Bareja wiecznie żywy

Bareja wiecznie żywy

Bareja wiecznie żywy
Bareja wiecznie żywy / Źródło: PAP
Nie był mistrzem formy, ale miał niesamowity zmysł obserwacji oraz poczucie humoru. 30 lat temu odszedł najbardziej znany w Polsce twórca komedii.

Maciej Łuczak

Pomimo upływu lat jego filmy wciąż są chętnie oglądane i niezmiennie śmieszą. Komedie Barei to wspaniały zapis PRL – epoki absurdu, głupoty, chaosu i kiczu. Skąd wynika ich popularność? Ano z tego, że choć ukazany w nich świat upadł, to wykpiwane przez reżysera idiotyzmy wcale się nie skończyły.

Bez aluzji do papieża!

Urodził się w 1929 r. – tym samym, w którym po raz pierwszy wręczono Oscary. Za najlepszy film uznano wówczas „Skrzydła” z niezapomnianym Garym Cooperem. Natomiast w polskich kinach królowały jeszcze filmy nieme. Po zakończeniu wojny ze zniszczonej Warszawy Bareja wyjechał z rodzicami do Jeleniej Góry, tam też skończył liceum. Stąd późniejszy sentyment reżysera do tego miasta, uwieczniony choćby w jednym z kultowych dialogów „Misia” między Ochódzkim a granym przez samego Bareję właścicielem polskich delikatesów w Londynie: – Ahaa, największa rzecz, bym zapomniał... kamyk, o który pan prosił z... Jeleniej Góry przywiozłem! – Z Jeleniej?! – Z Jasnej Góry oczywiście! Pamiątka. Pan wie, kto po nim stąpał?!!

Podczas kolaudacji „Misia” w 1980 r. jedna z 32 ingerencji cenzury dotyczyła właśnie tego ostatniego stwierdzenia. „Bez aluzji do papieża!” – napisał ostro cenzor. W latach 1949-1953 Bareja studiował reżyserię na łódzkiej filmówce. Tytuł magistra sztuki uzyskał jednak dopiero 20 lat później po przedstawieniu jako dyplomu swojego pełnometrażowego debiutu – był to „Mąż swojej żony” z roku 1960. Pierwszy okres swojej twórczości sam reżyser ocenił bardzo surowo: „Moje pierwsze filmy były słodkimi komediami, aż w końcu zaczęło mnie od tego mdlić i postanowiłem dodać trochę goryczy”. Bareja mówił tak nie tylko o swoim debiucie, ale także o kolejnych produkcjach: „Żonie dla Australijczyka”, „Małżeństwie z rozsądku” i „Przygodzie z piosenką”. Wówczas też jego serdeczny kolega ze szkoły filmowej Kazimierz Kutz użył terminu „bareizm” jako synonimu kina klasy „B”, kiczu, tandety i braku artystycznych ambicji. Reżyser „Misia” bardzo tę wypowiedź przeżył. Tym bardziej że w okresie studiów jego specyficzne poczucie humoru koledzy bez cienia złośliwości określali właśnie mianem „bareizmu”. Oto bowiem – jak głosiła jedna z anegdot – przyszły reżyser miał w zwyczaju wstawać z łóżka o ósmej, ale budził się dopiero koło dziewiątej. Z tego powodu miewał różne perypetie. Raz na początku swoich studiów trafił na zajęcia prof. Toeplitza dla studentów czwartego roku. Po zwróceniu mu uwagi przez wykładowcę, że pomylił sale, odpowiedział: „Nic, nie szkodzi, to ja zaczekam”. Dzisiaj natomiast nikt już nie ma wątpliwości, co oznacza termin „barezim”, bo słowo to weszło do języka powszechnego. To synonim absurdu, głupoty i obciachu – może to być urzędowe zarządzenie, propagandowe hasło czy zwykły napis.

Nowa świecka tradycja

Kilka miesięcy przed śmiercią, w marcu 1987 r., w udzielonym nam wywiadzie Bareja mówił: „W pięknym filmie Woody’ego Allena »Purpurowa róża z Kairu« schodzi z ekranu amant z hollywoodzkiego filmu i okazuje się, że nie ma żadnego pojęcia o rzeczywistości i świecie. Natomiast moje filmy są zupełnie inne. Ludzie w nich stoją w kolejkach, mają problemy mieszkaniowe, kłopoty – jak w »Alternatywy 4« – z realizowaniem kartek itp. To są wręcz dokumenty swojego czasu”. Stąd też wzięła się opinia, że w latach 70., wychodząc z kina po seansie komedii Barei, widz nie zauważał praktycznie żadnej różnicy między rzeczywistością ekranową a światem wokół. „Sądzę, że umiejętność dostrzegania komizmu we wszystkim, co nas otacza, przychodzi w miarę upływu lat i terminowania w zawodzie komediowego reżysera. Pewne rzeczy automatycznie, wbrew mojej woli, kodują się we mnie w bardzo wyostrzony satyrycznie sposób. To, czego zwykły obywatel doświadcza, a co kłóci się z logiką, śmieszy – jest dla mnie tworzywem. (…) Wystarczy tylko znaleźć pomysł na konstrukcję wydarzeń. Z tego punktu widzenia zrobienie komedii we współczesnej Polsce byłoby czymś szalenie łatwym, jako że ta nasza zwariowana rzeczywistość dostarcza ku temu masę powodów.

Niedorzeczności, jakich mogą nam pozazdrościć ludzie w krajach normalnie zorganizowanych, staram się obserwować i w swoich filmach dyskontować” – mówił twórca „Misia”. W najbardziej znanym dziele reżysera pojawił się właśnie autentyczny wycinek z gazety. Oto jego treść: „Po ceremonii w pałacu ślubów państwo młodzi udali się do rady zakładowej, gdzie dostali wiązanki ślubnych kwiatów. Wszyscy wzruszeni faktem, że są świadkami narodzin nowej świeckiej tradycji”. Scena ta została zakwestionowana przez cenzurę, a na kolaudacji filmu zaatakował ją ówczesny wiceminister kultury, mówiąc: „Nowe tradycje kształtują się bardzo powoli, ale wiemy, że nowożeńcy po uroczystościach ślubnych składają wiązanki kwiatów pod pomnikiem na Westerplatte czy pod pomnikiem Nike. To jest na pewno bardzo piękna tradycja, która już się upowszechniła na przestrzeni lat”. Ostatecznie jednak – po upadku Edwarda Gierka – skończyło się na kilku ingerencjach. Bareja był już wtedy bardzo zmęczony ciągłymi utarczkami z cenzurą. Jej ofiarą padł nawet plakat do komedii „Co mi zrobisz, jak mnie złapiesz” przedstawiający „zwykłą świnię”, która biega po ulicy. Reżyser ukuł wtedy powiedzenie: „Żeby robić komedie, trzeba mieć zdrowie, a ja mam anginę pectoris”.

Obiad zamiast dubla

Nie był twórcą, który pieczołowicie dopracowywał formę. Zamiast kręcić kolejny dubel czy szukać ciekawszego planu, wolał pójść do domu na dobry obiad. Jednak taka niedoskonała forma – nawet jeśli nie całkiem zamierzona – wspaniale oddawała portretowaną socjalistyczną rzeczywistość. Był to przecież świat oddalony o lata świetlne od perfekcji i ładu, pełen niedoróbek, wad i usterek. Artystycznym grzechem byłoby więc pokazywanie go za pomocą estetyzującej i wyrafinowanej poetyki. Bareja w komediach z lat 70. i 80. ustrzegł się tego błędu, znajdując swój własny, bardzo charakterystyczny język opisu naszej codzienności. Najlepszym na to dowodem jest fakt, że nikt nie potrafi mu dorównać. Zdecydowanie najlepszą kontynuacją komediowych dokonań Stanisława Barei był film Sylwestra Chęcińskiego „Rozmowy kontrolowane”, przedstawiający dalsze przygody bohaterów „Misia” podczas stanu wojennego. Inne próby – „Ryś” w reż. Stanisława Tyma i serial „Dylematu 5” (nawiązujący do „Alternatyw 4”) w reż.

Grzegorza Warchoła – okazały się zupełnymi klapami. O szczególnej pozycji reżysera „Bruneta wieczorową porą” świadczy nie tylko wielka popularność jego filmów, ale i to, że jest patronem ulic – w Warszawie oraz w Kutnie, a także ronda w Krakowie i Jeleniej Górze. W tym ostatnim mieście od 2002 r. odbywa się także Festiwal Filmów Komediowych i Niezależnych „Barejada”. Twórca został też upamiętniony w łódzkiej alei gwiazd przy ul. Piotrkowskiej. Widzowie, w przeciwieństwie do krytyki, zawsze go bardzo lubili. Dowodem tego było przyznanie Barei w 100-lecie Polskiego Kina specjalnej „Złotej Kaczki” w kategorii Reżyser Komediowy Stulecia. Na ten tytuł, jak nikt inny Bareja naprawdę zasłużył. g

© Wszelkie prawa zastrzeżone

Okładka tygodnika WPROST: 23/2017
Więcej możesz przeczytać w 23/2017 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 23/2017 (1789)

  • Kto zawodzi Polaków 4 cze 2017, 20:00 Ekshumacje ofiar katastrofy w Smoleńsku były potrzebne. Piszę to jako komentator, co podkreślam, bo pierwsza opinia w sprawie decyzji prokuratury należy do rodzin ofiar. Trzeba to szanować. Wyniki ekshumacji unaoczniają, jak działało państwo rosyjskie i jak „sprawdziło się”... 3
  • Niedyskrecje parlamentarne 4 cze 2017, 20:00 GRZEGORZ SCHETYNA PODCZAS ZAMKNIĘTEGO SPOTKANIA ze swoim najbliższym otoczeniem, przygotowując swoich ludzi do spadku sondażowego, ogłosił, że będzie to „efekt Kopacz”. Spadek sondażowy zaczął się od wypowiedzi lidera PO w sprawie... 6
  • Obraz tygodnia 4 cze 2017, 20:00 3mln zł na tyle szacuje się wartość dzieła Jana Matejki „Zabicie Wapowskiego”, które 8 czerwca będzie licytowane w warszawskiej Desie Unicum. Prace olejne Matejki pojawiają się na rynku bardzo rzadko. Wygrana Ariana Grande Bilety na... 8
  • Info radar 4 cze 2017, 20:00 Wszystkie przypadki Pana Romana Tak sobie próbowałem wyobrazić, jakby to było na tej naszej giełdzie bez Romana Karkosika. No, nudno. Jan Kulczyk zmarł w połowie 2015 r. Dwa lata wcześniej odszedł Aleksander Gudzowaty. Ryszard Krauze... 12
  • Jak się załatwia społeczników? 4 cze 2017, 20:00 RAFAŁ GÓRSKI „WIE PAN, TAKA CIĘŻARÓWKA WAŻY 16 T. NIECH PAN NIE WKŁADA PALCA POD KOŁO, bo te koła tak czy inaczej będą jeździć. Zapomnij o mnie, a ja zapomnę o tobie”. To słowa właściciela jednej z największych firm... 13
  • Zdarzyło się jutro 4 cze 2017, 20:00 Scyzoryk i kucyk,czyli jak zostać kretem. 14
  • Nasi milusińscy w Sejmie 4 cze 2017, 20:00 JESTEM POD SILNYM WRAŻENIEM TEGOROCZNEGO DNIA DZIECKA. Wiem, co nasi milusińscy myślą o Polsce i Europie, bo widziałam sesję parlamentu dzieci i młodzieży. I nie mogę wyjść z szoku. Piłsudski mawiał że „kto nie był za młodu... 16
  • Głupia krowa mądrego Wałęsy 4 cze 2017, 20:00 Jan Wróbel OSTATNIE WPISY NA FACEBOOKU LECHA WAŁĘSY SĄ, KTO BY POMYŚLAŁ, ZUPEŁNIE GŁUPIE. Dzieci w parlamencie dzieci i młodzieży nieświadome tego, co robią, skandują „Precz z komuną”, ale kiedy skandują „Lech Wałęsa”, to... 16
  • Chciałbym, żeby bez nas nie dało się rządzić 4 cze 2017, 20:00 Różnica między Kaczyńskim a Tuskiem polega na tym, że Tusk „morduje” z uśmiechem na ustach – mówi Paweł Kukiz. 19
  • Hotel, którego nie ma 4 cze 2017, 20:00 Przez zakopiański Belvedere przewijają się tysiące turystów. Nocował w nim Andrzej Duda, choć część obiektu formalnie nie istnieje. Jak to możliwe, że spał tam prezydent? bor zasłania się tajemnicą. 22
  • Szafa Kamińskiego 4 cze 2017, 20:00 Kontrowersje wokół ułaskawienia Mariusza Kamińskiego nie zachwieją jego pozycją. Koordynator służb dostarcza bowiem prezesowi PiS narzędzi do sterowania partią i rządem. 24
  • Sprawa Cartwrighta 4 cze 2017, 20:00 JAN ROKITA Generał James Cartwright jest emerytowanym wiceszefem połączonych sztabów US Army, mianowanym na tę funkcję przez prezydenta George’a Busha. Wcześniej był pilotem i oficerem piechoty morskiej, w armii znanym pod pseudonimem... 27
  • Niekończąca się trauma 4 cze 2017, 20:00 Umyślnego działania po stronie polskiej nie było. Raczej niestaranność po obu stronach – mówi Małgorzata Sekuła-Szmajdzińska, wdowa po śp. Jerzym Szmajdzińskim. 28
  • Czy Polacy zasługują na polskich polityków? 4 cze 2017, 20:00 Polska polityka – stara i młoda – kręci się wokół tematów, które dla mieszkańców innych krajów są surrealistyczne. 30
  • Prezydent nie bywa na Nowogrodzkiej 4 cze 2017, 20:00 Prezydent oczekuje odpowiedzialności oraz informacji. Musi mieć pewność, że każde działanie szefa MON jest zgodne z wolą głowy państwa – mówi Krzysztof Szczerski, szef gabinetu prezydenta. 32
  • Ostatni rozdział KOD 4 cze 2017, 20:00 Krzysztof Łoziński od kilku dni jest główną twarzą Komitetu Obrony Demokracji. Pytanie, czy jest to twarz na tyle atrakcyjna, żeby poprawić nadszarpnięty wizerunek stowarzyszenia. 36
  • Święto weteranów nie dla wszystkich? 4 cze 2017, 20:00 WALDEMAR SKRZYPCZAK, generał broni Zapewne nie wszyscy Polacy wiedzą i pamiętają, że 29 maja jest dniem weterana obchodzonym dla upamiętnienia wysiłku polskich żołnierzy w misjach pokojowych, humanitarnych i bojowych poza granicami kraju.... 38
  • Fora ze dwora 4 cze 2017, 20:00 – Nie jesteście u siebie – przypomniała Prokuratoria Generalna Rosjanom, domagając się zapłaty czynszu. Bo Kreml nieruchomości oddać nie chce. 40
  • Mięso a sprawa polska 4 cze 2017, 20:00 Przedstawiciele władzy lansują pogląd, że patriota jest osobą mięsożerną, a wegetarianie to ludzie uwiedzeni marksizmem. Tymczasem Polacy jedzą coraz mniej mięsa i nie ma to nic wspólnego z polityką. 45
  • Powstanie białowieskie 4 cze 2017, 20:00 Ekolodzy blokują leśne kombajny. Mieszkańcy domagają się zniesienia zakazu wstępu do lasu. To nie są dobre wiadomości dla ministra Szyszki. 48
  • Cud w Gietrzwałdzie 4 cze 2017, 20:00 Żeby ocalić posadę, wójt Gietrzwałdu powoływał się nawet na Matkę Boską. Mieszkańcy jednak masowo poszli do urn i go odwołali. Normalnie ludzi trudno z domu ruszyć, tym razem poszli głosować, więc teraz we wsi mówią, że to referendum to cud. 52
  • Oskar odnowiciel 4 cze 2017, 20:00 Dwa tygodnie temu Sławomir Smołokowski, polski miliarder, który zbił majątek na handlu ropą, kupił synowi Polaroida. Nie aparat. Od razu całą globalną markę. A mówią, że z rodziną dobrze się wychodzi tylko na zdjęciu. 54
  • GPW – w to mi graj 4 cze 2017, 20:00 Giełda Papierów Wartościowych jest liderem w Europie Środkowo -Wschodniej. W tym roku obchodzi 200-lecie istnienia. 58
  • Chłopcy startupowcy 4 cze 2017, 20:00 Co to się dzieje z naszymi najbogatszymi? Najpierw Sebastian Kulczyk, potem Tomasz Domogała, a po nim Krzysztof Domarecki. Wszyscy chcą wspierać start-upy. Fundusz InCredibles Kulczyka obiecuje 60 mln dolarów finansowania. TDJ Pitango... 60
  • Ambasadorzy, Gepardy i czołowa dwusetka 4 cze 2017, 20:00 Tygodnik „Wprost” po raz trzeci uhonorował filary polskiej gospodarki, czyli firmy najdynamiczniej rozwijające się oraz te, które mogą się pochwalić najlepszymi wynikami eksportu. 62
  • Silni w regionie 4 cze 2017, 20:00 W najbliższy czwartek w Toruniu już po raz drugi zostaną wręczone Orły „Wprost” firmom z województwa kujawsko- -pomorskiego, które wnoszą znaczący wkład w rozwój gospodarczy regionu. 64
  • Gotyckie miasto dla nowoczesnych inwestorów 4 cze 2017, 20:00 Rozmowa z Michałem Zaleskim, prezydentem Torunia. 66
  • Toruń przyjazny dla biznesu 4 cze 2017, 20:00 W Polsce Toruń znany jest głównie ze średniowiecznego Zespołu Staromiejskiego, przyciągającego co roku miliony turystów. 67
  • Strachy na Lachy 4 cze 2017, 20:00 Większość unijnych gróźb wobec polskiego rządu nie ma szans na realizację. Jałowe bicie piany przykrywa jednak działania, które mogą być nie tylko bolesne dla Polski, ale też szkodliwe dla wspólnego europejskiego rynku. 68
  • Oj, Theresa, Theresa 4 cze 2017, 20:00 Brytyjscy torysi mają ostatnio pecha do finezyjnych pomysłów. Chybiony okazał się pomysł rzucony przez premiera Davida Camerona, żeby spytać Brytyjczyków, czy na pewno chcą być częścią Unii Europejskiej. Liderowi konserwatystów... 72
  • Bruksela za zamkniętymi drzwiami 4 cze 2017, 20:00 Bezwzględność i hipokryzja. Były minister finansów Grecji oskarża Unię o brudną grę, w której solidarność służy jedynie maskowaniu niemieckich interesów w Europie. 74
  • Jak się zmienia myślenie o autyzmie? 4 cze 2017, 20:00 Nie dziwi nas, że komputerami zawiadują różne systemy operacyjne. Musimy więc pogodzić się z tym, że i ludzkie mózgi mogą się różnić „oprogramowaniem” biologicznym. I że niekiedy to „oprogramowanie” bywa bardzo niestandardowe. 76
  • Wrocławskie MPWiK – nowoczesny pracodawca 4 cze 2017, 20:00 Wchodzenie do sieci kanalizacyjnej to dziś rzadkość. Oko zastępują tam cyfrowe kamery. 79
  • Sceny z życia rodzinnego 4 cze 2017, 20:00 Rodzina trzyma się mocno. Za „Na pokuszenie” Sofia Coppola została pierwszą od 1961 r. kobietą nagrodzoną na festiwalu w Cannes za reżyserię. Z kolei na krakowskim Netia Off Camera polską premierę miał „Paryż może poczekać” nestorki Eleanor Coppoli, a w sekcji Nadrabianie... 80
  • Bareja wiecznie żywy 4 cze 2017, 20:00 Nie był mistrzem formy, ale miał niesamowity zmysł obserwacji oraz poczucie humoru. 30 lat temu odszedł najbardziej znany w Polsce twórca komedii. 84
  • Mąż swojej żony 4 cze 2017, 20:00 Bądźcie grzeczni, to zagracie w filmie – obiecywał Bareja swoim dzieciom, a one występowały, nawet jak broiły – opowiada wdowa po reżyserze, Hanna Kotkowska-Bareja. 86
  • Mam wiele wcieleń 4 cze 2017, 20:00 W „Skyfall” Bérénice Marlohe zagrała dziewczynę Bonda. Obecnie można ją zobaczyć w „Song to Song” oraz na planie w... Katowicach. 88
  • Wydarzenie 4 cze 2017, 20:00 FILM Łatwiej jest milczeć Rumuńska nowa fala trwa już ponad dekadę. W „Sieranevadzie” jeden z jej ojców, Cristi Puiu, po raz kolejny udowadnia, że jej styl się nie wyczerpał. Wciąż pozwala w surowy sposób dotknąć najbardziej... 90
  • Koniecznie! 4 cze 2017, 20:00 TEATR Mały powstaniec MATKA SZYKUJĄCA DZIECKO DO POWSTANIA CIESZY SIĘ, ŻE JEJ SYN BOHATERSKO ZGINIE. Gdy tego dopadają wątpliwości, skutecznie wybija mu je z głowy przyjaciel wspominający zbrodnie zaborców na Polakach. W walce Dziecię... 91
  • Powyżej średniej 4 cze 2017, 20:00 F E S T I WA L Lato z Mozartem Szkoda, że Warszawska Opera Kameralna trafia do newsów tylko z powodu kryzysu. W jej działalności nie brak przedsięwzięć o niekwestionowanej wartości artystycznej i edukacyjnej. Należy do nich letni Festiwal... 92
  • Bez entuzjazmu 4 cze 2017, 20:00 FILM Elegancka ramota Po świetnej, współczesnej „Mierze człowieka” Stéphane Brizé sięgnął po prozę Guy de Maupassanta. Reżyser opowiada o losach XIX-wiecznej arystokratki, o utracie jej złudzeń. Każde kolejne marzenie bohaterki... 94
  • Marta Żmuda-Trzebiatowska To się państwu spodoba 4 cze 2017, 20:00 TRUDNO UWIERZYĆ, NAWET MNIE SAMEJ, ŻE W DZIECIŃSTWIE TRZEBA BYŁO MNIE GONIĆ DO CZYTANIA. Teraz książki pożeram i śmieję się, że chyba nadrabiam stracony czas. Jako nastolatka przeczytałam „Cząstki elementarne” i wtedy wybuchła... 96
  • Polityka, seks i okolice 4 cze 2017, 20:00 RYSZARD CZARNECKI To wydarzyło się naprawdę. Ambasada RP w Berlinie w 2010 r. Na oficjalnym przyjęciu zjawia się członkini niemieckiego rządu witana ze szczególną atencją. Nawet zna polski: kaleczy go, ale mówi. Skąd zna mowę... 98

ZKDP - Nakład kontrolowany