe i negocjacje w sprawie nowego budżetu unijnego. Ta druga sprawa prawdopodobnie wyznaczy nową... 6
  • Obraz tygodnia 25 lut 2018, 20:00 1,5 mld dol. ze swojej rynkowej wartości stracił Snap po tym, jak celebrytka Kylie Jenner ogłosiła zamiar opuszczenia należącego do tej spółki Snapchata. Wygrana Aldona Reczek-Chachulska została laureatką szwedzkiej Nagrody... 10
  • Info radar 25 lut 2018, 20:00 Generał oszust skuteczny jak wnuczek Na portalu społecznościowym 35-letnią samotną prawniczkę zaczepia wysoko postawiony oficer armii amerykańskiej. Przesyła jej zdjęcia z misji, jest bardzo zainteresowany kobietą. Zaczynają flirtować.... 12
  • Zwykły człowiek 25 lut 2018, 20:00 PIS BARDZO LUBI ODWOŁYWAĆ SIĘ W SWOJEJ RETORYCE DO „ZWYKŁEGO CZŁOWIEKA”. To on jest beneficjentem reform, to on ma swój udział (poza Piłsudskim i Kaczyńskim) w wywalczeniu niepodległości Polski, to dla niego bogacą się partyjne... 14
  • Będzie nam przykro 25 lut 2018, 20:00 CO BY BYŁO, GDYBY PAWEŁ WROŃSKI OPISAŁ, ŻE ŻOŁNIERZE WYKLĘCI „ZATRZYMALI CIĘŻARÓWKĘ, KTÓRĄ GRUPA ŻYDÓW PRÓBOWAŁA UCIEC Z POLSKI. Kazali im wysiąść, wylegitymowano ich, a potem rozstrzelano. Zginęło 13 osób, w tym dzieci... 14
  • Gorące newsy 25 lut 2018, 20:00 W 2007 r. wiadomości z Polski obiegały cały świat. I to nie tylko z powodów przedterminowych wyborów, po których PiS oddał władzę PO Pierwszy raz w życiu mam jakieś oszczędności i trochę mi ich szkoda. Choć nadal nie mam konta.... 16
  • Rydzyk o Kaczyńskiej 25 lut 2018, 20:00 „Maria Kaczyńska to czarownica, która powinna się poddać eutanazji. Prezydent to oszust ulegający lobby żydowskiemu. Sprawa Jedwabnego służyła tylko temu, by środowiska żydowskie mogły wyłudzić od Polski 65 mld dolarów. A... 17
  • A może by zacząć jeszcze raz? 25 lut 2018, 20:00 Eskalowanie sporu Polaków z Żydami jest szkodliwe dla obu stron. Zbyt wiele nas łączy i zbyt wiele mamy wspólnych spraw do załatwienia, żeby dać się ponieść prymitywnym prowokacjom. 18
  • Prezent dla wrogów Polski i Izraela 25 lut 2018, 20:00 Jak ważna jest Polska dla Żydów? Rola Polski jest nieproporcjonalnie duża w stosunku do jej wielkości, liczebności społeczności żydowskiej i wpływów politycznych czy dyplomatycznych. Z Polską związana jest tożsamość milionów... 22
  • Gdzie jest premier? 25 lut 2018, 20:00 Cieszenie się z wyroków zapadających przeciw Polsce jest świadectwem poważnego zamętu umysłu i uczuć. Ale tym razem trzeba by od tej zasady uczynić wyjątek. Czwartkowy wyrok luksemburskiego Trybunału Sprawiedliwości stwierdzający, iż... 23
  • Wysadzanie Platformy 25 lut 2018, 20:00 W Platformie po deklaracji Pawła Adamowicza dochodzi do rozłamu. Część samorządowców i posłów chce wypowiedzieć lojalność szefowi partii Grzegorzowi Schetynie. 25
  • Prezydent na czerwonej kanapie 25 lut 2018, 20:00 Robert Biedroń rozpoczął intensywną kampanię wyborczą. Na razie na prezydenta Słupska, ale za dwa lata być może zechce powalczyć o prezydenturę Polski. 28
  • Zdolności militarne... renesans czy kolejna klęska? 25 lut 2018, 20:00 WALDEMAR SKRZYPCZAK, generał broni Każda zmiana przy sterze w Ministerstwie Obrony Narodowej rozbudza nadzieje, że może nadejdzie czas kompetencji. Czy raczej kompetentnych ludzi. Co najmniej od kilkunastu lat każda ekipa polityczna składa... 31
  • Nowy konflikt z UE na horyzoncie 25 lut 2018, 20:00 Komisja Europejska ma poważne zarzuty do projektu nowej ustawy o ochronie danych osobowych, nad którym pracuje resort cyfryzacji – wynika z dokumentu, do którego dotarł „Wprost”. 32
  • Obóz prawicy hoduje potwora 25 lut 2018, 20:00 Gdy oglądałam program o neonazistach, poczułam się wręcz chora. Obóz rządzący ma skłonności do legitymizowania agresji wobec obcych – mówi socjolog, prof. Jadwiga Staniszkis. 34
  • Być jak Turcja 25 lut 2018, 20:00 Trzeba czynić wszystko, by Polska była tym, czym jest dziś Turcja. O niej mówi się, że to poważne państwo” – powiedział w 2014 r. Jarosław Kaczyński. Podkreślił, że wymaga to „najpierw zmiany władzy, a potem przebudowy... 37
  • Szkoła uczy przetrwania 25 lut 2018, 20:00 Mamy nadzieję, że Pani Minister podziela naszą opinię, że homofobia jest groźnym problemem społecznym – napisali w liście do minister edukacji rodzice dzieci LGBT. 38
  • Sprzedam dziewictwo 25 lut 2018, 20:00 Za torebkę od projektanta lub buty z Paryża. Czasem za roczne czesne na wyższej uczelni, ale na ogół za gotówkę. Handel dziewictwem kwitnie, a specjaliści nie mają złudzeń – rośnie popyt, będzie rosła podaż. 42
  • Szkoły: ekonomia zamiast religii 25 lut 2018, 20:00 JERZY WYSOCKI Taki postulat zgłasza Wadim Tyszkiewicz, urodzony na Białorusi, przedsiębiorca, wieloletni prezydent Nowej Soli, 40-tysięcznego miasta w województwie lubuskim, który ostatnio zadeklarował, że będzie ubiegać się o... 45
  • Dzieci lubią latać 25 lut 2018, 20:00 Rośnie kolejne pokolenie skoczków narciarskich. Po sukcesach polskiej reprezentacji dzieci i rodzice pokochali ten zimowy sport. 46
  • Skok po pełnię sławy 25 lut 2018, 20:00 Polscy skoczkowie mają w tym sezonie wciąż dużo do wygrania. Przede wszystkim Kamil Stoch ma szansę na Kryształową Kulę. 49
  • Nawałka od skoczków 25 lut 2018, 20:00 Zaczynając pracę z Polakami, Horngacher skoczył na głęboką wodę. I stał się cud, Biało‑Czerwoni latają jak nigdy wcześniej. 50
  • Pożegnanie z giełdą 25 lut 2018, 20:00 Przeżyłem przy niej hossy i bessy, a także totalny, męczący bezruch. Giełda bywa urocza, uwodzicielska, a czasem nudna i chimeryczna. Niestety, minusy zaczęły przesłaniać pozytywne strony – Roman Karkosik, rekin warszawskiej giełdy, po 24 latach schodzi z parkietu. 53
  • Wyjść z długu 25 lut 2018, 20:00 Nawet jedna czwarta Polaków ma albo zetknęła się z problemem związanym z przeterminowanymi lub niespłaconymi długami. 57
  • Sportowa sztuka zarabiania 25 lut 2018, 20:00 Na igrzyskach na pewno zarobi MKOl. Inni może zarobią lub ledwo wyjdą na zero. Reszta musi się nagimnastykować, by nie stracić. 58
  • Hossa Bessa 25 lut 2018, 20:00 Męka Piotra i cierpienia Pawła Złe rzeczy dzieją się w sieci supermarketów Piotr i Paweł. Zaniepokojeni klienci wrzucają do internetu zdjęcia pustych półek i donoszą, że w niektórych sklepach brakuje podstawowych produktów. Powtarza... 60
  • Kielce targami stoją 25 lut 2018, 20:00 Jesteśmy numerem dwa nie tylko w Polsce, lecz także Europie Środkowej – mówi Andrzej Mochoń, prezes Targów Kielce. 62
  • Wiosna pachnie wojną 25 lut 2018, 20:00 Żaden z konfliktów dzielących Wschód i Zachód nawet nie zbliżył się do rozwiązania. Politycy coraz bardziej skaczą sobie do oczu, a generałowie przygotowują się na najgorsze. 64
  • Cienie przeszłości 25 lut 2018, 20:00 O historii rozmawia się dziś nie tylko w Polsce. Portugalczyków dogoniła właśnie ich kolonialna przeszłość. Pomysł upamiętnienia w Lizbonie ofiar niewolnictwa podzielił kraj na zwolenników bicia się w piersi i na obrońców historycznej prawdy. 68
  • Know How 25 lut 2018, 20:00 Urodzinowe Lego Firma Lego świętuje 60 lat. Pierwotne klocki były płaskie, więc miały ograniczone funkcje w zabawie. Można było budować z nich modele, które rozpadały się lub przewracały, gdy się je poruszyło. Wszystko zmieniło... 71
  • Stres ma wielkie oczy 25 lut 2018, 20:00 Dziś nie musimy jak nasi przodkowie uciekać przed dzikimi zwierzętami. Naszym źródłem stresu są presja czasu oraz natłok obowiązków. Właśnie to często przytłacza Polaków. 73
  • Muzyka może uratować życie 25 lut 2018, 20:00 Przed oscarową galą warto przypomnieć sobie piosenki z filmów nagrodzonych w poprzednich latach. Tomasz Raczek spróbował stworzyć z nich muzyczny spektakl. 79
  • Wydarzenie 25 lut 2018, 20:00 WYSTAWA Archanioł o rudych włosach Mniej więcej w połowie drogi między dwoma warszawskimi pomnikami Piłsudskiego znajduje się pomnik Paderewskiego. Tak też ten zapomniany kompozytor oraz genialny pianista jest dziś przede wszystkim... 82
  • Film 25 lut 2018, 20:00 BIOGRAFIA Tańcząc na lodzie Ten ton powraca ostatnio w wielu filmach. Pozornie lekki, niemal komediowy. Ale pod osłoną śmiechu kryją się zadry, cierpienie i społeczne problemy. Craig Gillespie sięgnął po prawdziwą historię.... 84
  • Muzyka 25 lut 2018, 20:00 OPERA 50 twarzy Peleasa i Melizandy Fabuła tej baśniowej opowieści o miłosnym trójkącie jest ledwie zarysowana. Nie poznajemy motywacji bohaterów, nie wiemy, jakie historie za nimi stoją. W interpretacji Mitchell świat opery staje się... 86
  • Książka 25 lut 2018, 20:00 Starszy brat Puchatka Michael Bond „Paddington. Więcej przygód”, „Paddington daje sobie radę”, „Paddington tu i teraz”, „Paddington się krząta”, Znak Emotikon W kinach sukcesy święci kolejny film o misiu Paddingtonie. Jego... 88
  • Kalejdoskop 25 lut 2018, 20:00 WYSTAWA Cywilizowany Wschód Kresy wciąż są w naszym imaginarium krainą dworków, a Lwów miastem secesji. Tymczasem w II RP stolica Galicji zaczęła się szybko modernizować. W latach 1921-1939 odbywały się tu Targi Wschodnie (których... 89
  • Za kulisami Opernballu 25 lut 2018, 20:00 Młodzi z całego świata debiutują na wielkim balu w Wiedniu. W tym roku było wśród nich sześcioro Polaków. Mistrz ceremonii specjalnie dla nich otworzył występ polonezem Chopina. 90
  • Na koń! 25 lut 2018, 20:00 Zawody jeździeckie w Polsce rozgrywane są w wielu dyscyplinach i różnych klasach. Udział w nich motywuje do dalszych treningów i daje ogromną satysfakcję. 92
  • Koniom w smak 25 lut 2018, 20:00 Naszą wizytówką są karmione przez nas konie – mówi Roland Aschinger, współwłaściciel marki Epona i ekspert ds. żywienia koni. 93
  • Jeździectwo – sport dla elit? 25 lut 2018, 20:00 Jeździectwo staje się coraz modniejsze. Można je uprawiać niezależnie od wieku. Czy faktycznie ten sport jest tak kosztowny? 94
  • Kulturalna trzynastka 25 lut 2018, 20:00 Aleksandra Popławska AKTORKA FILMOWA I TEATRALNA, W TEATRZE PRACUJE TEŻ JAKO REŻYSERKA. 1. Największy filmowy koszmar? W sensie dosłownym „Szczęki” Stevena Spielberga. To pierwszy film, na którym bałam się koszmarnie. Jeśli chodzi o... 96
  • Suplementy diety 25 lut 2018, 20:00 MICHAŁ WITKOWSKI Ależ moja droga, przecież nietrzymanie moczu wcale nie musi być przeciwwskazaniem do prowadzenia aktywnego życia seksualnego! Też kiedyś nie trzymałam, ale od kiedy jest suplement XYZ, już trzymam! Osiemdziesiąt lat to... 97
  • Kuwejt, czyli polityka dynastyczna 25 lut 2018, 20:00 Do Kuwejtu udaję się z Arabii Saudyjskiej. W Rijadzie, stolicy królestwa Saudów, na lotnisku niespodziewanie żegna mnie… śpiew muezzina. Jest po godz. 17, akurat czas wieczornych modłów. Pod względem muzułmańskiej ortodoksji Kuwejt... 98

ZKDP - Nakład kontrolowany