Życie ze schizofrenią

Życie ze schizofrenią

Chorzy na schizofrenię mogą normalnie żyć i pracować. Pod warunkiem, że stosują systematycznie odpowiednią terapię.

Katarzyna Nowicka

Schizofrenia jest przewlekłą chorobą psychiczną. W Polsce według statystyk NFZ rocznie udziela się pomocy medycznej około 190 tys. pacjentów z rozpoznaniem tej choroby. Psychiatrzy podkreślają jednak, że są osoby, które z różnych przyczyn nie korzystają z opieki zdrowotnej. Ich liczba jest trudna do oszacowania. Na schizofrenię zapadają głównie ludzie młodzi – często na początku swej drogi życiowej, zarówno jeśli chodzi o zakładanie rodziny, jak i o karierę zawodową. Bywa, że nadal się uczą. Mężczyźni zaczynają chorować między 16. a 25. rokiem życia. U kobiet objawy rozwijają się zazwyczaj między 25. a 30. rokiem życia. Choroba może poważnie zaburzyć kontakt z rzeczywistością.

– Atakuje w sposób podstępny i zdradziecki. Nagle, w sytuacji zupełnie dobrego funkcjonowania, pojawiają się objawy psychotyczne, które powodują całkowitą zmianę znaczeń otaczającej rzeczywistości. Staje się ona inna, przerażająca. Chorzy nie są w stanie się w niej odnaleźć, nie potrafią sobie poradzić – mówi prof. Janusz Heitzman, dyrektor Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie. Schizofrenia to choroba przewlekła z okresami remisji. Ma zmienny przebieg i niejednorodny obraz kliniczny. U każdego pacjenta obserwuje się specyficzny zespół objawów. Osoby chore mogą np. słyszeć głosy, stwierdzać, że są śledzone, że ktoś czyha na ich życie. Nawet najbliżsi mogą się wydawać potencjalnym zagrożeniem. Pojawia się problem z oddzieleniem świata rzeczywistego od urojonego. Chorzy sami są przerażeni, a jednocześnie to, co mówią i jak się zachowują, może wywołać zdziwienie i strach u innych. Osoby chore na schizofrenię i niepoddane terapii całkowicie izolują się od otoczenia, tracą przyjaciół, możliwość nauki, wykonywania pracy zawodowej.

Szpitalna wyspa

Obok leków ważna jest opieka w naturalnym środowisku pacjenta. Lekarze wskazują na minusy hospitalzacji, podkreślając, że pobyty w szpitalach jeszcze bardziej izolują chorych. – Szpital to taka wyspa, która odgradza od świata i powoduje, że powrót do realności staje się coraz trudniejszy. Osoba chora na schizofrenię powinna przebywać w nim jak najkrócej i tylko wtedy, gdy jest to najbardziej potrzebne, czyli na przykład w momencie, kiedy objawy mogą zagrażać życiu i zdrowiu tej osoby – mówi prof. Heitzman. – Przy schizofrenii z jednej strony występują epizody psychotyczne, ale one na szczęście przemijają, zwłaszcza jeśli się je skutecznie leczy. Z drugiej strony bardzo często chorym towarzyszą tzw. objawy negatywne, jak wycofanie, brak emocji, aktywności, apatia. Mogą występować dłużej i często to one są podstawowym problemem – mówi dr n. med. Sławomir Murawiec, psychiatra, redaktor naczelny kwartalnika „Psychiatria”. Celem leczenia jest zapobieganie nawrotom psychoz i niwelowanie objawów negatywnych.

– Dążymy do funkcjonalnego powrotu chorego do społeczeństwa. Żeby mógł w miarę swych możliwości uczestniczyć w życiu zawodowym, społecznym i rodzinnym. Żeby był jednym z nas – dodaje Murawiec. Chorzy na schizofrenię mają na to szansę. Systematyczne leczenie oparte na współpracy z lekarzem i opiekunem pozwala wielu z nich wrócić do normalnego życia. Terapia powinna być kompleksowa i obejmować nie tylko leczenie farmakologiczne, ale także psychoedukację, psychoterapię oraz terapię zajęciową. Ważna jest też jak najwcześniejsza diagnoza, bo chodzi o to, żeby szybko wdrożyć leczenie. W Polsce wśród dostępnych środków psychofarmakologicznych znajdują się leki przeciwpsychotyczne o udowodnionej skuteczności (leki klasyczne, I generacji), stosowane od połowy ubiegłego stulecia.

Silnie blokują receptory dopaminowe, jednak mają ograniczoną skuteczność w kontroli objawów negatywnych. Są też substancje nowe, o nieco odmiennym mechanizmie działania (leki atypowe, II generacji). Blokują one jednocześnie kilka neuroprzekaźników w mózgu, hamując zarówno powstawanie omamów i halucynacji, jak i depresji oraz zaburzeń funkcji poznawczych. Umożliwia to pełniejsze funkcjonowanie pacjentów w różnych dziedzinach życia. Oprócz form doustnych nowych leków stosuje się także ich odpowiedniki o przedłużonym działaniu podawane w formie iniekcji (LAT – Long-Acting Treatment). – Ich stężenie w organizmie utrzymuje się przez dłuższy czas na jednym poziomie – tłumaczy prof. Marcin Wojnar, kierownik Katedry i Kliniki Psychiatrycznej Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego. W Polsce w ograniczonym zakresie dostępne są leki podawane raz na dwa tygodnie lub raz na miesiąc. Wciąż nie jest refundowany nowoczesny standard leczenia długodziałającego – który może być podawany raz na miesiąc lub nawet tylko cztery razy do roku.

Policja lekowa

Leki o przedłużonym działaniu dają szansę na zapewnienie stabilności samopoczucia pacjenta, a jednocześnie zmniejszenie ryzyka np. nagłego odstawienia leku. To częsty problem w przypadku, gdy chorzy nie akceptują postawionej diagnozy albo brakuje im motywacji do podjęcia leczenia. Część pacjentów przestaje przyjmować leki, kiedy stwierdza, że czuje się dobrze, i mylnie uznaje się za zdrowych. Inni po prostu zapominają sięgnąć po lek. – Pacjenci bardzo często mają problem z codziennym przyjmowaniem leków. Wielu nie przestrzega reżimu terapeutycznego. Albo leków w ogóle nie bierze, albo bierze ich za mało, np. rezygnując z jakiejś dawki – przyznaje prof. Heitzman.

A schizofrenia jest taką chorobą, w której leki powinny być przyjmowane stale. Tylko wtedy leczenie przynosi efekty. Leki o przedłużonym działaniu mają jeszcze jedną zaletę, ważną z punktu widzenia opiekunów osób chorych. – Jest pewność, że pacjent otrzymuje właściwe leczenie. Rodzina pacjenta nie musi więc codziennie przekonywać i przypominać o obowiązku przyjęcia leku – mówi prof. Wojnar. – Często mamy do czynienia ze zjawiskiem „policji lekowej”. Opiekunowie bardzo boją się nawrotu. I wystarczy, że osoba chora po prostu coś głośniej powie, już wpadają w panikę, czy wzięła leki. To potwornie stresujące. Wyeliminowanie tego lęku osób bliskich ma też bardzo korzystny wpływ na atmosferę w rodzinie – dodaje dr Murawiec.

Autostygmatyzacja

Lekarze podkreślają, że są w stanie złagodzić przebieg choroby i poprawić wyniki leczenia. Dodają też, że powinni mieć możliwość sięgania po jak najwięcej dostępnych opcji terapeutycznych. Dla chorych bardzo ważne jest też podejście otoczenia. – Niestety wciąż krąży wiele opinii zaczerpniętych z filmów sprzed kilkudziesięciu lat. Polskie Towarzystwo Psychiatryczne walczy o to, żeby nie posługiwać się stereotypami – mówi dr Murawiec. I dodaje: – Istnieje również coś takiego jak autostygmatyzacja. Gdy młody człowiek dowiaduje się, że zachorował, a kojarzy mu się to z takimi tragicznymi obrazami, to zaczyna też siebie negatywnie postrzegać. A zarówno stygmatyzacja, jak i autostygmatyzacja przekładają się na wyniki leczenia, na widzenie swoich szans na normalne życie, które jest przecież możliwe.

Artykuł powstał w ramach kampanii Czy nas widzicie?, której partnerem jest firma Janssen.

Okładka tygodnika WPROST: 17/18/2018
Więcej możesz przeczytać w 17/18/2018 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 17/18/2018 (1833)

  • Czas na nową konstytucję 22 kwi 2018, 20:00 Pamiętacie, jak wyglądało wasze życie w 1997 r. (o ile byliście już na świecie)? Ja zastanawiałem się, kiedy będę miał pierwszy telefon komórkowy, cieszyłem się, że można znaleźć niektóre informacje w internecie, nie ruszając... 3
  • Niedyskrecje parlamentarne 22 kwi 2018, 20:00 POGŁOSKA, ŻE TO PATRYK JAKI BĘDZIE KANDYDATEM ZJEDNOCZONEJ PRAWICY NA PREZYDENTA WARSZAWY, zelektryzowała PiS. Jeden z naszych rozmówców uważa, że wiceminister sprawiedliwości jest mistrzem autokreacji i to jest jego atut. – Te jego... 6
  • Obraz tygodnia 22 kwi 2018, 20:00 229 mln dni spędzili Polacy na zwolnieniach chorobowych w 2017 r. (9 mln więcej niż w 2016 r.) Wygrany Mike Urbaniak – krytyk teatralny i bloger, zainicjował udaną akcję, by w Warszawie w 75. rocznicę powstania w getcie zawyły syreny.... 10
  • Infor radar 22 kwi 2018, 20:00 Prezydent już nie chce referendum W KANCELARII PREZYDENTA ANDRZEJA DUDY TRWA URZĘDNICZA BURZA MÓZGÓW, jak zręcznie i delikatnie wycofać się z pomysłu przeprowadzenia referendum konstytucyjnego – twierdzi nasz informator. Z nieoficjalnych... 11
  • Wołanie na puszczy 22 kwi 2018, 20:00 MONIKA JARUZELSKA WKRACZA DO POLITYKI. NA RAZIE JAKO KANDYDATKA NA RADNĄ, ALE PRZECIEŻ NIE O SAMORZĄDY TU CHODZI (niestety, często traktuje się wybory samorządowe jako trening w wyborach „ważniejszych”). Ma dobrą rację: będzie... 12
  • Korniki w sądzie 22 kwi 2018, 20:00 NO, KTO BY NIE CHCIAŁ SĄDÓW SZYBSZYCH, MĄDRZEJSZYCH, TRAFNIEJSZYCH? Lat temu kilka, jeszcze za okupacji Polski przez PO poczytałem trochę o tzw. problemie biegłych sądowych. 12
  • Kisiel znów Na Rozdrożu 22 kwi 2018, 20:00 Jarosław Kaczyński, Jadwiga Emilewicz, Mariusz i Paweł Szataniakowie oraz Ryszard Pieńkowski zostali tegorocznymi laureatami Nagrody Kisiela. 14
  • Trudne wybory 22 kwi 2018, 20:00 W 2015 r. odbyły się w Polsce wybory – zarówno prezydenckie, jak i parlamentarne. „Wprost” też dokonywał trudnych wyborów. Publikował wstrząsające zdjęcia i podejmował odważne tematy, choćby molestowania seksualnego w mediach czy traktowania gejów przez Kościół. 16
  • Sprawa Kamila Durczoka 22 kwi 2018, 20:00 Zanim w USA wybuchła afera #MeToo pokazująca skalę molestowania seksualnego, „Wprost” oddał głos kobietom molestowanym i mobbingowanym przez znanego polskiego dziennikarza Kamila Durczoka, ówczesnego szefa „Faktów” TVN. Wywołało to dyskusję o prawach kobiet i pracowników, a... 17
  • Dzieci władzy 22 kwi 2018, 20:00 Synowie i córki najważniejszych osób w Polsce nie chcą robić kariery na nazwisku rodziców. Większość woli iść własną, niepolityczną drogą. 19
  • Miałem żal do ojca 22 kwi 2018, 20:00 Gdy ojciec był szefem MSZ, dzwoniłem do jego sekretariatu i negocjowałem, kiedy będę mógł z nim 15 minut porozmawiać. Czasem czekałem kilka dni – mówi Tomasz Cimoszewicz, poseł PO 26
  • Spór o nic 22 kwi 2018, 20:00 Jeśli naprawdę PiS i prezydent Duda zamierzają teraz spierać się o kształt konstytucji – to srodze się na tym sparzą. Najpierw dlatego, że w kampanii przed wyborami komunalnymi każdy spór w łonie obozu rządzącego będzie... 29
  • Czuję się ścigany 22 kwi 2018, 20:00 – Mariusz Kamiński stoi za wyrzuceniem mojej żony z ABW. Była mobbingowana – mówi Paweł Wojtunik, były szef CBA. 30
  • Multi-kulti, Szmulki i cmentarze 22 kwi 2018, 20:00 Pierwsze pół roku w Berlinie mieszkałam na Kreuzbergu, który obok Neukölln jest najbardziej multikulturową dzielnicą stolicy Niemiec. Okna sypialni wychodziły na duży, nocami pusty parking przy markecie. Co rusz rozgrywały się na nim... 33
  • PiS wychodzi na prostą 22 kwi 2018, 20:00 Obóz rządzący odzyskał po konwencji samorządowej wiarę w geniusz prezesa i możliwość wygrania kolejnych wyborów. Ale już wie, że zadyszki w polityce można dostać bardzo łatwo. 34
  • Miejsca dla taty premiera 22 kwi 2018, 20:00 W wyborach samorządowych na listach Zjednoczonej Prawicy znajdą się ludzie z partii Kornela Morawieckiego Wolni i Solidarni. 36
  • Tajna broń Sojuszu 22 kwi 2018, 20:00 Andrzej Celiński może być wspólnym kandydatem SLD i PSL na prezydenta Warszawy. 37
  • Zacznijmy ustrojową debatę 22 kwi 2018, 20:00 Samorząd nie jest wykonawcą woli polityków – mówi Zygmunt Berdychowski, szef rady programowej Forum Ekonomicznego. 38
  • Życie od kuchni 22 kwi 2018, 20:00 W domach dziecka nikomu się nie pokazuje, jak ugotować obiad. Ani jak skasować bilet, zrobić zakupy i żyć. Usamodzielnianie to fikcja. 40
  • Z prędkością żółwia 22 kwi 2018, 20:00 Kiedy zobaczycie biegaczy, którzy poruszają się wolniej od pieszych, nie wysilajcie się na drwiny. Tak ma być. To slow jogging – trucht bez zadyszki, bez rywalizacji, z uśmiechem. I koniecznie w towarzystwie. 44
  • 5 sposobów na szybki odpoczynek 22 kwi 2018, 20:00 To nieprawda, że potrzebujemy długiego urlopu, by się zresetować i naładować baterie na kolejne miesiące. 48
  • Świeży oddech Kuboty 22 kwi 2018, 20:00 Nikt nie wie, skąd się wzięły, ale wszyscy chcieli je mieć. Klapki Kubota, czyli kultowy obiekt pożądania lat 90., wracają na rynek. 50
  • Kraj cyklistów 22 kwi 2018, 20:00 Polacy pokochali bike-sharing. Tylko w zeszłym sezonie liczba wypożyczeń w Warszawie przekroczyła 5 mln. A to świetnie rozwijający się rynek, zdominowany przez firmy z Niemiec i Francji. 54
  • Demokracja to za mało 22 kwi 2018, 20:00 PAWEŁ JANKOWSKI Donald Trump prowadzi antyrynkową, protekcjonistyczną ofensywę wymierzoną w Chiny. Państwo Środka odpłaca Amerykanom pięknym za nadobne. Cios za cios, cło za cło. Populistyczne i szkodliwe dla gospodarki rozwiązania... 56
  • Najbogatszy człowiek wszech czasów 22 kwi 2018, 20:00 W czasach, gdy Kolumb przemierzał Atlantyk, a da Vinci malował Monę Lisę, niemiecki bankier Jakub Fugger zgromadził majątek, który uczynił go najbogatszym człowiekiem w historii. W 1525 r. należało do niego 2 proc. PKB Europy. 58
  • Hossa Bessa 22 kwi 2018, 20:00 Apple idzie w newsy Miesiąc temu Apple przejęło Texture. To wirtualny serwis pozwalający użytkownikom zasubskrybować ponad 200 czasopism za 9,99 dolarów miesięcznie. Teraz ujawniono, że nowa platforma ma zostać zintegrowana z oddziałem... 61
  • Millenialsi nie chcą jeździć tirami 22 kwi 2018, 20:00 Brak rąk do pracy nadal mocno doskwiera branży transportowej i logistycznej. W efekcie za kółkiem zasiadają cudzoziemcy. 62
  • Magazyny innowacji 22 kwi 2018, 20:00 Roboty, drony, wirtualna rzeczywistość. Branża transport, spedycja i logistyka inwestuje w nowoczesne technologie. 64
  • Okienne rewolucje 22 kwi 2018, 20:00 W ciągu ostatnich lat rynek okien przeszedł prawdziwą rewolucję. Duży udział ma w niej Polska, która jest jednym z czołowych producentów okien dachowych. 66
  • Inwestycja w przyszłość 22 kwi 2018, 20:00 Jeżeli mnożymy zyski, musimy też umieć się nimi dzielić – mówi Agnieszka Servaas, prezes VIVE Management. 69
  • Siła kobiet w biznesie 22 kwi 2018, 20:00 Przykład menedżerek z LINK4 pokazuje, że w zdominowanym przez mężczyzn świecie ubezpieczeń firmy kierowane przez kobiety w niczym nie ustępują konkurencji zarządzanej przez panów. 70
  • Targi nie tylko dla smakoszy 22 kwi 2018, 20:00 Kolejna edycja Międzynarodowych Targów Żywności Warsaw Food Expo odbędzie się w dniach 24-26 maja w Ptak Warsaw Expo w warszawskim Nadarzynie. 72
  • Czas wyzwań 22 kwi 2018, 20:00 Innowacyjne metody terapii rewolucjonizują ochronę zdrowia. Inwestycje w zdrowie, w nowoczesne terapie, biotechnologie to koło zamachowe polskiej gospodarki. 74
  • W elitarnym klubie biotechnologii 22 kwi 2018, 20:00 Będąc jednym z czempionów narodowych, przyczyniamy się do rozwoju polskiej gospodarki w oparciu o wiedzę i innowacyjne technologie – mówi Markus Sieger, prezes Polpharmy. 76
  • W elitarnym klubie biotechnologii 26 kwi 2018, 17:05 Będąc jednym z czempionów narodowych, przyczyniamy się do rozwoju polskiej gospodarki w oparciu o wiedzę i innowacyjne technologie – mówi Markus Sieger, prezes Polpharmy. 76
  • Dumni z innowacji 22 kwi 2018, 20:00 Boehringer Ingelheim to jedna z dwudziestu największych firm farmaceutycznych świata. Tajemnicą jej sukcesu są tworzący ją ludzie, pomysły i inwestycje. 78
  • Rozwiązania, które wchodzą w praktykę 22 kwi 2018, 20:00 Poza telemedycyną zajmujemy się genetyką, komórkami macierzystymi czy biodrukiem – mówi Adam Konka, prezes Śląskiego Parku Technologii Medycznych Kardio-Med Silesia. 80
  • Życie ze schizofrenią 22 kwi 2018, 20:00 Chorzy na schizofrenię mogą normalnie żyć i pracować. Pod warunkiem, że stosują systematycznie odpowiednią terapię. 82
  • Lepszy niż Zuckerberg 22 kwi 2018, 20:00 Paweł Durow i jego komunikator Telegram to w Rosji wrogowie numer jeden. Stawiający na ochronę prywatności użytkowników Rosjanin stanowi też wielkie wyzwanie dla Facebooka. 85
  • Pomniki niezgody 22 kwi 2018, 20:00 Stawianie i obalanie pomników to jedna z najstarszych gier w historii sporów politycznych. Spory wokół monumentu upamiętniającego katastrofę smoleńską świetnie mieszczą się w tej tradycji. 90
  • Moda na parzenie 22 kwi 2018, 20:00 Tradycyjny dylemat „kawa czy herbata” Polacy coraz częściej zastępują pytaniami: „jaka?” i „w jaki sposób zaparzona?”. 93
  • Mokate – z Ustronia na cały świat 22 kwi 2018, 20:00 Mokate jest obecne na 70 rynkach na świecie i ciągle zdobywa kolejne, rozwijając zarówno kanały dystrybucji, jak i portfolio – mówi dr Adam Mokrysz, prezes zarządu Mokate SA. 94
  • O kawie wiemy wszystko 22 kwi 2018, 20:00 O małej czarnej i jej sekretach opowiada Joanna Luto, Country Manager JUra Poland. 96
  • Kobiety i wino 22 kwi 2018, 20:00 Producenci i dystrybutorzy win chcą zawalczyć o polskie konsumentki, bo to one tworzą w Polsce kulturę picia wina. 98
  • Czy Bóg coś przed nami ukrywa? 22 kwi 2018, 20:00 „Oświadczenie, że Bóg istnieje, odpowiada uznaniu, iż na pewne pytanie dotyczące Wszechświata nie ma odpowiedzi” – twierdzi teolog. A naukowcy intensywnie przesuwają granice wiedzy. 100
  • Sezam seriali 22 kwi 2018, 20:00 Jedziecie na majówkę, a tu deszcz. Wchodzicie na Netflixa i… w natłoku propozycji potentata nie wiecie, co wybrać. Oto nasz przewodnik, który pomoże wam odsiać ziarno od plew. 104
  • Kopia jak oryginał 22 kwi 2018, 20:00 Na dwa koncerty przyjeżdża do Polski The Australian Pink Floyd Show – bodaj jedyny cover band chwalony przez oryginalną kapelę. A sami Floydzi? Niby nie istnieją, ale nie dają o sobie zapomnieć. 108
  • Wydarzenie 22 kwi 2018, 20:00 Dziwny jest ten świat Nowa książka Olgi Tokarczuk to zawsze wydarzenie, bo to pisarka, która zdobyła już chyba wszystkie możliwe krajowe nagrody literackie – w tym dwa razy Nike – i cieszy się nie tylko szacunkiem krytyki, ale też... 110
  • Film 22 kwi 2018, 20:00 Naprawdę złe psy JEST ON. ZGORZKNIAŁY GLINIARZ, KTÓRY ZA NIC MA PRZEPISY, GDY TRZEBA ROZWIĄZAĆ SPRAWĘ. Kiedyś brał udział w nieudanej zasadzce na gangstera. Jego partner zginął, na nim zostało odium. Wrobiono ich w aferę, sugerując,... 111
  • Muzyka 22 kwi 2018, 20:00 ELEKTRONIKA Ludzie w maskach Od lat powtarzane jest w naszym show-biznesie zdanie, że z formalnego punktu widzenia nie ma już żadnych przeszkód, by w polskiej muzyce powstawały płyty na światowym poziomie. Mamy studia, mamy świetnych... 112
  • Książka 22 kwi 2018, 20:00 Salonik literacki Frédéric Beigbeder, „Rozmowy dziecięcia wieku”, Noir sur Blanc Frédéric Beigbeder to gwiazdor literatury francuskiej – nie wystarcza mu, że pisze dobre powieści, lecz dba o obecność w mediach i ściga się na... 114
  • Kalejdoskop 22 kwi 2018, 20:00 Krucha niepodległość STULECIE ODZYSKANIA NIEPODLEGŁOŚCI Z PEWNOŚCIĄ ZAOWOCUJE NIEJEDNĄ WYSTA WĄ POŚWIĘCONĄ PATRIOTYCZNEJ SZTUCE, portretom czy broni. Wrocławskie muzeum wpadło na genialny w swej prostocie pomysł, by przypomnieć,... 116
  • Kulturalna trzynastka 22 kwi 2018, 20:00 Joanna Jabłczyńska AKTORKA, AUTORKA PORADNIKÓW 1. Najbardziej znienawidzona lektura? „W pustyni i w puszczy”. Pierwsza styczność z Sienkiewiczowskimi opisami przyrody była ciężkim przeżyciem dla ucznia podstawówki. 2. Którym... 120
  • Najokrutniejszy miesiąc to kwiecień 22 kwi 2018, 20:00 MICHAŁ WITKOWSKI Słońce świeci ostro w oczy. Czas zacząć jeść w ogrodzie, czas wyciągnąć grille, podpałkę, podręczne zestawy przypraw. Zalana światłem niedziela bez handlu. I znów, jak co roku, wszystko wyległo. Jeszcze blade,... 121
  • Nieśmiertelni 22 kwi 2018, 20:00 Integralną częścią sportu są legendy, bo sport to często pojedynki Dawida z Goliatem. Prawie zawsze jestem za Dawidem, zwykle nie tylko słabszym, ale i znacznie biedniejszym niż współczesny sportowy krezus Goliat. Prawie – wyjątki od... 122

ZKDP - Nakład kontrolowany