Polski poeta i satyryk Jan Izydor Sztaudynger mówił, że „najlepsza w świecie emerytura, to pod ziemię dać nura”. Kiedy jednak przychodzi zmierzyć się z rzeczywistością, chęć do żartów na temat tej formy materialnego zabezpieczenia jest jakby nieco mniejsza. W końcu dotykamy niezwykle istotnej kwestii: z czego będziemy utrzymywać się, kiedy już nie będziemy mogli pracować? Jednak to tylko jedna strona medalu, z drugiej strony decydenci zadają pytanie jeszcze inne: co zrobić, aby spiąć cały system emerytalny, aby był efektywny i nie wykoleił się na pierwszym zakręcie? W czasach kryzysu demograficznego to pytanie pozostaje niezwykle aktualne.
Polityczne licytacje emerytalnymi kartami
Jak istotne i delikatne są kwestie związane z wysokością wieku emerytalnego można zaobserwować na przykładzie dwóch przypadków: polskim i rosyjskim. W ostatnich wyborach parlamentarnych w Polsce jedna z partii politycznych uczyniła kwestię obniżenia wieku emerytalnego jednym z kluczowych punktów swojego programu, co pozwoliło jej osiągnąć historyczny sukces wyborczy. Natomiast w Rosji zrobiono coś przeciwnego, a przede wszystkim starano się to zrobić po cichu. Otóż wraz z rozpoczęciem mistrzostw świata w piłce nożnej w połowie czerwca, rosyjski rząd ogłosił podwyższenie podatku VAT z 18 do 20 procent od 2019 roku, ale co istotniejsze, zapowiedział stopniowe podwyższanie wieku emerytalnego. Według nowych przepisów od 2028 roku mężczyźni będą przechodzić na emeryturę w wieku 65 lat, a kobiety w wieku 63 lat – zmiana ta ma jednak wejść w życie w 2034 roku. Taktycznie był to majstersztyk: niepopularne zmiany w odniesieniu do wieku emerytalnego wprowadzono w czasie, gdy większość społeczeństwa odłożyła sprawy polityczne na bok, aby cieszyć się igrzyskami (a drużyna rosyjska w pierwszych swoich meczach dała ku temu jak najlepsze powody). Już sam fakt, że rosyjski rząd wyszukał tak przemyślany termin ogłoszenia zmian, skłania do konkluzji, że kwestie emerytalne są kwestiami wagi najwyższej.
Polskie rozwiązania emerytalne
Jak wiadomo, polski system emerytalny jest podzielony na trzy filary. Pierwszy z nich jest oparty na Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, który jest zarządzany przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Drugi filar to otwarte fundusze emerytalne (OFE), trzeci natomiast obejmuje pracownicze programy emerytalne, indywidualne konta zabezpieczenia emerytalnego oraz indywidualne konta emerytalne. Drugi i trzeci filar są dobrowolne. Jak wynika z danych Głównego Urzędu Statystycznego, coraz mniej Polaków przechowuje środki w OFE. W 2016 roku otwarte fundusze emerytalne liczyły około 17 milionów kont, na których zgromadzono nieco ponad 140 miliardów zł. Jednocześnie system emerytalny w Polsce cały czas się zmienia. Na 2019 rok na przykład była planowana likwidacja otwartych funduszy emerytalnych, z których trzy czwarte pieniędzy miało trafić na prywatne konta obywateli. Wymagałoby od nich założenia rachunku w rodzaju wspomnianych IKZE czy IKE. Jednak jak pokazują dane Komisji Nadzoru Finansowego, w połowie zeszłego roku indywidualne konta emerytalne posiadał niecały milion Polaków, a fundusze na niech zgromadzone opiewały na około 7,5 miliarda zł. W przypadku indywidualnych kont zabezpieczenia emerytalnego liczby wyglądały jeszcze skromniej – tylko 664 tysięcy obywateli zdecydowało się je założyć, a zgromadzono na nich mniej niż 1,3 miliarda zł. Statystyki te pokazują, że świadomość konieczności oszczędzania na emeryturę wśród Polaków nie jest duża, choć trend jest wzrostowy, co pozwala żywić ostrożną nadzieję, że liczby te w przyszłości będą większe.
PPE i IKZE, czyli III filar
Zatrzymajmy się jeszcze przy trzecim filarze, czyli tym, gdzie obywatele odkładają pieniądze dobrowolnie. Jako się rzekło, obejmuje on między innymi pracownicze programy emerytalne (PPE), indywidualne konta zabezpieczenia emerytalnego (IKZE) oraz indywidualne konta emerytalne. W przypadku PPE tworzą je pracodawcy, którzy wpłacają ustaloną przez siebie stawkę podstawową oraz ustaloną przez pracownika stawkę dodatkową na rachunek wskazanej przez pracownika instytucji finansowej, która zarządza pieniędzmi aż do momentu wypłaty. Czym natomiast jest IKZE? Wyczerpująco pisze o tym rzecznik finansowy na rządowej stronie internetowej: „W istocie, indywidualne konto zabezpieczenia emerytalnego to wyodrębniony zapis w rejestrze uczestników funduszu inwestycyjnego, wyodrębniony rachunek papierów wartościowych lub inny rachunek, na którym zapisywane są instrumenty finansowe niebędące papierami wartościowymi oraz rachunek pieniężny służący do obsługi takich rachunków w podmiocie prowadzącym działalność maklerską, lub wyodrębniony rachunek w ubezpieczeniowym funduszu kapitałowym, wyodrębniony rachunek bankowy w banku, wyodrębniony rachunek IKZE w dobrowolnym funduszu emerytalnym, prowadzone na zasadach określonych ustawą”.
Indywidualne konto emerytalne
Jeszcze innym rozwiązaniem w ramach trzeciego filaru jest indywidualne konto emerytalne. Jest to również dobrowolna forma składek, które zwolnione są od tzw. podatku Belki, czyli podatku od zysków kapitałowych od osób fizycznych, którego wysokość wynosi 19 procent, a o którym mowa w ustawie z dnia 26 lipca 1991 roku o podatku dochodowym od osób fizycznych. Roczna kwota, jaką można wpłacać na indywidualne konto emerytalne jest jednak ograniczona, choć z roku na rok granica wpłat jest coraz wyższa. Na przykład dziesięć lat temu było to tylko nieco ponad 4 tysiące zł, ale w 2009 roku nastąpiło podwojenie tej kwoty i limit wpłat na IKE wynosił już prawie 10 tysięcy złotych. W ostatnich latach również sukcesywnie się on zwiększał. Według oświadczenia Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z października zeszłego roku, w 2018 roku górny limit wpłat na IKE wynosi dokładnie 13 329 zł, czyli trzykrotność średniego miesięcznego wynagrodzenia. Należy wiedzieć, że indywidualne konta emerytalne mają różną postać. Wśród instytucji, które je prowadzą, są między innymi fundusze inwestycyjne, podmioty prowadzące działalność maklerską, zakłady ubezpieczeń na życie, banki, a od kilku lat również dobrowolne fundusze emerytalne. Jedną z takich instytucji jest na przykład Esaliens, które oferuje odkładanie nieobowiązkowych składek na IKE, jednak lista takich podmiotów jest naprawdę długa.
Bezpieczna emerytura zaczyna się w młodości
Biorąc pod uwagę pesymistyczne zapowiedzi demograficzne i to, jak przekładać się to będzie na funkcjonowanie i wydolność państwowego systemu emerytalnego, wiele ludzi po prostu przestało wierzyć, że w przyszłości otrzymają emeryturę, z której będą w stanie się utrzymać. Dlatego trzeci filar jest tak bardzo istotny, a w każdym razie coraz bardziej doceniany przez obywateli, choć jak pokazują statystki jeszcze nie w takim stopniu, w jakim być powinien. „Jak sobie pościelisz, tak się wyśpisz” – mówi znane polskie przysłowie. Dotyczy to również emerytury. Dla wielu nadzieja w trzecim filarze, między innymi w indywidualnych kontach emerytalnych. Bez wątpienia lepiej zadbać o dobre posłanie na starość jak najwcześniej, a przy okazji starać się uświadomić wagę takiego postępowania innym.