Reżyserzy na uwięzi

Reżyserzy na uwięzi

Kirył Serebrennikow, twórca obecnego w kinach „Lata”, to jeden z przykładów, że za filmy nie tylko zyskuje się uznanie i sławę, ale też można trafić za kratki, a nawet ryzykować życie.

W Polsce takich przypadków chyba nie było. Choć niektóre filmy przyprawiały o furię komunistyczne władze, to nawet w najmroczniejszym PRL-u twórców kina nie skazywano na więzienie, a co najwyżej blokowano im dystrybucję. Andrzej Żuławski twierdził, że władza była wobec niego wyjątkowo surowa i za niepoprawną twórczość dała mu wilczy bilet, de facto zmuszając do emigracji. Czy faktycznie tak było, tego się już najpewniej nie dowiemy. Budowanie obrazu buntownika, na którego uwzięli się decydenci, jak ulał pasowało do wizerunku tego reżysera, więc możliwe, że Żuławski sam chętnie taki mit podsycał. Co innego jednak w innych państwach, w których prześladowani twórcy wiele daliby za to, żeby ich obecne życiorysy były tylko fantazją.

Kraj dobrych rad

Jednym z nich jest Ołeh Sencow. 42-letniego dziś reżysera Federalna Służba Bezpieczeństwa aresztowała 11 maja 2014 r. na Krymie, niespełna dwa miesiące po aneksji. Oskarżono go o przygotowanie ataku terrorystycznego i w fantomowym procesie skazano na 20 lat w gułagu. W geście sprzeciwu Sencow, który nie przyznał się do winy, rozpoczął głodówkę i po trzech miesiącach stracił ponad 30 kg. – Jestem w bezpośrednim kontakcie z siostrą Ołeha i jego prawnikiem, który widzi się z nim co dwa tygodnie – mówi polski producent Dariusz Jabłoński. – Z ich relacji wiem, że jest na granicy śmierci, wydolność jego serca, jak i innych organów jest coraz gorsza. Ołeh przyjmuje teraz mieszankę minerałów z glukozą, która utrzymuje go w pełnej świadomości. Władze obozu zapowiedziały bowiem, że jeżeli tylko ją straci, zostanie poddany przymusowemu karmieniu. Reżyser nie wyraża na to zgody. To już ponad sto dziesięć dni głodówki. Każdego dnia boimy się telefonu, który poinformuje nas o najgorszym – dodaje Jabłoński.

Producent jest prezydentem Polskiej Akademii Filmowej, która – podobnie jak jej europejski odpowiednik – w ciągu czterech ostatnich lat przygotowała wiele wydarzeń i apelów do władz Rosji, w których żąda uwolnienia Sencowa. Domagali się tego też m.in. Amnesty International, Agnieszka Holland, Ken Loach, Pedro Almodóvar, Stephen King, a Emmanuel Macron miał zabiegać o to bezpośrednio u Władimira Putina, podobnie Donald Tusk i Angela Merkel. Po stronie skazanego są także rosyjscy filmowcy, z Aleksandrem Sokurowem na czele, a niedawno Lech Wałęsa ogłosił, że nominował Sencowa do Pokojowej Nagrody Nobla. Chociaż nominacji się zwyczajowo nie upublicznia, były prezydent zdecydował się wyjawić swojego kandydata, byle tylko wpłynąć na rosyjskich decydentów. – Odpowiedź na nasze działania jest zawsze taka sama.

Władze Rosji informują o ściśle określonej procedurze odwoławczej od wyroku, która zmusza Sencowa do przyznania się do zarzucanych mu czynów i do wystąpienia do prezydenta Putina z prośbą o akt łaski, czego z oczywistych względów reżyser zrobić nie chce – tłumaczy Jabłoński, który tak samo jak reszta środowisk twórczych nie ma wątpliwości, że proces Sencowa był pokazowy, bo reżyser od początku wojny demonstracyjnie opowiadał się po stronie Ukrainy: najpierw na Majdanie, a potem na Krymie, gdzie się urodził i mieszkał. – Po aneksji władze Rosji potraktowały go jak Rosjanina. Ołeh nie chciał rosyjskiego obywatelstwa, nigdy o nie nie zabiegał, ono zostało mu narzucone. Określa siebie jako rosyjskojęzycznego Ukraińca i tak chce być traktowany – przypomina Jabłoński. Teraz pikietuje za nim cały świat kina, a mimo jego fizycznej nieobecności pamięta o nim wiele festiwali filmowych [w październiku Sencow będzie bohaterem sekcji „Niepokorni” na toruńskim festiwalu Tofifest – red.].

Kamera albo życie

Głosy solidarności z całego globu dochodzą także do Rosji w sprawie Kiryła Serebrennikowa, czołowego reżysera rosyjskiego kina niezależnego, którego w sierpniu 2017 r. aresztowano w Sankt Petersburgu i oskarżono o defraudację 68 mln rubli przy projekcie teatralnym. Także w tym przypadku Kreml pozostaje głuchy na głosy oburzonych środowisk twórczych. Reżyser nigdy nie należał do ulubieńców władz – jego filmy były wobec Rosji krytyczne. Na przykład pokazywany w Cannes „Uczeń” był wymierzony w przymierze Cerkwi i systemu edukacji, które ma za zadanie ulepić wiernych poddanych aktualnej władzy. – Cerkiew ingeruje dziś w coraz więcej sfer naszego życia.

Może sobie na to pozwolić, bo jest mocno zespolona z władzą – mówił mi w 2016 r. w Cannes Serebrennikow. – Coraz więcej osób chce się kształcić na kapłanów, bo widzą korzyści, jakie przynosi przystąpienie do stanu duchowego. W Rosji mówi się, że od pewnego czasu popom szyje się obszerniejsze stroje, bo mocno przytyli, ale nie mają dość: zaczynają zakusy na kulturę i wiele innych obszarów. Choćby w moim rodzinnym mieście, Rostowie nad Donem, niedawno zamknięto teatr, który mnie ukształtował. Chodziłem do niego regularnie, to on sprawił, że zacząłem interesować się sztuką. To był teatr państwowy, to znaczy dotowany przez rząd. Nagle kapłani wypowiedzieli umowę najmu teatrowi, ponieważ kiedyś na tych gruntach stała cerkiew, zniszczyli ją bolszewicy. Duchowni nie liczyli się z wkładem teatru w kulturę kraju. Nikt z lokalnych polityków nie zareagował. Wszyscy przyklasnęli tej decyzji, a włodarze teatru nie mają do kogo się odwołać. To niestety nie jest pojedynczy przypadek, bo w Rosji religia coraz bardziej wychodzi ze sfery prywatnej i zawłaszcza sferę publiczną – tłumaczył Serebrennikow. Dwa lata później w Cannes pokazano jego kolejny film – obecne właśnie na naszych ekranach „Lato” – ale tym razem reżyser wywiadów już nie udzielał. Nie dostał zgody, by na czas festiwalu opuścić kraj.

Puste miejsce z rezerwacją na nazwisko to też już niemal znak rozpoznawczy Jafara Panahiego, irańskiego reżysera, którego pokochały festiwale (Złoty Lew w Wenecji, Złota Kamera w Cannes i wiele innych nagród). Panahi zwracał uwagę na niewygodne w Iranie kwestie – sytuację kobiet, patriarchat, dysproporcje społeczne, ale opowiadał o nich dyskretnie, bez ostentacyjnego wykładania problemów toczących jego ojczyznę. Ale to nie filmy poróżniły go z władzą, tylko poparcie dla zielonej rewolucji. Podczas zrywu w 2009 r. młodzi za pośrednictwem mediów społecznościowych umówili się, by wyjść na ulice i domagać się zmian. Efekt? Rozgromienie protestujących, zakaz używania w kraju Facebooka i Twittera i wyroki dla tych, którzy stanęli po stronie buntowników. Panahiego skazano początkowo na sześć lat więzienia, ale po protestach wyrok zamieniono na areszt domowy i 20 lat zakazu wykonywania zawodu.

Od tamtej pory Panahi nielegalnie nakręcił już jednak cztery filmy i wysłał je na zagraniczne festiwale, m.in. na ukrytym w kanapce dysku USB. W „To nie jest film” i „Zasłonie” pokazał swoją sytuację w areszcie, w „Taxi Teheran” wyszedł z kamerą przemysłową w miasto, a w tegorocznych „Trzech twarzach” wrócił do fabularnej opowieści. Nazwiska jego współpracowników pozostają tajne, w napisach końcowych eksponuje jedynie siebie, co budzi podejrzliwość Zachodu, który zadaje sobie pytanie: jak to możliwe, że reżyser, który igra z ogniem, wciąż żyje? W prasie pojawiły się nawet głosy, że Panahi może współpracować z władzą, bo obydwie strony miałyby z tego korzyści: reżyser uchodzi na forum międzynarodowym za męczennika, a Iranowi lecą punkty za tolerowanie wybryków twórcy. Irańczycy nie mają jednak wątpliwości, że Panahi gra fair. Kiedy rozmawiałem z teherańskimi artystami na festiwalu Fajr, przekonywali mnie, że Zachód nie jest w stanie zrozumieć zależności, jakie panują w kraju rządzonym przez ajatollahów. Choć wszyscy wiedzą, że władza nie cofnęłaby się nawet przed uśmierceniem reżysera, nie robi tego choćby ze względu na… rodzinę, z której pochodzi. Ród Panahich wciąż wzbudza w Iranie szacunek.

Z nagrodą łatwiej

Niewątpliwie Panahiego przy zdrowiu i życiu pozwala utrzymać także jego międzynarodowa sława, o czym nie mogą powiedzieć reżyserzy, którzy dopiero próbują zdobyć uznanie. Jak Kenijczyk Jim Chuchu, który w swojej ojczyźnie przez prawie trzy lata śledził z kamerą osoby identyfikujące się jako geje, lesbijki, trans albo biseksualiści. W efekcie powstał fabularyzowany dokument „Stories of Our Lives”, pokazujący światu, jak osoby LGBTQ radzą sobie w kraju, w którym inne niż heteroseksualne kontakty cielesne podlegają penalizacji – najsurowszej za seks między mężczyznami: 14 lat więzienia. Odwagą wykazał się nie tylko reżyser, ale też aktorzy. Początkowo ich nazwiska miały pozostać tajne, ale po tym, jak reżyser ujawnił swoje, zdecydowali się podać je w napisach końcowych. – Obraz został w naszej ojczyźnie zakazany, a jeden z naszych współpracowników, który został w Kenii, trafił do aresztu za to, że nakręcił film bez licencji.

Domagano się dla niego pięciu lat więzienia. Na szczęście dostał możliwość wyjścia za kaucją – mówił mi Chuchu w Berlinie. Kiedy rozmawialiśmy, sam oczekiwał na wyrok, który wobec niego ustalano zaocznie w Nairobi. Mimo to nie miał wątpliwości, czy wracać do ojczyzny. – Ktoś musi dać przykład, jak stawić czoła opresyjnej machinie w moim kraju. Ludzie LGBTQ pojawiają się w Kenii tylko za pośrednictwem oglądanych w internecie filmów i seriali. Ludzie są świadomi istnienia nieheteronormatywnych zachowań, ale uważają, że to problem Północy albo choroba, która stamtąd przybyła. Ja chcę pokazać, że to coś normalnego, dlatego wracam do kraju jako normalny człowiek, a nie zastraszony reżyser, gotowy przyznać, że zrobił film na modłę zgniłej Północy – tłumaczył mi Chuchu. Nagroda w konkursie Teddy Award na Berlinale dla najlepszego filmu o tematyce LGBTQ wystarczyła, by władze Kenii spojrzały na reżysera litościwszym okiem. Szkoda, że ani Sencow, ani Serebrennikow czy Panahi na podobną pobłażliwość władz na razie nie mają co liczyć. g

© Wszelkie prawa zastrzeżone

Okładka tygodnika WPROST: 38/2018
Więcej możesz przeczytać w 38/2018 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 38/2018 (1853)

  • Niektóre pytania wiodą na manowce 16 wrz 2018, 20:00 Co powinni zrobić sędziowie Sądu Najwyższego, którzy otrzymali pisma od prezydenta Andrzeja Dudy informujące, że nie wyraził on zgody na dalsze pełnienie przez nich funkcji? Czy Unia Europejska ma prawo zajmować się sytuacją... 3
  • Dieta zapobiega nowotworom 16 wrz 2018, 20:00 Odpowiedni sposób odżywiania zmniejsza ryzyko wystąpienia chorób cywilizacyjnych, także nowotworów. Warto postawić na piramidę zdrowego żywienia. 5
  • Niedyskrecje parlamentarne 16 wrz 2018, 20:00 POLITYCY PLATFORMY OBYWATELSKIEJ SĄ W DOSKONAŁYCH HUMORACH PO OSTATNIEJ KONWENCJI KOALICJI OBYWATELSKIEJ. Uważają, że wypadła nadspodziewanie korzystnie, szczególnie że jak za dawnych dobrych czasów udało się pozyskać sojusznika z... 6
  • Obraz tygodnia 16 wrz 2018, 20:00 3 mln plastikowych słomek trafia codziennie do polskich koszy na śmieci. Akcja „Tu pijesz bez słomki” ma zwrócić uwagę na zanieczyszczanie środowiska niepotrzebnymi jednorazówkami z plastiku Wygrana Olga Tokarczuk Autorka... 10
  • Info radar 16 wrz 2018, 20:00 Co wiezie prezydent Duda z Leżajska do Białego Domu Byłem w parlamencie w Strasburgu w czasie przemówienia szefa Komisji Junckera i mogę zaświadczyć, że nie trzeba było puszczać żadnych oklasków z taśmy. To, że chadeckiemu politykowi... 12
  • Nowacka: rozsądek czy zdrada 16 wrz 2018, 20:00 Lewo W NASZEJ HISTORII ESTYMĄ WIELKĄ CIESZY SIĘ ZASADA „MIERZ SIŁY NA ZAMIARY”. Towarzyszyła ona od zawsze patriotycznej polityce (a znamy inną?) i nader często prowadziła do klęsk, chaosu oraz pobojowisk, na których budowaliśmy,... 18
  • Dopadł mnie antysemicki ściek 16 wrz 2018, 20:00 Nie zgadzam się z wizją państwa, które utożsamia nowoczesność z wieżowcami i kolejnymi centrami handlowymi – mówi Jan Śpiewak, kandydat na prezydenta Warszawy, i opowiada, co się stało, gdy ujawnił swoje żydowskie korzenie. 20
  • Drużyna cienia 16 wrz 2018, 20:00 Nowy rzecznik prezydenta Błażej Spychalski to słabszy od poprzednika przeciwnik dla Krzysztofa Szczerskiego, nazywanego kąśliwie wiceprezydentem. Ale nie jest osamotniony. 24
  • Samobójcze nastroje w Strasburgu 16 wrz 2018, 20:00 Niektórzy mówią z emfazą o „końcu ery wolnego internetu” (np. poseł Piotr Apel). Inni tego rodzaju opinie nazywają „wielkim kłamstwem”, zaklinając się, że chodzi im o bezpieczeństwo użytkowników sieci (np. europoseł Tadeusz... 27
  • Czas protestów. Rządzie, płać! 16 wrz 2018, 20:00 500 zł na dziecko, 300 zł wyprawki szkolnej, zapowiedź dodatku finansowego dla emerytów, program „Mieszkanie plus”, zapowiedź wielomilionowych wydatków na Centralny Port Komunikacyjny – to musiało prędzej czy później zaowocować... 28
  • Kiedy serce nie daje rady 16 wrz 2018, 20:00 Killer number one – tak o chorobach serca mówią lekarze. Dolegliwości serca jednak lekceważymy, a jak ognia boimy się nowotworów. Tymczasem to właśnie choroby układu krążenia są najczęstszą przyczyną zgonów Polek i Polaków. 32
  • Pięć rzeczy, których nie wiesz o sercu 16 wrz 2018, 20:00 Czy serce może pęknąć? Co łączy zaburzenia erekcji z chorobami serca? Dlaczego warto wyleżeć grypę? Zaskakujące fakty o najważniejszym organie człowieka. 39
  • Seks po zawale 16 wrz 2018, 20:00 U pacjentów z chorobą wieńcową wskazana jest aktywność fizyczna, w tym seks. Poprawia ona krążenie, oddech oraz zmniejsza lęk i depresję – mówi dr hab. prof. nadzw. Edyta Smolis-Bąk z Instytutu Kardiologii w Aninie. 42
  • Lepiej zapobiegać niż leczyć 16 wrz 2018, 20:00 Ryzyko przedwczesnej śmierci może zagrażać każdemu z nas. Możesz je znacznie zredukować, jeśli tylko chcesz i masz wystarczająco silną wolę. 44
  • Związek na umowę śmieciową 16 wrz 2018, 20:00 Razem mieszkają, spłacają kredyt, gotują i uprawiają jogging. Umówili się na wspólne życie, ale się nie kochają. 46
  • Emisariuszka 16 wrz 2018, 20:00 Macie wyprane mózgi przez antychińską i antykomunistyczną propagandę! Zachód chce zniszczyć Chiny, dokładnie tak samo jak zniszczył ZSRR! Chiny przez tysiąclecia były najpotężniejszym państwem świata i znowu będą! –... 49
  • Prohibicja po polsku 16 wrz 2018, 20:00 Coraz więcej miast wprowadza nocną prohibicję. I, wbrew pozorom, mieszkańcy wcale nie narzekają. Nie w smak to tylko branży i właścicielom małych sklepów, którzy żyją z nocnych klientów. 51
  • Lotniskowe gry 16 wrz 2018, 20:00 Michael O’Leary, szef Ryanairu, największego przewoźnika w Europie, atakuje polski rząd, twierdząc, że budowa CPK to głupi pomysł. Mówi to nie z troski o Polskę, ale o interesy własnej firmy. 54
  • Hossa Bessa 16 wrz 2018, 20:00 Żałoba na parkiecie Ponad 65 proc. inwestorów spodziewa się spadków na warszawskiej giełdzie. Tak źle jeszcze nie było w całej historii badania, które od siedmiu lat prowadzi Stowarzyszenie Inwestorów Indywidualnych. Co tydzień bierze... 56
  • Orły z Podkarpacia nagrodzone 16 wrz 2018, 20:00 Przedsiębiorcy, samorządowcy i artyści zostali uhonorowani podczas gali „Wprost” w Rzeszowie. 58
  • Napęd dla regionu 16 wrz 2018, 20:00 BorgWarner to jeden z największych pracodawców na Podkarpaciu. 60
  • Know How 16 wrz 2018, 20:00 Wielki powrót Spidermana To jedna z tych gier, o których wiadomo, że staną się klasyką. Coś, co spokojnie może leżeć na półce obok „Uncharted” czy „Last of Us”. Po latach doczekaliśmy się w końcu kolejnej odsłony gry... 61
  • Krynica biegaczy 16 wrz 2018, 20:00 Biegi, na które wydano 8,6 tys. numerów startowych, spotkania z gwiazdami sportu, koncerty. 9. TAURON Festiwal Biegowy w Krynicy-Zdroju pobił rekordy frekwencji. 62
  • Cztery kółka do wynajęcia 16 wrz 2018, 20:00 Polski klient nie tylko przekonał się do elastycznego najmu pojazdów, ale też zaczął być niezwykle wybredny – mówi Agnieszka Drzymała-Feć z firmy Rentis. 64
  • Zmierzch Europy, jaką znamy 16 wrz 2018, 20:00 Ostatnie orędzie przewodniczącego Junckera zamyka nie tylko jego europejską karierę, ale też całą epokę. Główny nurt europejski nerwowo szuka teraz sposobów obrony przed naporem populistów. 67
  • Czujemy się zagrożeni przez Rosję 16 wrz 2018, 20:00 Współpraca z Polską zwiększa nasze bezpieczeństwo – mówi Saulius Skvernelis, premier Litwy, i podkreśla, że fundamentem Unii Europejskiej są wspólne wartości. 70
  • Architektura fantastyczna 16 wrz 2018, 20:00 Drapacz chmur wysoki na milę czy łuk triumfalny w kształcie słonia – jedne z najbardziej niezwykłych pomysłów w dziejach architektury wykraczały poza swoje czasy. 74
  • Na początku był koniec 16 wrz 2018, 20:00 W „7 uczuciach” zobaczycie plejadę gwiazd, tyle że w nietypowych dla nich rolach. Zważywszy na nazwisko twórcy – Marka Koterskiego – nie dziwi, że to najoryginalniejszy film festiwalu w Gdyni. 78
  • Reżyserzy na uwięzi 16 wrz 2018, 20:00 Kirył Serebrennikow, twórca obecnego w kinach „Lata”, to jeden z przykładów, że za filmy nie tylko zyskuje się uznanie i sławę, ale też można trafić za kratki, a nawet ryzykować życie. 82
  • Wielki w Wielkim 16 wrz 2018, 20:00 Bard kojarzy wam się z artystą, który śpiewa dla 15 osób, przygrywając na gitarze? Niesłusznie! Udowodnił to poznański koncert z muzyką Gintrowskiego. 86
  • Wydarzenie 16 wrz 2018, 20:00 ROCK Stary człowiek i może Brakowało wam pięknych melodii? Brakowało wam wielkich przebojów i rytmu, który wchodzi w głowę od pierwszego przesłuchania? Czekacie, aż zrobi to jeden z młodych gwiazdorów? Czekajcie dalej. A tymczasem... 88
  • Film 16 wrz 2018, 20:00 Godność uchodźców POCHODZĄCY Z CZADU MAHAMAT-SALEH HAROUN jest jednym z najciekawszych twórców afrykańskiego kina. W „Suszy” opowiadał o rzeczywistości kraju obolałego po wojnie domowej. Teraz śledzi losy uchodźców z Bangi w... 89
  • Muzyka 16 wrz 2018, 20:00 ROCK Pozwól swemu ego umrzeć Nie zdziwię się, jeśli część fanów odwróci się od Kravitza. Nowa płyta to nie melodie, które na pierwszy plan stawiają łatwo zapamiętywalny rytm. Ale w zamian dostajemy coś cenniejszego: klimat,... 90
  • Książka 16 wrz 2018, 20:00 Wojna i zbrodnia WKRÓTCE PREMIERA „KAMERDYNERA” FILIPA BAJONA, na razie otrzymaliśmy powieść, która jest rozwinięciem scenariusza filmu. Oczywiście wzlotów artystycznych nie możemy się spodziewać, bo literatura to sztuka powstająca... 91
  • Kalejdoskop 16 wrz 2018, 20:00 Jack Wallenrod PEWNIE MAŁO KTO WIE, ŻE OD 2006 R. ISTNIEJE W WARSZAWIE MUZEUM GEN. KUKLIŃSKIEGO. Trudno tu trafić, choć placówka mieści się na Starym Mieście – wszystko przez jej rozmiary, które bardziej przypominają izbę pamięci... 92
  • Kulturalna trzynastka 16 wrz 2018, 20:00 Anna Smołowik AKTORKA TEATRALNA, FILMOWA I KABARETOW WKRÓTCE ZOBACZYMY JĄ W KOMEDII „JULIUSZ 1. Jakie zaległości kulturalne nadrobiłaś podczas urlopu? Jakiego urlopu? Na wyjazdy zawsze zabieram książki (ostatnio podróżowała ze mną... 94
  • Wilanowski matrix 16 wrz 2018, 20:00 Jest mnóstwo jacht clubów, ale nie ma wody. Są kluby golfowe, ale nie ma płaskich, zielonych pól. Angielski miesza się z ukraińskim. Polskojęzyczna mniejszość mało widoczna, wjeżdża od razu do podziemnych garaży i windą do... 95
  • Chcę chwytać dzień 16 wrz 2018, 20:00 Świetną inspiracją jest dla mnie podpatrywanie moich trzech kotów i w ogóle świata zwierząt. Z inspiracjami jest tak, że niekoniecznie je na co dzień zauważamy. Z kimś świetnie się nam rozmawia, przy jakiejś piosence lepiej się... 96
  • 5 sposobó na bezpieczną jazdę po autostradzie 16 wrz 2018, 20:00 Szybka i bezpieczna jazda mogą iść w parze. Radzimy, jak się poruszać po autostradach, by dojechać do celu cało i zdrowo. 97
  • Zrób sobie… Ziobrę 16 wrz 2018, 20:00 W ministerstwie trwają prace nad produkcją klonów Zbigniewa Ziobry, które po reformie sądownictwa mają zastąpić niezależnych sędziów. 98

ZKDP - Nakład kontrolowany