Krzyk niezgody

Krzyk niezgody

Benito Mussolini
Benito Mussolini / Źródło: Wikipedia / Domena publiczna
Od 1 września środowisko artystyczne odmienia przez przypadki słowa „faszyzm” i „antyfaszyzm”. Nie chodzi tylko o rocznicę wybuchu II wojny światowej. Opowiada o tym wystawa w Muzeum Sztuki Nowoczesnej.
Jakub Banasiak

Co mają ze sobą wspólnego „Guernica” Picassa, wystawa w warszawskim Arsenale zorganizowana w ramach V Światowego Festiwalu Młodzieży i Studentów w 1955 r. oraz tegoroczna akcja słynnego fotografa Wolfganga Tillmansa na rzecz wyborów europejskich? Kuratorzy i kuratorki wystawy „Nigdy więcej” pokazują, że spoiwem łączącym wszystkie te fenomeny jest antyfaszyzm. Czyli właściwie co? Według zespołu Muzeum Sztuki Nowoczesnej: tradycja, która może pomóc przezwyciężyć dzisiejszy kryzys demokracji. Polska pamięć historyczna definiuje antyfaszyzm jednoznacznie – jako powszechny opór przeciwko nazistowskim Niemcom.

„Nigdy więcej” wychodzi poza lokalny kontekst, przypominając, że antyfaszyzm był doświadczeniem uniwersalnym, chociaż zmieniał swoje znaczenia w zależności od momentu historycznego i szerokości geograficznej. Widz może prześledzić te przemiany za sprawą podziału wystawy na trzy bloki tematyczne – w Muzeum nad Wisłą wyeksponowano awangardę lat 30., sztukę okresu postalinowskiej odwilży oraz prace współczesne. To znakomita decyzja: dzięki niej pokaz prac, które powstały na przestrzeni niemal stulecia (najstarsza pochodzi z 1923 r., najnowsza z 2019 r.), jest spójny, a związki pomiędzy poszczególnymi sekcjami – czytelne. Wrażenie to potęguje nienaganna aranżacja wystawy: obrazy wyeksponowano na drewnianych stelażach, które mogą kojarzyć się z wiecowymi transparentami, a dodatkowo uspójniają kuratorską narrację. Zarazem „Nigdy więcej” nie unika pytań o różnice, a nawet sprzeczności antyfaszystowskiej tradycji. I właśnie to napięcie czyni pytanie o jej aktualność tak ciekawym.

„Guerniki” trzy

Złożoność wątków dotyczących antyfaszyzmu symbolizuje „Guernica”, dzieło tak ikoniczne, że aż przeźroczyste. Jednak wystawa pokazuje, że malowidło Picassa to raczej palimpsest, na którym stopniowo nadpisywane są kolejne sensy. Jako pierwszy potraktował je tak zresztą sam artysta: w Muzeum Sztuki Nowoczesnej możemy obejrzeć kanoniczny cykl fotografii Dory Maar, artystki, aktywistki i partnerki Picassa, która w maju i czerwcu 1937 r. dokumentowała powstawanie dzieła. Sekwencja fotografii pozwala stwierdzić, że wraz z postępem pracy Picasso nie tylko – co oczywiste – domalowywał kolejne elementy kompozycji, ale i niektóre partie zamalowywał. Z „Guerniki” zniknęły bowiem symbole polityczne, jak zaciśnięta pięść, międzynarodowy znak ruchu robotniczego. Malarz podjął taką decyzję po doniesieniach, że Stalin inspirował mordy na hiszpańskich anarchistach i komunistach, a zatem przeciwnikach Franco. W ten sposób „Guernica” stała się przedstawieniem ogólnie antywojennym, a nie, jak planował Picasso, antyfrankistowskim. Antyfaszyzm z obrazu zniknął. Drugi wizerunek „Guerniki”, który możemy oglądać na wystawie, namalował… Wojciech Fangor. W 1955 r. replika arcydzieła Picassa – mniejsza niż oryginał – zawisła na jednej ze zrujnowanych kamienic ciągle nieodbudowanej do końca Warszawy. „Guernica” Fangora stanowiła fragment propagandowej dekoracji V Światowego Festiwalu Młodzieży i Studentów odbywającego się pod hasłem „O pokój i przyjaźń”. Dziesięć lat po wojnie antyfaszyzm był już wpięty w zimnowojenną narrację Związku Radzieckiego i jego satelitów, oznaczając po prostu tyle co „antyimperializm”. W ten sposób „Guernica” niejako odzyskiwała wymazane przez Picassa polityczne znaczenie. Jeszcze bardziej zagmatwana jest historia monumentalnego gobelinu Goshki Macugi. Tkanina imituje wielkoskalową fotografię i przedstawia jedną z trzech gobelinowych kopii „Guerniki” wykonanych przez samego Picassa. Artysta podarował ją ONZ, gdzie do dziś wisi jako antywojenne memento. Macuga wypożyczyła ją na swoją wystawę w Whitechapel Gallery w Londynie, w której kiedyś pokazywano oryginał „Guerniki”. Zrobiła to, aby przypomnieć fakt, że kiedy Colin Powell ogłaszał w ONZ, że w Iraku znaleziono broń masowego rażenia, gobelin przezornie zakryto szafirową kotarą. „Guernica” znowu uwierała, choć był rok 2003. Praca, którą możemy oglądać z Muzeum Sztuki Nowoczesnej, dotyczy jeszcze innego epizodu: arras Macugi przedstawia księcia Williama, który wygłasza mowę na tle… gobelinu wypożyczonego przez artystkę. Sytuacja ta rzeczywiście miała miejsce – książę inaugurował działalność Whitechapel Gallery po gruntownym remoncie i skorzystał z okazji, aby zaprezentować się na tle ikonicznego dzieła. Artystka uznała, że to świetna puenta jej instalacji – oto „Guernica” po raz kolejny została zawłaszczona przez politykę. Skomplikowane? Nie bardziej niż temat wystawy „Nigdy więcej”. Czym zatem jest antyfaszyzm?

W lewo zwrot!

Wystawa w Muzeum Sztuki Nowoczesnej nie tylko pokazuje uniwersalny wymiar antyfaszyzmu, lecy także – a może przede wszystkim – przypomina, że jest to ruch w swym rdzeniu lewicowy. To niebagatelna konstatacja w kraju, w którym ideową afiliację antyfaszyzmu wyparła dominująca narracja wokół II wojny światowej pospołu z doświadczeniem komunizmu, który na wiele lat skompromitował lewicową agendę. „Nigdy więcej” otwierają prace Grupy Krakowskiej, lewicowej formacji, w skład której wchodzili tak wybitni artyści jak Jonasz Stern czy Sasza Blonder. Na zaprezentowanych obrazach i grafikach oglądamy robotnicze protesty, więźniów politycznych i industrialne pejzaże. Kapitalna jest niewielka praca Bronisława Wojciecha Linkego – groteskowe przedstawienie stugębnej robotniczej masy (dosłownie) i szpaleru żołnierzy w maskach gazowych pod proporcem z banknotu i hasłem „Buk i ojczyzna”. Komunistyczną orientację antyfaszyzmu ukazują także portrety działaczy ruchu robotniczego pędzla w wybitnej amerykańskiej malarki Alice Neel, ale w tej części wystawy znajdziemy również kanoniczne fotomontaże Johna Heartfielda i radykalne karykatury George’a Grosza – zadeklarowanych antyfaszystów. W latach 30. lewicowy wydźwięk antyfaszyzmu był oczywisty.

Sytuacja skomplikowała się po II wojnie światowej (choć losy „Guerniki” pokazują, że była już ambiwalentna pod koniec dekady). Kuratorzy wystawy używają celnego sformułowania: mówią mianowicie o „korupcji” antyfaszyzmu w okresie stalinowskim. Tu przykładem może być obraz Erny Rosenstein z 1950 r. pt. „Odezwa PPR (1942)” – choć z pewnością nie jest to dzieło socrealistyczne. „Korupcja” kończy się wraz z odwilżą. I choć nowe badania dowodzą, że charakter odrodzenia artystycznego po stalinizmie starannie reżyserowały władze, bez wątpienia zwrot twórców w stronę idei humanistycznych był szczery. Antyfaszyzm z topornej propagandy zmieniał się w głos w dyskusji o godności człowieka, co oddają prace Andrzeja Wróblewskiego, Aliny Szapocznikow czy Waldemara Cwenarskiego. Emancypacyjny ładunek „socjalistycznego humanizmu” okazał się na tyle silny, że władze szybko zdecydowały się na wygaszenie zainicjowanego w czasie odwilży kierunku. Antyfaszyzm znowu stawał się tradycją niewygodną.

Nigdy więcej?

Im bliżej współczesności, tym więcej wątpliwości budzi aktualność antyfaszyzmu. Trwałość narracji antyfaszystowskiej zakłada wszak trwałość samego faszyzmu. Czy oznacza to więc, że dzisiejsze zagrożenia – populizm, nacjonalizm, homofobia – można zamknąć w tym właśnie pojęciu? Wszystko zależy od definicji. Mark Bray, autor głośnej książki „Antifa: The Anti-Fascist Handbook”, zauważa, że większość ludzi postrzega faszyzm na zasadzie „wszystko albo nic”. W konsekwencji antyfaszystowskie hasła traktowane są jak histeria, a faszyzm wyobrażany jest jako totalitarny reżim, który „jest dziś przecież niemożliwy”. Bray wskazuje jednak, że tak samo traktowano protesty wobec Mussoliniego i Hitlera. A dziś niepokojące tendencje zdają się nasilać. Dlatego badaczki takie jak Joanna Tokarska- -Bakir zamiast o dosłownym powtórzeniu historycznych scenariuszy wolą mówić o ponadczasowych cechach zachowań faszystowskich.

Na najbardziej ogólnym poziomie chodzi o stworzenie szczelnej, hierarchicznej wspólnoty z figurą wodza na czele, a następnie wykluczenie z niej wszystkich, którzy nie chcą się do niej przyłączyć, szczególnie tych „niepasujących”, „zepsutych”. Faszyzm obiecuje bezpieczeństwo, a jednocześnie podsyca obawy przed przyszłością. Współczesna część wystawy pokazuje, że obecnie artyści rozumieją antyfaszyzm jako ruch antywojenny, prodemokratyczny, antynacjonalistyczny czy też po prostu równościowy. Wyczuleni na najmniejsze społeczne drgania, starają się tropić momenty, w których przejawiają się (post)faszystowskie tendencje. Znakomicie widać to na przykładzie kanonicznych kolaży Marthy Rosler, na których wojenne obrazy wplecione zostały w idylliczne mieszczańskie scenki rodem z amerykańskiego snu. Klasyczka światowej sztuki zdaje się mówić, że tylko od nas zależy, czy zgodzimy się na przemoc. Równie ważne są jednak postawy społeczne. W lirycznej, ale i politycznej pracy Alice Creischer całuje uszminkowanymi ustami strony tabloidu „Bild”, który przyczynił się do wzrostu antyimigranckich nastrojów, a wcześniej bagatelizował neonazistowskie ataki. Z kolei Hito Steyerl, gwiazda dzisiejszej sztuki, we wstrząsającym wideo krok po kroku pokazuje, jak doszło do spalenia domu Toniego Abrahama Meriny, ostatniego Żyda w Badenhausen.

Nie w czasie wojny, kiedy Badenhausen ogłoszono „miastem wolnym od Żydów” (Judenfrei), ale w roku 1993. I w końcu akcja Wolfganga Tillmansa, który zaangażował się w kampanię przeciwko brexitowi, a w tym roku agitował na rzecz uczestnictwa w eurowyborach. To antyfaszyzmna najbardziej ogólnym poziomie: dowartościowanie zjednoczonej Europy wobec rosnących w siłę nacjonalizmów. Akcja Tillmansa to zresztą przykład szerszej tendencji, którą czuje się w „Nigdy więcej”. Nie ma tu sztuki krytycznej, zdaniem kuratorów ledwie wskazującej problemy, ale niedającej recept na ich rozwiązanie. Czy rzeczywiście zagraża nam dzisiaj faszyzm? Rzecz w tym, że nie da się wytyczyć ostrej granicy, za którą będzie można stwierdzić, że definicja została spełniona. Stanie się to jasne dopiero, kiedy będzie za późno. Dlatego też „Nigdy więcej” inauguruje obchody Roku Antyfaszystowskiego, cyklu wystaw, dyskusji i innych wydarzeń, które potrwają aż do maja 2020 r. – 75-tej rocznicy zakończenia II wojny światowej. Warto śledzić tę inicjatywę (szczegóły na stronie: www.rokantyfaszystowski.org). I jeszcze uważniej – rzeczywistość.

Okładka tygodnika WPROST: 38/2019
Więcej możesz przeczytać w 38/2019 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 38/2019 (1903)

  • Politycy pod wpływem 15 wrz 2019, 20:00 Gdy w ubiegłym tygodniu rzecznik praw obywatelskich składał w parlamencie doroczne sprawozdanie ze swej działalności, na sali obrad słuchało go 14 posłów. Podobno w tym samym czasie w sejmowej restauracji było ich znacznie więcej.... 3
  • Niedyskrecje parlamentarne 15 wrz 2019, 20:00 JAROSŁAW GOWIN MOCNO SPRZECIWIŁ SIĘ PROPOZYCJI ZNIESIENIA LIMITU 30-KROTNOŚCI SKŁADEK NA ZUS. Co więcej, w dzienniku „Rzeczpospolita” zapowiedział nawet, że jeśli pomysł zostanie wprowadzony, poda się do dymisji. Krytykę Jarosława... 6
  • Obraz tygodnia 15 wrz 2019, 20:00 4,4 mln dol. – zmieniając tryb życia na oszczędny, zapłacili Michael Douglas i Catherine Zeta-Jones za nowy dom. Poprzedni sprzedali za 20,5 mln dol. Wygrany Jan Komasa – jego film „Boże Ciało” został polskim kandydatem do Oscara... 9
  • Info radar 15 wrz 2019, 20:00 Pensja minimalna – strzał w dziesiątkę Jak dowiedział się „Wprost”, pomysł podwyższenia pensji minimalnej miał zostać zaczerpnięty od prof. Elżbiety Mączyńskiej, prezes Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego, wykładowczyni Szkoły... 10
  • Bez gadania 15 wrz 2019, 20:00 Rośnie brexitowa gorączka, więc żeby posłowie nie wadzili premierowi, zawiesza się parlament. U nas podobnie – po co nam Sejm? 13
  • Sejm na gazie 15 wrz 2019, 20:00 Zaszywają się w pokoju hotelu poselskiego, wyłączają telefon i znikają dla świata na dzień, dwa, czasem kilka. Zdarza się, że pod wpływem alkoholu uczestniczą w sejmowych posiedzeniach, a nawet udzielają wywiadu w mediach. O problemie alkoholizmu wśród polityków się nie mówi,... 15
  • Nielegalne procenty na Wiejskiej 15 wrz 2019, 20:00 Dwa lata temu tygodnik ,,Wprost” ujawnił, że w sejmowym barze handlowano alkoholem bez zezwolenia. Teraz nasze informacje potwierdził sąd. 19
  • Leczyłam polityków 15 wrz 2019, 20:00 Na leczeniu mieliśmy posłów zasiadających obecnie w sejmowych ławach – mówi terapeutka uzależnień Ewa Woydyłło-Osiatyńska. 21
  • Opozycjo, zmień szachownicę! 15 wrz 2019, 20:00 Liberalne elity muszą zrozumieć, że Prawo i Sprawiedliwość nie jest wypadkiem przy pracy. Jest konsekwencją globalnych procesów, które zachodzą w światowej gospodarce i kulturze. 24
  • Nadzieja 15 wrz 2019, 20:00 Galopująca płaca minimalna zagrożeniem dla nas wszystkich”, „Przedsiębiorcy są pewni. Pomysł PiS pogrąży polski rynek pracy” – biją na alarm eksperci i dziennikarze ekonomiczni. Dokładnie tak samo jak w 2015 r., kiedy PiS... 28
  • Asekuracja złotówką 15 wrz 2019, 20:00 Otwarty wielki unijny rynek oraz własna waluta – oto dwa główne filary wieloletniej pomyślności naszej gospodarki. Tak przynajmniej wynika z interesujących debat toczonych podczas krynickiego Forum Ekonomicznego 2019. To Stefan Kawalec... 30
  • Czekam na góralski coming out 15 wrz 2019, 20:00 Wierzę, że kiedyś górale i góralki LGBT z Podhala będą mieli odwagę i możliwości pokazać, że też tu żyją i nie są obywatelami drugiej kategorii – mówi Krzysztof Trebunia-Tutka, góral, muzyk, nauczyciel, architekt. 33
  • Czaszki niezgody 15 wrz 2019, 20:00 Wypreparowane ludzkie czaszki odnalezione w zakamarkach Uniwersytetu Wrocławskiego pochowano przed 14 laty z honorami jako szczątki polskich oficerów zamordowanych w Katyniu. Dzisiaj budzą się wątpliwości. 38
  • Rzeź na szkolnych zebraniach 15 wrz 2019, 20:00 W szkole spotykają się ze sobą nie tylko uczniowie, lecz także rodzice, a z nimi ich różne światopoglądy, wizje i metody wychowawcze. Każdy forsuje swoje. 41
  • Minimalne szaleństwo 15 wrz 2019, 20:00 Zapowiedziany przez Jarosława Kaczyńskiego wzrost płacy minimalnej do 4 tys. zł zaszokował polskich przedsiębiorców. Okazuje się, że na zmianach wcale nie muszą zyskać polskie rodziny, tylko Ukraińcy. A woźny wkrótce będzie zarabiać więcej niż nauczyciel. 44
  • Technologiczny luksus 15 wrz 2019, 20:00 Nowoczesna technologia wpływa na każdy aspekt naszego życia, także na rynek dóbr luksusowych. Na rynku jubilerskim pojawiły się diamenty stworzone przez człowieka. Tańsze i większe, ale równie piękne jak naturalne. 48
  • Hossa Bessa 15 wrz 2019, 20:00 Emerytura pana Alibaby Jack Ma, czyli najbogatszy człowiek w Chinach, właśnie skończył 55 lat i przechodzi na emeryturę. Twórca Alibaby, drugiego po Amazonie największego sklepu internetowego na świecie, zaczynał od oprowadzania... 50
  • Ważna jest energetyczna niezależność 15 wrz 2019, 20:00 Kiedy uwolnimy się od rosyjskiego gazu, jak ominiemy gazociągi pod kontrolą Gazpromu i co dalej z polskimi złożami na Morzu Północnym – na takie tematy dyskutowali w Krynicy uczestnicy dwóch debat poświęconych rynkowi gazu w Europie. 51
  • Zielono-niebieskie miasta 15 wrz 2019, 20:00 Jaką rolę odgrywa woda w mieście i jak wpływa na jego atrakcyjność? Odpowiedzi na te pytania padną 3 i 4 października 2019 r. we Wrocławskim Centrum Kongresowym podczas drugiego międzynarodowego kongresu „Economy of a Water City”. 52
  • Do krwi ostatniej, czyli nowy bój o Komisję 15 wrz 2019, 20:00 Europosłowie ostrzą sobie zęby przed batalią o zatwierdzenie składu nowej Komisji Europejskiej. Przynajmniej kilku ej członków może mieć poważne problemy z uzyskaniem poparcia Parlamentu Europejskiego. 54
  • Msza za gejów 15 wrz 2019, 20:00 Podczas gdy w Polsce biskupi rozpętali krucjatę przeciwko osobom homoseksualnym, w Londynie z błogosławieństwem prymasa Anglii i Walii działa oficjalne duszpasterstwo LGBT. Jego współtwórcą jest Brytyjczyk o polskich korzeniach. 59
  • Emocje mniejszych braci 15 wrz 2019, 20:00 Zwierzęta są na różne sposoby namiętne, rozważne, samoświadome, kierują się logiką i mają przeróżne osobowości. Innymi słowy, są podobne do ludzi, nawet jeśli nie są takie same jak oni. 66
  • To nie jest błaha choroba 15 wrz 2019, 20:00 Osteoporozę się lekceważy, a tymczasem dane mówią, że w ciągu roku po złamaniu szyjki kości udowej umiera 20 proc. kobiet i ponad 30 proc. mężczyzn – mówi prof. Witold Tłustochowicz z Wojskowego Instytutu Medycznego w Warszawie. 70
  • Astma atakuje jesienią 15 wrz 2019, 20:00 Zbliża się trudny czas dla małych astmatyków. W naszej szerokości geograficznej najwięcej przypadków zaostrzeń tej choroby odnotowuje się właśnie we wrześniu. 72
  • Stan zapalny zabija powoli 15 wrz 2019, 20:00 Stres oksydacyjny – już sama nazwa brzmi złowrogo. Prawdziwe przerażenie może budzić jednak dopiero jego wpływ na organizm. 74
  • W imię ojca 15 wrz 2019, 20:00 Znaleźliśmy się w momencie, w którym nie warto robić filmów o dupie Maryny. Jak wygramy, wrócą przyzwoitość, tolerancja, demokracja, znowu będziemy mogli sobie pozwolić na rozrywkę – mówi Xawery Żuławski, reżyser „Mowy ptaków”. 76
  • Krzyk niezgody 15 wrz 2019, 20:00 Od 1 września środowisko artystyczne odmienia przez przypadki słowa „faszyzm” i „antyfaszyzm”. Nie chodzi tylko o rocznicę wybuchu II wojny światowej. Opowiada o tym wystawa w Muzeum Sztuki Nowoczesnej. 81
  • Wydarzenie 15 wrz 2019, 20:00 Jakub Demiańczuk Czytanka z niepodległości Życiorys Józefa Piłsudskiego to wymarzony materiał na historyczny thriller – pełen napięcia, emocji i gwałtownych zwrotów akcji. W filmie Michała Rosy niewiele z tego można znaleźć: ponad... 84
  • Film 15 wrz 2019, 20:00 Popowa walka klas To Złota Palma ostatniego festiwalu canneńskiego. Kino świeże i niepokojące, łączące style i konwencje. – Ekonomiczne podziały i wzajemna agresja wymykają się w Korei spod kontroli – mówił mi Bong Joon-Ho. – W... 85
  • Muzyka 15 wrz 2019, 20:00 Dziewczyny z tamtych lat Korzenie całej twórczości Natashy Khan, czyli Bat For Lashes, tkwią w muzyce pop z lat 80. – zarówno tej prostej i skocznej, jak Bananarama, jak i bardziej wysublimowanej, w stylu Cyndi Lauper. Nigdy jednak ów... 86
  • Książka 15 wrz 2019, 20:00 Bezradność O Grzegorzu Uzdańskim, człowieku wielu talentów, zrobiło się głośno trzy lata temu, gdy debiutował w prozie „Wakacjami”. Teraz jego bardzo dobra druga książka potwierdza, że pisarz się rozwija i jeszcze będzie nas... 87
  • Kalejdoskop 15 wrz 2019, 20:00 Blichtr i mrok dawnego porno W nowym sezonie przebojowego serialu postępuje w najlepsze emancypacja pracownic seksbiznesu. Jest połowa lat 80. Eileen (zadziorna i magnetyczna Maggie Gyllenhaal) męczy już kręcenie bitych według sztancy... 88
  • Warszawo ma! 15 wrz 2019, 20:00 Po raz pierwszy w pełni świadomie znalazłem się w Warszawie w 1993 r., kiedy wracałem ze Szwajcarii samolotem. Wcześniej były jakieś wizyty, ale że w śpioszku, to nie liczę. Ścianek ani bankietów w każdym razie nie było. Jako... 90
  • Lifestyle z troską o środowisko 15 wrz 2019, 20:00 Chcesz być modny, musisz być eko. I dobrze, choć przyznać trzeba, że niektóre propozycje zatroskanych o losy Ziemi producentów mogą zaskakiwać. 92
  • Kieślowski zwracał się do mnie „Misiek” 15 wrz 2019, 20:00 Co mnie inspiruje mówi Mirosław Baka 94
  • Kruche jak szczęście 15 wrz 2019, 20:00 Andruty to smak dzieciństwa. Nie wszyscy jednak wiedzą, że te cienkie płatki ciasta szczególne miejsce zajmują w Kaliszu. 96
  • Jak opatentować wynalazek 15 wrz 2019, 20:00 Uzyskanie patentu daje prawo do wyłącznego korzystania ze swojego wynalazku. Jak dopełnić formalności? 97
  • Zrób sobie... Szyca 15 wrz 2019, 20:00 Naprawdę bombowa była młodość Marszałka. Pomóżmy unieść ciężar jego legendy Borysowi Szycowi, który wciela się w postać Piłsudskiego w najnowszym filmie Michała Rosy. 98

ZKDP - Nakład kontrolowany