Architektura fantastyczna

Architektura fantastyczna

Drapacz chmur wysoki na milę czy łuk triumfalny w kształcie słonia – jedne z najbardziej niezwykłych pomysłów w dziejach architektury wykraczały poza swoje czasy.

Philip Wilkinson

Autorzy wielu projektów próbowali sięgnąć granic wytrzymałości materiałów, eksplorować nowe idee, łamać konwencje, spełniać twórcze kaprysy albo wyznaczać kierunki na przyszłość. I wiele z nich nie zostało zrealizowanych z powodów technicznych, finansowych czy politycznych. Projekty jednak nie giną – zostają niczym zadziwiające, niekiedy aż zapierające dech w piersiach przykłady tego, co mogło powstać. (…) W pewnym sensie okazały się porażkami – wszak nigdy ich nie zrealizowano – lecz jednocześnie odniosły gigantyczny sukces, bo przecież jako dzieła wizjonerskie na zawsze pozostały w ludzkiej pamięci, a także były analizowane i naśladowane przez architektów na całym świecie.

Mauzoleum Isaaca Newtona

Étienne-Louis Boullée, 1784

W 1784 R. OPUBLIKOWANO ZBIÓR SZKICÓW niezbyt znanego francuskiego architekta, przedstawiających obiekty szokujące formą i skalą. Wśród tych projektów, stworzonych przez Étienne’a-Louisa Boullée, były m.in. rysunki mauzoleum pamięci Isaaca Newtona. Budowla wydawała się niemożliwa do zrealizowania – i może dlatego nigdy nie powstała. (…) Chcąc upamiętnić niewątpliwą gwiazdę nauki, Boullée wykreował iście kosmiczny gmach – gigantyczne mauzoleum w formie pustej w środku, kamiennej kuli, otoczonej galeriami obsadzonymi szpalerami cyprysów. Kula była nie tylko ważna jako symbol, ale i efektowna. (…) Gdy przyglądamy się rysunkom Boullée, w pierwszej chwili trudno się zorientować, że maleńkie plamki mniej więcej w jednej trzeciej wysokości kuli to ludzkie postacie idące w stronę drzwi.

To dzięki nim uświadamiamy sobie rzeczywistą skalę tej olbrzymiej budowli, która miała mieć aż 150 m średnicy. W latach 80. XVIII w. najwyższymi budynkami świata były katedra w Strasburgu (142 m) oraz Wielka Piramida w Gizie (139 m). Mauzoleum Newtona pokonałoby oba. Z zewnątrz widać już na pierwszy rzut oka, że gmach jest kulisty (…). Forma jest w tym projekcie wszystkim. Nie ma tu żadnych zdobień, żadnych rokokowych rzeźb, brak nawet powściągliwych dekoracji klasycystycznych – nic nie odwraca uwagi widza od czystości i prostoty tego obiektu. W jego wnętrzu odwiedzających oczekiwać miało doświadczenie zgoła nieziemskie. Korytarz wejściowy prowadził do platformy na samym dnie olbrzymiej kuli – do sarkofagu.

Powyżej zaś wznosić się miały krągłe ściany z niewielkimi otworami wpuszczającymi do wnętrza plamki słonecznego światła. Tym prostym sposobem nad głowami zwiedzających powstałby sztuczny nieboskłon pełen gwiazd. Trudno o lepszą scenerię do zadumy nad zjawiskami, które teorie Newtona wyjaśniały tak przejrzyście i racjonalnie.

Berlin, Niemcy. Drapacz chmur przy Friedrichstrasse

Ludwig Mies van der Rohe, 1922

W 1922 R. POWSTAŁ W NIEMCZECH rewolucyjnie nowatorski projekt drapacza chmur. Wieżowiec przy Friedrichstrasse w Berlinie miałby unikatowy, skomplikowany kształt kryształu, a wrażenie to potęgowałoby szkło, które pokrywałoby go w całości. W proponowanej lokalizacji – w otoczeniu niewysokich, bogato zdobionych kamienic utrzymanych w stylu klasycystycznym – bez wątpienia budziłby sensację. Projekt ten był jednak zbyt odważny i dlatego gmach nigdy nie powstał. Sama jego koncepcja na zawsze jednak zmieniła sposób, w jaki architekci wysokościowców tworzą swoje dzieła. (…) Mies van der Rohe znalazł sposób na to, by zapełnić cały dostępny teren, maksymalizując tym samym powierzchnię użytkową, a jednocześnie dopuścić dostateczną ilość światła do centralnej części budynku. W przebłysku geniuszu nadał gmachowi kształt trzech klinów połączonych pośrodku, ale na tyle odległych od siebie, by światło mogło dotrzeć niemal wszędzie. Rozwiązanie to nie tylko pozwoliło spełnić wymogi dotyczące naturalnego oświetlenia biur, ale także nadało budynkowi charakterystyczny kształt olbrzymiego kryształu. Nie było dotąd konstrukcji o tak ostrych wierzchołkach, tak spektakularnie łączących szklane tafle ścian i głębokie załomy, sięgające rdzenia budynku. Najbardziej jednak pracę Miesa van der Rohe odróżniało od innych projektów wyeliminowanie murowanych ścian. Stalowy szkielet gmachu pokryty jest w całości, od przyziemia aż po dach, taflami szkła. Nikt wcześniej nie wpadł na taki pomysł. (...) Projekt bronił się według kryteriów funkcjonalizmu – architektonicznej doktryny mówiącej, że kształt budynku winien być pochodną potrzeb jego użytkowników. Z funkcjonalnego punktu widzenia szklane ściany i krystaliczna bryła tego gmachu miały sens: zapewniały dopływ naturalnego światła i maksymalną powierzchnię użytkową. Było to niewątpliwie udane zamierzenie. (...) Rewolucyjny w formie, oszałamiająco efektowny i funkcjonalny, ów wyjątkowy drapacz chmur byłby prawdziwym triumfem architektury.

Szklany Dom

Hermann Finsterlin, 1924

TRUDNO ZNALEŹĆ ARCHITEKTA o dziwniejszej ścieżce kariery niż Hermann Finsterlin. Zaczynał od studiowania nauk przyrodniczych w Monachium, lecz jak wieść głosi, pewnej księżycowej nocy, gdy znalazł się na szczycie jednej z bawarskich gór, zdał sobie sprawę, że powinien zostać artystą – zainteresował się więc malarstwem oraz filozofią. (…) Finsterlin był zafascynowany budową zwierzęcego ciała. Podziwiał szkielet i skórę komarnicy, wioślaka punktowanego, żaby czy żółwia i dostrzegał w nich analogię do sklepień i kolumn. Pragnął jakoś przenieść swój podziw dla natury w świat budowli, wyobrażając sobie sale na podobieństwo wnętrza olbrzymich gruczołów, zdatnych do zamieszkania przewodów pokarmowych czy gigantycznych macic. I właśnie owe naturalne formy stały się dla Finsterlina inspiracją do stworzenia Szklanego Domu. Wydaje się, że fałdy tej budowli wręcz wiją się wokół siebie jak niezidentyfikowane organy wewnętrzne. Nabrzmiałe tu i ówdzie, gdzie indziej zaś rozciągnięte, zdają się sięgać ku niebu bez widocznego podparcia. Elementy o ostrzejszych krawędziach sterczą z tej masy krzywizn niczym olbrzymie kości dinozaurów. Tradycyjny język architektury – ściany, okna, dachy, piętra, fasady – ma najwyraźniej niewiele wspólnego z propozycją Finsterlina, jej język jest bowiem bardziej rzeźbiarski i bodaj w równym stopniu spokrewniony z surrealizmem jak z ekspresjonizmem. Krótko mówiąc, wydaje się, że mamy do czynienia ze zjawiskiem nie z tego świata. (…) Postęp w architekturze dokonuje się po części dzięki twórcom poszukującym nowych form, a po części dzięki rozwojowi technicznemu, który Finsterlin i jego koledzy uważali za nieistotny. Stosując rozwiązania dostępne w latach 20. XX w., nie udałoby się zrealizować żadnego z projektów Finsterlina, nawet jeśli wiara w możliwości betonu, stali i szkła była wówczas bezgraniczna. Dziś jednak, gdy w obliczaniu krzywizn wspomagają nas komputery, a w dziedzinie materiałów, takich jak szkło i plastik, dokonuje się stały postęp, jego wizje miałyby większą szansę na realizację. Ich prawdziwe znaczenie polega jednak na tym, że zachęcały i wciąż zachęcają architektów i projektantów do eksplorowania granic dzielących świat budownictwa od świata natury.

Kroczące Miasto

Ron Herron, 1964

MIĘDZY 1964 A 1966 R. W ŚWIECIE architektury pojawiła się koncepcja Kroczącego Miasta – metropolii złożonej z mobilnych struktur zdolnych do poruszania się na olbrzymich, teleskopowych odnóżach ze stali. Pomysł wydawał się żywcem wzięty z literatury science fiction i być może więcej miał wspólnego ze sztuką rysunku i kolażu niż z tym, co zwykle postrzegamy jako architekturę. A przecież twórcą Kroczącego Miasta był Ron Herron, architekt z krwi i kości, który, jak sam powiedział, „stara się tworzyć architekturę metodą fuzji budynków, techniki i sztuki, by zaoferować użytkownikowi «coś wyjątkowego»”. (…) Kroczące Miasto składa się z wielopiętrowych budowli na odnóżach – na najbardziej znanym rysunku ukazuje obiekty wysokie na co najmniej 30 kondygnacji. Wędrowne domy mają w większości owalne kształty, przywodzące na myśl ciała owadów. Kroczące Miasto zaprojektowano tak, by naprawdę mogło się przemieścić, jeśli warunki w dotychczasowej lokalizacji staną się nieodpowiednie albo jeśli zwyczajnie będzie potrzebne w innym miejscu. Jeśli trąci to wszystko fantastyką naukową, to dlatego, że na rysunkach Herrona roi się od technicznych detali. Jednak nie pomaga to zrozumieć, w jaki sposób te niezwykłe budowle mogłyby funkcjonować. (…) Styl wizualizacji wypracowany przez Herrona i jego kolegów z grupy brytyjskich architektów Archigram dodatkowo podkreślał humorystyczny ton pracy, zwłaszcza poprzez supernowoczesne liternictwo i żywą kolorystykę. Był w niej jednak także pierwiastek głębokiej powagi: autor sugerował, że warto przemyśleć tradycyjną koncepcję miasta i niewykluczone, że technika przyniesie rozwiązanie dla problemów świata. To również była koncepcja godna swoich czasów – przemieszczanie całego miasta na owadzich odnóżach musiałoby wymagać gigantycznych ilości paliwa, a zatem trudno sobie wyobrazić, by taki pomysł mógł powstać dziś, w dobie powszechnej oszczędności surowców. g

© Wszelkie prawa zastrzeżone

Okładka tygodnika WPROST: 38/2018
Więcej możesz przeczytać w 38/2018 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 38/2018 (1853)

  • Niektóre pytania wiodą na manowce 16 wrz 2018, 20:00 Co powinni zrobić sędziowie Sądu Najwyższego, którzy otrzymali pisma od prezydenta Andrzeja Dudy informujące, że nie wyraził on zgody na dalsze pełnienie przez nich funkcji? Czy Unia Europejska ma prawo zajmować się sytuacją... 3
  • Dieta zapobiega nowotworom 16 wrz 2018, 20:00 Odpowiedni sposób odżywiania zmniejsza ryzyko wystąpienia chorób cywilizacyjnych, także nowotworów. Warto postawić na piramidę zdrowego żywienia. 5
  • Niedyskrecje parlamentarne 16 wrz 2018, 20:00 POLITYCY PLATFORMY OBYWATELSKIEJ SĄ W DOSKONAŁYCH HUMORACH PO OSTATNIEJ KONWENCJI KOALICJI OBYWATELSKIEJ. Uważają, że wypadła nadspodziewanie korzystnie, szczególnie że jak za dawnych dobrych czasów udało się pozyskać sojusznika z... 6
  • Obraz tygodnia 16 wrz 2018, 20:00 3 mln plastikowych słomek trafia codziennie do polskich koszy na śmieci. Akcja „Tu pijesz bez słomki” ma zwrócić uwagę na zanieczyszczanie środowiska niepotrzebnymi jednorazówkami z plastiku Wygrana Olga Tokarczuk Autorka... 10
  • Info radar 16 wrz 2018, 20:00 Co wiezie prezydent Duda z Leżajska do Białego Domu Byłem w parlamencie w Strasburgu w czasie przemówienia szefa Komisji Junckera i mogę zaświadczyć, że nie trzeba było puszczać żadnych oklasków z taśmy. To, że chadeckiemu politykowi... 12
  • Nowacka: rozsądek czy zdrada 16 wrz 2018, 20:00 Lewo W NASZEJ HISTORII ESTYMĄ WIELKĄ CIESZY SIĘ ZASADA „MIERZ SIŁY NA ZAMIARY”. Towarzyszyła ona od zawsze patriotycznej polityce (a znamy inną?) i nader często prowadziła do klęsk, chaosu oraz pobojowisk, na których budowaliśmy,... 18
  • Dopadł mnie antysemicki ściek 16 wrz 2018, 20:00 Nie zgadzam się z wizją państwa, które utożsamia nowoczesność z wieżowcami i kolejnymi centrami handlowymi – mówi Jan Śpiewak, kandydat na prezydenta Warszawy, i opowiada, co się stało, gdy ujawnił swoje żydowskie korzenie. 20
  • Drużyna cienia 16 wrz 2018, 20:00 Nowy rzecznik prezydenta Błażej Spychalski to słabszy od poprzednika przeciwnik dla Krzysztofa Szczerskiego, nazywanego kąśliwie wiceprezydentem. Ale nie jest osamotniony. 24
  • Samobójcze nastroje w Strasburgu 16 wrz 2018, 20:00 Niektórzy mówią z emfazą o „końcu ery wolnego internetu” (np. poseł Piotr Apel). Inni tego rodzaju opinie nazywają „wielkim kłamstwem”, zaklinając się, że chodzi im o bezpieczeństwo użytkowników sieci (np. europoseł Tadeusz... 27
  • Czas protestów. Rządzie, płać! 16 wrz 2018, 20:00 500 zł na dziecko, 300 zł wyprawki szkolnej, zapowiedź dodatku finansowego dla emerytów, program „Mieszkanie plus”, zapowiedź wielomilionowych wydatków na Centralny Port Komunikacyjny – to musiało prędzej czy później zaowocować... 28
  • Kiedy serce nie daje rady 16 wrz 2018, 20:00 Killer number one – tak o chorobach serca mówią lekarze. Dolegliwości serca jednak lekceważymy, a jak ognia boimy się nowotworów. Tymczasem to właśnie choroby układu krążenia są najczęstszą przyczyną zgonów Polek i Polaków. 32
  • Pięć rzeczy, których nie wiesz o sercu 16 wrz 2018, 20:00 Czy serce może pęknąć? Co łączy zaburzenia erekcji z chorobami serca? Dlaczego warto wyleżeć grypę? Zaskakujące fakty o najważniejszym organie człowieka. 39
  • Seks po zawale 16 wrz 2018, 20:00 U pacjentów z chorobą wieńcową wskazana jest aktywność fizyczna, w tym seks. Poprawia ona krążenie, oddech oraz zmniejsza lęk i depresję – mówi dr hab. prof. nadzw. Edyta Smolis-Bąk z Instytutu Kardiologii w Aninie. 42
  • Lepiej zapobiegać niż leczyć 16 wrz 2018, 20:00 Ryzyko przedwczesnej śmierci może zagrażać każdemu z nas. Możesz je znacznie zredukować, jeśli tylko chcesz i masz wystarczająco silną wolę. 44
  • Związek na umowę śmieciową 16 wrz 2018, 20:00 Razem mieszkają, spłacają kredyt, gotują i uprawiają jogging. Umówili się na wspólne życie, ale się nie kochają. 46
  • Emisariuszka 16 wrz 2018, 20:00 Macie wyprane mózgi przez antychińską i antykomunistyczną propagandę! Zachód chce zniszczyć Chiny, dokładnie tak samo jak zniszczył ZSRR! Chiny przez tysiąclecia były najpotężniejszym państwem świata i znowu będą! –... 49
  • Prohibicja po polsku 16 wrz 2018, 20:00 Coraz więcej miast wprowadza nocną prohibicję. I, wbrew pozorom, mieszkańcy wcale nie narzekają. Nie w smak to tylko branży i właścicielom małych sklepów, którzy żyją z nocnych klientów. 51
  • Lotniskowe gry 16 wrz 2018, 20:00 Michael O’Leary, szef Ryanairu, największego przewoźnika w Europie, atakuje polski rząd, twierdząc, że budowa CPK to głupi pomysł. Mówi to nie z troski o Polskę, ale o interesy własnej firmy. 54
  • Hossa Bessa 16 wrz 2018, 20:00 Żałoba na parkiecie Ponad 65 proc. inwestorów spodziewa się spadków na warszawskiej giełdzie. Tak źle jeszcze nie było w całej historii badania, które od siedmiu lat prowadzi Stowarzyszenie Inwestorów Indywidualnych. Co tydzień bierze... 56
  • Orły z Podkarpacia nagrodzone 16 wrz 2018, 20:00 Przedsiębiorcy, samorządowcy i artyści zostali uhonorowani podczas gali „Wprost” w Rzeszowie. 58
  • Napęd dla regionu 16 wrz 2018, 20:00 BorgWarner to jeden z największych pracodawców na Podkarpaciu. 60
  • Know How 16 wrz 2018, 20:00 Wielki powrót Spidermana To jedna z tych gier, o których wiadomo, że staną się klasyką. Coś, co spokojnie może leżeć na półce obok „Uncharted” czy „Last of Us”. Po latach doczekaliśmy się w końcu kolejnej odsłony gry... 61
  • Krynica biegaczy 16 wrz 2018, 20:00 Biegi, na które wydano 8,6 tys. numerów startowych, spotkania z gwiazdami sportu, koncerty. 9. TAURON Festiwal Biegowy w Krynicy-Zdroju pobił rekordy frekwencji. 62
  • Cztery kółka do wynajęcia 16 wrz 2018, 20:00 Polski klient nie tylko przekonał się do elastycznego najmu pojazdów, ale też zaczął być niezwykle wybredny – mówi Agnieszka Drzymała-Feć z firmy Rentis. 64
  • Zmierzch Europy, jaką znamy 16 wrz 2018, 20:00 Ostatnie orędzie przewodniczącego Junckera zamyka nie tylko jego europejską karierę, ale też całą epokę. Główny nurt europejski nerwowo szuka teraz sposobów obrony przed naporem populistów. 67
  • Czujemy się zagrożeni przez Rosję 16 wrz 2018, 20:00 Współpraca z Polską zwiększa nasze bezpieczeństwo – mówi Saulius Skvernelis, premier Litwy, i podkreśla, że fundamentem Unii Europejskiej są wspólne wartości. 70
  • Architektura fantastyczna 16 wrz 2018, 20:00 Drapacz chmur wysoki na milę czy łuk triumfalny w kształcie słonia – jedne z najbardziej niezwykłych pomysłów w dziejach architektury wykraczały poza swoje czasy. 74
  • Na początku był koniec 16 wrz 2018, 20:00 W „7 uczuciach” zobaczycie plejadę gwiazd, tyle że w nietypowych dla nich rolach. Zważywszy na nazwisko twórcy – Marka Koterskiego – nie dziwi, że to najoryginalniejszy film festiwalu w Gdyni. 78
  • Reżyserzy na uwięzi 16 wrz 2018, 20:00 Kirył Serebrennikow, twórca obecnego w kinach „Lata”, to jeden z przykładów, że za filmy nie tylko zyskuje się uznanie i sławę, ale też można trafić za kratki, a nawet ryzykować życie. 82
  • Wielki w Wielkim 16 wrz 2018, 20:00 Bard kojarzy wam się z artystą, który śpiewa dla 15 osób, przygrywając na gitarze? Niesłusznie! Udowodnił to poznański koncert z muzyką Gintrowskiego. 86
  • Wydarzenie 16 wrz 2018, 20:00 ROCK Stary człowiek i może Brakowało wam pięknych melodii? Brakowało wam wielkich przebojów i rytmu, który wchodzi w głowę od pierwszego przesłuchania? Czekacie, aż zrobi to jeden z młodych gwiazdorów? Czekajcie dalej. A tymczasem... 88
  • Film 16 wrz 2018, 20:00 Godność uchodźców POCHODZĄCY Z CZADU MAHAMAT-SALEH HAROUN jest jednym z najciekawszych twórców afrykańskiego kina. W „Suszy” opowiadał o rzeczywistości kraju obolałego po wojnie domowej. Teraz śledzi losy uchodźców z Bangi w... 89
  • Muzyka 16 wrz 2018, 20:00 ROCK Pozwól swemu ego umrzeć Nie zdziwię się, jeśli część fanów odwróci się od Kravitza. Nowa płyta to nie melodie, które na pierwszy plan stawiają łatwo zapamiętywalny rytm. Ale w zamian dostajemy coś cenniejszego: klimat,... 90
  • Książka 16 wrz 2018, 20:00 Wojna i zbrodnia WKRÓTCE PREMIERA „KAMERDYNERA” FILIPA BAJONA, na razie otrzymaliśmy powieść, która jest rozwinięciem scenariusza filmu. Oczywiście wzlotów artystycznych nie możemy się spodziewać, bo literatura to sztuka powstająca... 91
  • Kalejdoskop 16 wrz 2018, 20:00 Jack Wallenrod PEWNIE MAŁO KTO WIE, ŻE OD 2006 R. ISTNIEJE W WARSZAWIE MUZEUM GEN. KUKLIŃSKIEGO. Trudno tu trafić, choć placówka mieści się na Starym Mieście – wszystko przez jej rozmiary, które bardziej przypominają izbę pamięci... 92
  • Kulturalna trzynastka 16 wrz 2018, 20:00 Anna Smołowik AKTORKA TEATRALNA, FILMOWA I KABARETOW WKRÓTCE ZOBACZYMY JĄ W KOMEDII „JULIUSZ 1. Jakie zaległości kulturalne nadrobiłaś podczas urlopu? Jakiego urlopu? Na wyjazdy zawsze zabieram książki (ostatnio podróżowała ze mną... 94
  • Wilanowski matrix 16 wrz 2018, 20:00 Jest mnóstwo jacht clubów, ale nie ma wody. Są kluby golfowe, ale nie ma płaskich, zielonych pól. Angielski miesza się z ukraińskim. Polskojęzyczna mniejszość mało widoczna, wjeżdża od razu do podziemnych garaży i windą do... 95
  • Chcę chwytać dzień 16 wrz 2018, 20:00 Świetną inspiracją jest dla mnie podpatrywanie moich trzech kotów i w ogóle świata zwierząt. Z inspiracjami jest tak, że niekoniecznie je na co dzień zauważamy. Z kimś świetnie się nam rozmawia, przy jakiejś piosence lepiej się... 96
  • 5 sposobó na bezpieczną jazdę po autostradzie 16 wrz 2018, 20:00 Szybka i bezpieczna jazda mogą iść w parze. Radzimy, jak się poruszać po autostradach, by dojechać do celu cało i zdrowo. 97
  • Zrób sobie… Ziobrę 16 wrz 2018, 20:00 W ministerstwie trwają prace nad produkcją klonów Zbigniewa Ziobry, które po reformie sądownictwa mają zastąpić niezależnych sędziów. 98

ZKDP - Nakład kontrolowany