Wprost

Anna dymna: Od wielu lat Jurek Illg z wydawnictwa Znak, który wydał mi książkę „Warto mimo wszystko", wywiad rzekę, namawia mnie, żebym napisała o Dymnym.

A pani nie chce?

Chcę, nawet bardzo. Zresztą napisałam ją już wiele razy. Teraz znów zaczęłam…

Od jakich słów?

Nie powiem pani. Wydaje mi się, że takich ludzi jak Wiesio już nie ma i jeszcze długo się ktoś taki nie urodzi. Pierwszy raz go zobaczyłam, kiedy miałam 18 lat… Byłam wtedy w zasadzie dzieckiem niewinnym, nieśmiałym. I bałam się go na początku. Taki opuchnięty, patrzył na mnie dziwnie. To było na planie mojego pierwszego filmu „150 km na godzinę". A potem przyszedł film „Pięć i pół bladego Józka”… I ten strach przemienił się w coś dziwnego. Nie da się o tym mówić, bo przecież pani wie… Nagle otwiera się niebo i człowiek jest bezradny.

Kiedy patrzę na zdjęcie pani i Dymnego…

To widzi pani, że byliśmy do siebie bardzo podobni. Niektórzy myśleli nawet, że jesteśmy rodzeństwem. Jednak ja o nim wiem tyle, ile mi powiedział.

Przeżyła pani z Dymnym osiem lat.

Sześć lat byliśmy małżeństwem. Ale kiedy usiłowałam opisać naszą znajomość, to poległam. Uznałam, że nie można jej ująć w konkrety, bo różne dramaty, różne sytuacje połączone były z ludźmi, którzy wtedy, w latach 70., się wokół nas kłębili. Proszę pamiętać, że czasy były wtedy potworne… I tak naprawdę sama nie wiem do końca, dlaczego Wiesiu nie żyje. Wie pani, sama też nie chcę się w tym babrać.

I o tym w książce nie będzie?

Impresje tylko. Opowiem coś pani. Trzy miesiące przed Wiesia śmiercią spaliło się nam mieszkanie. Zostały szczątki różnych rzeczy. Kiedy Wiesiu umarł, zaczęłam te szczątki przebierać, szukać strzępów, zeszytów, które się uratowały. Są ludzie, którzy napiszą dwa zdania i oprawiają je w ramkę. A Wiesiu pisał wszędzie: na kartkach, karteczkach, gazetach. W jakimś koszu na strychu znalazłam mnóstwo jego obrazków. I, pamiętam, kupiłam wielką skrzynię, do której wkładałam te uratowane rzeczy.

I pani książka będzie taką skrzynią ze skrawkami, strzępami. Dobrze myślę?

Dobrze. Tylko ja mogę to zrobić. Pamiętam, że kiedy wychodziłam za Wiesia za mąż, to ustaliliśmy, że zmienię nazwisko i będziemy pracowali na jedno Dymne. Nie wiedziałam, że mnie tak nagle zostawi z tą pracą. Pamiętam wiele zdań, które do mnie mówił. Ba, wiem, gdzie wtedy byliśmy, jaka była pogoda…

Był od pani 15 lat starszy. Ta różnica wieku nie przeszkadzała?

A skąd. Był dokładnie tak samo skonstruowany jak moi rodzice. On mnie w pewnym sensie edukował, oczywiście na innym poziomie niż rodzice, ale tymi samymi metodami. Widziałam w nim człowieka niezłomnego, wierzącego w coś bardzo głęboko. Uważał, że rzeczywistość można zmienić własnymi rękoma. Tak sobie ją wymalować, wyrzeźbić, opisać, a to zrobić buty, a to futro albo torebkę. Minęły 34 lata od jego śmierci, a ja mam wrażenie, że Wiesiek cały czas jest. „Miłość to wielka siła, miłość zwycięża śmierć" – mówię takie zdanie w „Iluzjach”, sztuce Iwana Wyrypajewa, która będzie za chwilę miała premierę w krakowskim Starym Teatrze.

Myśli pani, że to prawdziwe zdanie?

Można mówić, że to są jakieś gadania mistyków, jakieś filozofie. A ja wiem, że miłość zwycięża śmierć. Przecież Wieśka już tyle lat nie ma, a ja wiem, że on mi pomaga.

To jest miłość?

Och, proszę pani. Od wielu lat żyję z innym mężczyzną i jestem szczęśliwa, ale przecież gdyby nie Dymny, to takiej mnie by w ogóle nie było. Po nim zostało światło, które kiedyś obudzone, nie gaśnie. Oczywiście życie z Wieśkiem było też przerażająco trudne. Teraz myślę, że musiałam być straszliwie zakochana, skoro to wszystko zniosłam.

Co przede wszystkim?

Zna pani ludzi, którzy piją? To choroba, którą trudno akceptować. Choć zdarzało się, że całe miesiące nie tknął alkoholu. Byłam wtedy młodziutka. Teraz się mądrzę, bo prowadziłam kilka programów o alkoholizmie. Ale i tak myślę, że on nigdy by się nie poddał żadnemu leczeniu. Był niezwykłym człowiekiem, który strasznie się miotał. A miotał się, bo w coś wierzył. Miał swoje wielkie przekonania, ideały, marzenia. Nosił maskę człowieka nieprzystępnego, agresywnego. A w środku był dzieckiem…

Tylko przy pani tę maskę zdejmował?

Tego nie wiem. Przy mnie zdejmował na pewno. Miał wszystko pomieszane, ale też wszystko prawdziwe. Kiedy pisał, to dzień i noc, dzień i noc. I pił bardzo dużo herbaty.

Kiedy pisał, to wódki nie pił?

Nie pił. Choć jak biorę pod uwagę, że on pół życia przepił, to zaczynam się zastanawiać, kiedy to wszystko napisał, namalował, zrobił, wyrzeźbił, sfotografował… Ale potrafił też wkręcić sobie białą kartkę do maszyny i chodzić wokół niej trzy miesiące. I bał się tej małej białej kartki. Któregoś dnia powiedział: „Muszę Wajdzie napisać scenariusz filmu ?Gargantua i Pantagruel?". Zaczął od tego, że zrobił trzy półki, krzesło. Starą maszynę Remingtona rozkręcił, wyczyścił, skręcił, naoliwił i wkręcił tę kartkę… I patrzył. A obok, na karteczkach różnych małych coś pisał. Pytałam: „Wiesiu, piszesz?”. A kartka w maszynie nieruszona… Jeszcze pokój wymalował. Tak sobie musiał wszystko przygotować, tak się nastroić… Wreszcie na tej kartce napisał jeden krótki poemat „Gargantolec i Pantagrówniarz”. Na karteczkach obok natomiast „Polski szynkwas żydowski”, operę obsceniczną. I to był cały Wiesiu. Bolało go to życie okropnie i może dlatego pił tyle. Może i ja bym na jego miejscu też piła?

Jak to?

Nie mógł znieść świata bez wartości. Dla niego szacunek człowieka do człowieka to była podstawa. Widać to także w listach do mnie.

Znajdą się w książce?

Fragmenty. Mało tych listów, bo staraliśmy się nie rozstawać. Jednak kiedy w 1976 r. został internowany, tzn. skierowany na szkolenie wojskowe, zresztą razem z Adamem Zagajewskim i Stanisławem Stabrą, to pisał do mnie codziennie. W tych listach jest dużo przemyśleń nad życiem, wartościami, Polską.

Mówiła pani, że bywał agresywny.

Wtedy, gdy ktoś się zachowywał jak tchórz albo coś kombinował czy robił jakąś lewiznę. Poza tym życie z nim było piękne, bo zajmowaliśmy się fantastycznymi rzeczami. Nigdy się nie plotkowało, nie gadało o pieniądzach, bo to były sprawy nieistotne. Jak dziś słyszę: „Aniczka, a jakbyśmy zrobili tak: kupilibyśmy materiał, kilkanaście metrów. Do tego listewki. I wytapetowali tym materiałem ścianę…". I tapetowaliśmy. Albo Wiesiu zaczynał fotografować. Zamieniliśmy mieszkanie w atelier i kiedy wracałam wieczorem z teatru, to całe noce Wiesiu robił zdjęcia. Niektóre zostały. Niektóre spłonęły podczas pożaru. Niektóre klisze od ciepła się zdeformowały, więc po zrobieniu odbitek okazywało się, że mam bardzo dziwne zdjęcia… Albo szyliśmy. Całymi tygodniami szyliśmy. Cały czas coś było do roboty. To był człowiek, który się spieszył żyć. Napisał kiedyś monolog o koniu, który tak pędzi, pędzi, pędzi i nie może się zatrzymać, bo jakby się zatrzymał, toby mu serce pękło. Sztuka pomagała mu przeżyć.

Powiedziała pani, że długo ktoś taki się nie urodzi. Ktoś tak multiutalentowany?

Również to miałam na myśli. Choć on nie potrafił tworzyć na zamówienie. Pamiętam, jak z cenzury przychodziły informacje, że to, co napisał, jest bardzo dobre, ale na razie niech sobie to schowa i napisze o Porcie Północnym albo o budowie Huty Katowice.

Pisał? Łamał się?

Nigdy. Ale jemu to nie dawało siły, by robić coś przeciw. Na pochody pierwszomajowe chodziliśmy razem. Zawsze mówił tekst o pochodzie idącym pod prąd głównemu pochodowi. Z pięknymi sztandarami… Mówił, ale nigdy nie napisał. Tyle tych wspomnień, opowieści. Rozmawiamy i cały czas myślę o tym, jaka ta książka powinna być. Chyba o wartościach, o namiętnościach, o człowieku, który był czysty w środku i nie pasował do tego świata.

W obecnym świecie by sobie poradził?

Trudno gdybać. Choć myślę, że jemu ten współczesny świat dałby ogromne możliwości. Przecież on pisał tyle rzeczy… Scenariusze, pioseneczki, dialogi, obrazeczki – 80 proc. tej książki to będą słowa Wieśka.

Jego teksty nie straciły na aktualności?

Nie, bo opowiadają o człowieku, który chce być wolny. Mam wrażenie, że to jest teraz jeszcze bardziej aktualne. Wtedy, w latach 70., oazą wolności była Piwnica pod Baranami. Różne rzeczy tam się działy, ale chodziłam tam, choć czułam się czasem jak taka czarna owca, trzeźwa jak świnia (śmiech). Zawsze przy Wiesiu. Mam taki list od Wiesia: „Aniczka, ty zrozum, że Piwnica jest dla mnie jak papieros, narkotyk. Muszę tam pójść, choć wiem, że to jedno wyjście może mi zabrać cały tydzień…". On bez Piwnicy nie mógł żyć. Ilu cudownych ludzi wtedy poznałam. Pamiętam początek stanu wojennego i Piotra Skrzyneckiego, który mówi: „Co, nie zrobimy sylwestra? Niech sobie nie myślą, że naród pognębili!”. I to był cudowny sylwester! Dla Wiesia Piwnica była miejscem, w którym jego sztuka mogła zaistnieć. Gdzie indziej z wolnością był kłopot,np. cenzura wycięła w zasadzie jedną trzecią scenariusza filmu „Pięć i pół bladego Józka”. Dymny denerwował cenzurę, denerwował tych wszystkich ubeków. Już teraz nie wiem, ile razy był przez nich spałowany i rzucony pod drzwi mieszkania. Miał takiego pana Jasia, który za nim chodził i co rusz brał na przesłuchania. Nie wiem, czy warto mówić o tamtych czasach.

Dorosło pokolenie, dla którego to czasy tak samo odległe jak II wojna światowa.

I myśli pani, że trzeba uświadamiać, jak się w Polsce żyło, w sumie nie tak dawno temu? Może racja. Chciałabym za to, żeby ta książka było opowieścią o człowieku z krwi i kości. Przecież on w tym PRL był tak naprawdę człowiekiem renesansu – plastykiem, pisarzem, scenarzystą, kostiumografem i… kucharzem. Bo gotował świetnie. Jemu się robota w rękach paliła. „Aniczka, zrobić ci wózeczek do roweru?" – pytał i już robił. On mnie nauczył murować. Do tej pory umiem zrobić zaprawę i wymurować ścianę… Meble też robiliśmy sami. Teraz wszystko się kupuje i się cieszy, i się siedzi przed telewizorem… On galopował. Razem żeśmy galopowali. Wtedy wchodziłam w zawód, robiłam film za filmem, grałam w teatrze. Pamiętam, jak moje koleżanki gadały: jaka biedna ta Ania, młodziutka, śliczna, zdolna i ma tego pijoka wstrętnego. Ale zazdrościły, że w jakimkolwiek był stanie, zawsze stał pod teatrem i czekał na mnie. Siedział czasem w kabinie u akustyka i patrzył.

Recenzował?

Kiedy widziałam, że jest blady, to było wiadomo, że wzruszony i się nie będzie odzywał. Kiedy ze Stanów, gdzie kręciłam „Kochaj albo rzuć", przywiozłam mu laubzegę i inne narzędzia Black & Deckera, to się trzy dni do mnie nie odzywał.

Ze wzruszenia?

Tak. Tak bardzo był wzruszony. Do tego przywiozłam mu garnitur dżinsowy. On reagował jak dziecko. Kiedy wyjeżdżałam, to się z nim źle działo. A kiedy byłam, to było dobrze.

Bo pani była ostoją?

Jego trzeba się by było spytać.

Nie mam jak.

Ja też. On mi dawał odwagę i wiedziałam, że zawsze będzie mnie wspierał, bronił. Ba, że gotów zabić tego, kto robi mi krzywdę.

A pani go zawsze znajdzie, uratuje.

Byliśmy przyjaciółmi, partnerami. Wszystko robiliśmy razem. Oprócz jednej rzeczy – picia wódki. Chociaż… Raz już nie miałam siły. Przyszedł pijany i powiedziałam, że ja też będę pić. Nalałam szklankę wódki, popiłam szklanką mleka i znowu szklanką wódki, i… obudziłam się, a nade mną stał Wiesiu zatroskany i robił mi okład z mokrego ręcznika. Po tym zdarzeniu wiele miesięcy nie pił. Wiem jednak, że to nie była dobra metoda walki z alkoholizmem. Koledzy wspominają, że kiedy szliśmy razem, to wyglądaliśmy jak uśmiechnięty promyczek i potwór, który tylko patrzył, komu przypieprzyć. On mi dał takie poczucie, że jak coś się kocha i w coś się wierzy, to trzeba za to oddawać życie. On miał taki stosunek do życia i być może teraz również dzięki niemu mam tyle siły i determinacji. Mówię również, bo mam poczucie, że nad kształtowaniem mnie pracowały tabuny ludzi. Miałam fantastycznych nauczycieli Konrada Swinarskiego, Lidię Zamkow…

Teraz pani uczy studentów…

I sama czuję się jak studentka. Pracując z Iwanem Wyrypajewem nad „Iluzjami", mam poczucie, że wszystkiego się dopiero uczę. Mnie próby oczyszczają i to jest rozkosz wynikająca z bycia aktorem. Ta praca ma na mnie terapeutyczny wpływ. Fascynujący zawód. I z jednej strony obracam się wśród artystów, elit, wzniosłych idei, a z drugiej wśród ludzi chorych, bardzo chorych, umierających, często zdegenerowanych. Mówię głośno, że człowiek chory nie może być samotny, pozostawiony samemu sobie i oczywiście wiem, że to są dla wielu nieznośne slogany. Słyszę czasami: Moralizatorka! Ale pieprzy! Bogata, zdrowa! Nie wiedzą, że czasem się ledwo ruszam i jestem po wielu operacjach. Ale gram Hajduczka w „Trylogii” w reżyserii Jana Klaty i wtedy nie obchodzi mnie, ile mam lat. Kiedy tak leżę na scenie pod łóżkiem w kałuży potu od nerwów i wysiłku, to myślę sobie: Boże, a jak ja kiedyś tu umrę… Nawet już sobie zaczęłam nekrolog układać.