Najstarsza osada świata

Najstarsza osada świata

Rozmowa z prof. Ryszardem Mazurowskim z Uniwersytetu Warszawskiego, odkrywcą najstarszego miasta świata – Tell Qaramel.
Wprost : Jak się znajduje najstarsze miasto świata?

Prof. Ryszard Mazurowski: Trzeba mieć dużo szczęścia. Oczywiście, niezbędna jest doskonała znajomość terenu i historii prowadzonych w danym regionie badań. Gdy w 1998 roku wybrałem się na rekonesans do północnej Syrii, zjechałem cały region Aleppo.

To tam, gdzie w latach 30. XX w. prowadził badania brytyjski archeolog Max Mallowan, mąż Agathy Christie?

Mallowan pracował w Al-Dżazirze w północno- zachodniej części Syrii, gdzie zbiegają się granice tego kraju, Turcji i Iraku. Rejon na północ od Aleppo, nad rzeką Quweiq, to prawdziwa archeologiczna terra incognita. Jedyne badania prowadzili tam Francuzi w latach 70. XX. W całym tym regionie, którego powierzchnia jest podobna do powierzchni zajmowanej przez województwo podlaskie, wykonano tylko dwutygodniowe badania sondażowe w Tel Rifat. W 1978 r. Qaramel odwiedził słynny francuski archeolog Jacques Cauvin, ale uznał, że osadnictwo z okresu tzw. neolitu przedceramicznego jest na tellu [tell to typ stanowiska archeologicznego utworzonego z nawarstwiających się wskutek osadnictwa szczątków osad ludzkich – przyp. red.] bardzo zniszczone i nie warto tam kopać. Strasznie się pomylił. Kiedy przyjechałem tam w 1998 r., również zobaczyłem na powierzchni tellu tylko zniszczony i przemieszany materiał. Ale kierując się moimi wcześniejszymi doświadczeniami z prac w Europie i na Bliskim Wschodzie, postanowiłem przeprowadzić szybki rekonesans dookoła pagórka. I to był strzał w dziesiątkę. Okazało się, że osada z okresu neolitu przedceramicznego prawie w całości znajduje się poza tellem, który powstał z pozostałości późniejszego osadnictwa. Już za pierwszym podejściem wstrzeliliśmy się w sam środek pięciu kamiennych wież, najstarszych budowli monumentalnych świata.

Czy już je odkopaliście?

Tych pięć najstarszych na świecie wież o średnicy 6-7,5 m to jeszcze nic. Podejrzewamy, że w nieodsłoniętej części stanowiska kryje się ich więcej. Mało tego, pod najstarszą z nich odkryliśmy konstrukcję o ewidentnie sakralnym charakterze, którą wstępnie datujemy na XII lub nawet XIII tysiąclecie p.n.e. W Tell Qaramel odkryliśmy też najstarszą na świecie świątynię, starszą o ponad tysiąc lat od słynnych świątyń w Göbekli Tepe w południowej Turcji. Pod podłogą sanktuarium i pod ścianami odkopaliśmy jamy grobowe z pochówkami ludzkimi. W jednej znajdował się szkielet z rytualnie odciętą głową, która złożona była oddzielnie, przy ścianie świątyni. Tuż obok pochowano dwie pary byków. W apsydzie na wprost wejścia znajdowała się stela z zagłębieniami. Kusi, żeby ją porównać do tabernakulum w katolickich kościołach, bo na pewno była to rzecz o wielkim znaczeniu kultowym. W tej samej apsydzie znaleźliśmy też pochówek człowieka oraz pantery. W pobliżu świątyni odkryliśmy 34 groby. Wygląda na to, że mieszkańcy osady za wszelką cenę pragnęli być pochowani właśnie w tym miejscu. Niektóre szkielety zostały dosłownie na siłę wciśnięte w wąską przestrzeń obok ściany budowli. Tell Qaramel to najstarsza znana dotychczas osada świata ze stałą architekturą i obiektami publicznymi, które miały służyć nie jednej rodzinie, lecz wszystkim mieszkańcom. Mamy także inne rewelacyjne znaleziska, na przykład tzw. dom z bukranionami, czyli wielkimi, plastycznymi, kamiennymi dekoracjami w kształcie głowy byka z rogami, podobnymi do tych, które znaleziono na słynnym stanowisku Çatal Höyük, ale o wiele większymi i starszymi od tamtych o ponad 5 tys. lat.

Skąd wiadomo, że są starsze?

Osadnictwo rozpoczęło się tam w XIII lub XII tysiącleciu p.n.e., a skończyło w 9400 p.n.e. Ustaliło to Gliwickie Laboratorium Radiowęglowe Instytutu Fizyki Politechniki Śląskiej na podstawie zebranych przez nas 68 próbek organicznych, których wiek badano metodą C14.

A skąd wzięliście na to wszystko pieniądze?

Niektóre badania, niezwykle ważne dla stanowiska, udaje nam się prowadzić dzięki dobrym relacjom z innymi instytucjami badawczymi. Na przykład paleobotanicznymi. Szczątki starożytnych rośli opracowuje dla nas dr George Willcox z CNRS w Lyonie w ramach własnego programu badawczego, na który sam zdobywa dofinansowanie. Gdyby nie on, niewiele wiedzielibyśmy o roślinach z Qaramel. A w porównaniu z innymi stanowiskami neolitycznymi z Bliskiego Wschodu mamy niezwykle bogatą kolekcję szczątków roślinnych. Kiedy w latach 50. XX w. Kathleen Kenyon odkopywała Jerycho, sensacją było odnalezienie pięciu ziaren zbóż. My mamy 3400 szczątków rozmaitych zbóż, głównie pszenicy samopszy i trochę jęczmienia, a łupiny i ziarna migdałów czy pistacji łącznie ważą 2,5-3 kg. Te badania są kluczowe dla zrozumienia znaczenia Tell Qaramel. Dzięki nim dowiedzieliśmy się, że mieszkańcy osady nie byli rolnikami, spożywali wyłącznie dzikie rośliny. Nie hodowali też zwierząt, ich gospodarka była oparta wyłącznie na polowaniu. To rewolucyjne odkrycie: dzieci w szkołach i studenci ciągle się uczą, że ludzie tylko dlatego zaczęli się osiedlać w większych skupiskach, bo uprawiali rolę i hodowali zwierzęta.

Dlaczego więc ci ludzie zdecydowali się zamieszkać razem? Mówimy przecież o sporej grupie, liczącej 1500-2000 osób.

Tego ciągle nie wiemy. Może chodziło o bezpieczeństwo? Wiele wskazuje na to, że osada mogła być otoczona murem. W sąsiedztwie mogły mieszkać uboższe grupy zbieracko- -myśliwskie. Ci ludzie przypuszczalnie stanowili zagrożenie dla sytych i zasobnych w zapasy pożywienia mieszkańców Tell Qaramel. Mamy na to wiele dowodów: osada trzykrotnie spłonęła, a w pobliżu ludzkich szkieletów znaleźliśmy groty strzał. Tell Qaramel leży w dolinie rzeki Quweiq, na funkcjonującym później Jedwabnym Szlaku, więc mieszkańcy osady mogli wymieniać swoje dobra na atrakcyjne towary z Anatolii: obsydian, malachit i inne kamienie półszlachetne oraz samorodki miedzi – już wówczas w Qaramel obrabianej na zimno. Odkryliśmy ponad 400 obiektów ze wspaniałą dekoracją. Jest ich więcej niż zabytków ze wszystkich współczesnych Qaramel osiedli bliskowschodnich. Mieszkańcy osady opiekowali się kalekami, o czym świadczy szkielet kulawego mężczyzny, który dożył późnego wieku. Wynika z tego, że wysoki rozwój kulturowy nie musi być związany z gospodarką rolniczo-hodowlaną. Wręcz przeciwnie. Rolnictwo to zniewolenie człowieka, który za cenę uniknięcia głodu i zapewnienia sobie względnego poczucia bezpieczeństwa był na zawsze przywiązany do kawałka ziemi. Myśliwi z Qaramel byli wolni.

Dlaczego w takim razie człowiek zaczął uprawiać rolę?

Przypuszczalnie w wielu rejonach Bliskiego Wschodu nie miał innego wyjścia. Po niezwykle ciepłym i dość wilgotnym optimum klimatycznym trwającym do schyłku X tysiąclecia p.n.e. w wielu regionach Bliskiego Wschodu klimat zaczął się powoli zmieniać, całe wielkie terytoria stepowiały i pustynniały. Zamieszkujący je wyspecjalizowani zbieracze i myśliwi mieli właściwie tylko dwa wyjścia: wrócić do pierwotnego koczowniczego, zbieracko-łowieckiego trybu życia albo zacząć uprawiać rolę i hodować rośliny i zwierzęta. Jak wiemy z historii, większość z nich wybrała to drugie rozwiązanie. Ale w rejonie północnego Lewantu oraz na pogórzu Taurusu nadal istniały doskonałe warunki środowiskowe, bogata fauna i flora. Moim zdaniem to właśnie był najważniejszy powód osiągnięcia niezwykle wysokiego poziomu rozwoju kulturowego przez mieszkańców osady Qaramel, a także przez twórców fascynujących świątyń w Göbekli Tepe.

Wiele osób wyobraża sobie pracę archeologa jako niekończący się ciąg przygód. Jak w filmach o Indianie Jonesie.

O nie! Pamiętajmy, że my odkopujemy osadę z XI i X tysiąclecia p.n.e. Jeśli chcemy się dowiedzieć, jak naprawdę żyli wtedy ludzie, musimy zbadać mikroskopijne pozostałości. Aby zdobyć próbki prehistorycznych roślin – a przypominam, że mówimy tu o szczątkach sprzed 13 tys. lat, niekiedy naprawdę mikroskopijnych – musimy zebrać całą ziemię z wypełniska, na przykład chaty albo jamy. Całą! Później tych kilkadziesiąt kilogramów ziemi przewozimy do bazy i tam poddajemy flotacji, czyli przepłukujemy wodą w specjalnym urządzeniu, żeby oddzielić szczątki organiczne. Następnie kilka dni suszymy je w zamkniętym pomieszczeniu, pilnując, żeby nie porwał ich wiatr. Dopiero wtedy te drobiny są pakowane w torebki z dokładnie oznaczonym miejscem znalezienia i można je badać pod mikroskopem. Podobnie pracuje archeozoolog, który musi zbadać wszystkie, nawet drobne fragmenty kości, żeby określić, jakie gatunki zwierząt były konsumowane przez dawnych mieszkańców badanego stanowiska, czy zwierzęta były udomowione, jakie miały schorzenia. Z kolei antropolog bada ludzkie kości i ustala płeć, wiek oraz patologie i odniesione urazy osób, do których należały. Udało się na przykład stwierdzić, że głowy ludzi pochowanych koło świątyni zostały rytualnie odcięte nie tuż po śmierci, ale dopiero dwa dni po zgonie, po ustąpieniu stężenia pośmiertnego. Dzięki badaniom składu mineralnego kości dowiedzieliśmy się, że mieszkańcy Qaramel jedli dużo słodkowodnych ryb, prawdopodobnie z rzeki Quweiq, która płynie dosłownie 100 metrów od stanowiska. Archeolog nie pracuje za pomocą kilofa, ale malutkiej szpachelki i pędzla. Tylko w ten sposób możemy odnaleźć na przykład paciorki o wielkości 3 mm. Ziemia wydobyta na hałdę jest jeszcze przesiewana na sitach, na wypadek, gdyby kopiący coś przeoczył. Prowadzone w ten sposób prace postępują bardzo wolno. Przez 10 lat odkopaliśmy dopiero 2,45 proc. stanowiska, które rozciąga się na obszarze 3,5 ha. W archeologii jest zasada, że trzeba zostawić część stanowiska nietkniętą, dla przyszłych pokoleń, które na pewno będą miały do dyspozycji lepsze techniki badań i metody analiz laboratoryjnych. Archeolodzy za sto lat będą patrzeć na nas z uśmiechem, tak jak my na pionierów wykopalisk z XVIII i XIX w. Ale staramy się pracować jak najlepiej, żeby to był uśmiech pobłażania, a nie politowania.

Prof. Ryszard Mazurowski jest kierownikiem Zakładu Archeologii Pradziejowej Uniwersytetu Warszawskiego, specjalizuje się w archeologii neolitu, eneolitu i wczesnej epoki brązu.

Okładka tygodnika WPROST: 9/2010
Więcej możesz przeczytać w 9/2010 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 2
  • zpokrywa@.wp. IP
    Panie profesorze,czytając takie wiadomości o osiągnięciach Polskiej nauki jestem dumny, że jestem Polakiem
    • MEG FLORYDA IP
      dzi;eki za wywiad .prof.Mazurowskiemu zycze zdrowia .

      Spis treści tygodnika Wprost nr 9/2010 (1413)

      • Na stronie - Warto wiedzieć więcej 21 lut 2010, 19:00 Tym, którzy w ostatnich dniach zastygli przed monitorami telewizorów, komputerów i laptopów, proponuję proste ćwiczenie ruchowe. Proszę prawą nogę założyć na lewą i zacząć kreślić nią koła zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Po chwili, wciąż kręcąc stopą, proszę unieść prawą... 5
      • Z życia koalicji 21 lut 2010, 19:00 Platforma Obywatelska znowu chce być obywatelska, ale nie tak jak Milicja Obywatelska – co jej się ostatnimi laty zdarzało. Dlatego kandydata w wyborach prezydenckich wybiorą wszyscy członkowie PO. I to przez internet. Biedne platfusy... 6
      • Z życia opozycji 21 lut 2010, 19:00 Koń Który Mówi znów nadaje! Tym razem zaatakował dwukrotnie. Mówił coś o konkubinatach jednopłciowych i o Kaczyńskim. Oba tematy zdają się mu równie bliskie. Tydzień bez oplucia Kaczora to dla Konia czas zmarnowany, a z kolei w... 7
      • Jak płacić mniejsze podatki 21 lut 2010, 19:00 Jeśli masz przynajmniej milion złotych na koncie i znasz paru dobrych prawników, mamy dla ciebie dobrą wiadomość – możesz w ogóle nie płacić podatku dochodowego w Polsce. Dla mniej zamożnych mamy „nagrodę pocieszenia” – przy odrobinie wysiłku możecie... 9
      • Złóż PIT przez internet 21 lut 2010, 19:00 Czytanie ze zrozumieniem instrukcji na stronach Ministerstwa Finansów – strata 45 minut. Instalacja oprogramowania – kolejne 20 minut w plecy. Przyjemność wysyłania deklaracji podatkowej za pomocą komputera – bezcenna. 14
      • Strzeż się poborcy 21 lut 2010, 19:00 Co różni preparatora zwierząt od poborcy podatkowego? Preparator zdziera tylko skórę – dowcipkował swego czasu Mark Twain. O tym, że miał rację, na własnej skórze przekonuje się co roku kilkanaście tysięcy Polaków. 16
      • Moskwa angażuje się w Katyniu 21 lut 2010, 19:00 Rosyjski rząd włączy się w organizację uroczystości upamiętniających 70. rocznicę zbrodni katyńskiej – nieoficjalnie ustalił tygodnik „Wprost”. 20
      • Komorowski remisuje z Sikorskim 21 lut 2010, 19:00 Donald Tusk przyjął od członków zarządu Platformy zakłady dotyczące prezydenckich prawyborów. Z nieoficjalnych ustaleń „Wprost” i „Dżungli politycznej” TVP Info wynika, że w tym wirtualnym pojedynku Bronisława Komorowskiego z Radosławem Sikorski padł... 20
      • Skaner 21 lut 2010, 19:00 20
      • Mit Hitlera 21 lut 2010, 19:00 Ian Kershaw należy do najwybitniejszych współczesnych historyków. Jego biografia Hitlera uznawana jest przez znawców przedmiotu za dzieło wybitne, niezbędne do zrozumienia fenomenu władzy największego zbrodniarza wszech czasów. Być... 20
      • Młodzież do urn! 21 lut 2010, 19:00 Grzegorz Dolniak, wiceprzewodniczący klubu PO, ogłosił ostatnio, że Plaforma pracuje nad ustawą obniżającą wiek wyborczy w wyborach samorządowych do 16 lat. Wszystko wskazuje jednak na to, że pierwsza za tę kwestie weźmie się lewica. 22
      • Umarłe miasto 21 lut 2010, 19:00 Było nazywane Paryżem Zachodu i uznawane za symbol potęgi gospodarczej USA. Teraz Detroit umiera – po pięknych budynkach zostały zgliszcza, po fabrykach – ruiny, a po czasach prosperity – 50-procentowe bezrobocie. 28
      • Kolejowy lifting 21 lut 2010, 19:00 Średni wiek polskiego taboru kolejowego to prawie 30 lat. 28
      • Inwestycja w złoto 21 lut 2010, 19:00 Dotychczas na zimowych igrzyskach olimpijskich Polska zdobyła tylko jeden złoty medal. 28
      • Puls gospodarki 21 lut 2010, 19:00 28
      • Przegląd prasy zagranicznej 21 lut 2010, 19:00 Łukaszenka przeciw PolakomFrankfurter Allgemeine ZeitungRepresje reżimu w MińskuRepresje przeciwko Polakom na Białorusi pokazują, że nie należy wierzyć w „zwiastuny liberalizacji" reżimu w Mińsku, którymi uzasadniano w... 30
      • Litery hazardu - czyli alfabet afery 21 lut 2010, 19:00 Wątki afery hazardowej mnożą się w tempie geometrycznym. Dla tych więc, którzy już się zgubili w meandrach dociekań posłów śledczych i odpowiedzi świadków, przygotowaliśmy słownik „hazardówki”. Uwaga: wszelkie podobieństwo opisanych osób i praktyk do... 32
      • Piwo w sieci 21 lut 2010, 19:00 Mądry ten, kto wymyślił piwo – powiedział Platon. Po wiekach wtórował mu Benjamin Franklin, twierdząc, że piwo jest dowodem na to, iż Bóg nas kocha i chce, byśmy byli szczęśliwi. Dziś ci, co piwo kochają, zalety boskiego napoju opiewają... w internecie. 34
      • Zapytaj Wprost - Wędka, nie ryba 21 lut 2010, 19:00 Na pytania czytelników internetowego wydania „Wprost” odpowiada Elżbieta Bieńkowska, minister rozwoju regionalnego. 35
      • Zostały mi trzy komórki mózgowe 21 lut 2010, 19:00 Rozmowa ze Stanisławem Żelichowskim, przewodniczącym Klubu Poselskiego PSL 36
      • Załatwiacze.pl 21 lut 2010, 19:00 Na przyjęciu rządowym chodzi samotnie jakiś facet. Podchodzi do grupy rozmawiających gości, ale nikt nie zwraca na niego uwagi. Przechodzi do następnej, ale zajęci rozmową z wicepremierem sekretarze stanu i szefowie gabinetów politycznych nie zauważają nawet jego osoby.... 39
      • Jak (nie)pracują politycy 21 lut 2010, 19:00 Wysępić pytanie od kolegi, sprowokować sprzeczkę z marszałkiem, powspominać odeszłych bohaterów – są różne sposoby na podciągnięcie się w rankingach politycznych pracusiów. Kto więc naprawdę haruje, a kto tylko markuje? I jak odróżnić jedno od drugiego? 40
      • Mgławica Sekuły 21 lut 2010, 19:00 Dla PiS jest dziś jednym z głównych wrogów. W Platformie Obywatelskiej urasta do rangi człowieka, który może przesądzić o karierze politycznej najważniejszych ludzi w partii. Tymczasem jeszcze pół roku temu mało kto wiedział o istnieniu Mirosława Sekuły. 46
      • "Świnie" grożą euro? 21 lut 2010, 19:00 Matematyk Hugo Steinhaus mawiał, że „są kłamstwa, wielkie kłamstwa, a dalej już tylko statystyka”. Ostatnio jednak okazało się, że po statystyce jest jeszcze coś – grecka statystyka. I to ona miałaby odpowiadać za rozpad strefy euro. W rzeczywistości Grecy... 48
      • Musimy elastyczniej dobierać dostawców 21 lut 2010, 19:00 Rozmowa z prof. Włodzimierzem Marciniakiem, politologiem, wykładowcą w Wyższej Szkole Biznesu w Nowym Sączu 50
      • Gazowi kochankowie 21 lut 2010, 19:00 Zawarte kilka tygodni temu gazowe małżeństwo Polski i Rosji budzi większe emocje niż związek Kazimierza Marcinkiewicza z Isabel. Jedni twierdzą, że będzie niezwykle udane, inni już radzą składać wniosek rozwodowy. To publicystyka. Eksperci twierdzą, że w rzeczywistości gazowy... 52
      • Uwodziciel z Wall Street 21 lut 2010, 19:00 Na początku karmił świnie i sprzątał stajnie. Później stworzył zupełnie nowe metody inwestowania i uczył fachu samego Warrena Buffetta. W jednej ze swoich książek szczerze wyznał, że oprócz giełdy uzależniony jest od seksu i kobiet. Benjamin Graham całym swoim życiem... 54
      • Głos z Ameryki - Rządy strachu 21 lut 2010, 19:00 Od trzech lub czterech lat na światowych rynkach inwestycyjnych można obserwować dziwne zjawisko. Na ogół notowania aktywów, a przede wszystkim ceny akcji spółek amerykańskich i zagranicznych, ceny na giełdach towarowych oraz kursy walut, wzrastają lub spadają jednocześnie. 55
      • Blondynki na informatykę 21 lut 2010, 19:00 Kobiety nie nadają się na informatyków? Lawrence Summers, rektor Uniwersytetu Harvarda, stwierdził, że kobiety nie są na tyle inteligentne, żeby dorównać w pracy informatyka mężczyznom. I natychmiast stracił posadę. Słusznie, bo kobiety także w świecie komputerów mogą dorównać... 58
      • Maski depresji 21 lut 2010, 19:00 Nękają cię kłopoty żołądkowe, częste biegunki, a w ostatnim okresie częściej niż zwykle boli cię głowa? Masz poczucie, że wiele drobnych dolegliwości się nasiliło i występują niemal codziennie? Skonsultuj się z psychiatrą, bo możesz mieć depresję. 60
      • Tortury na kozetce 21 lut 2010, 19:00 Dziesięcioletnia Candace Newmaker poddano leczeniu z powodu zaburzeń więzi. Zastosowano u niej tzw. psychoterapie więzi, bo była niesforna i nie chciała wykonywać poleceń macochy. Zmarła po czterech dniach leczenia, które zamiast terapią, okazało się psychiczną torturą. 62
      • Seks od kołyski 21 lut 2010, 19:00 Dotychczas dominował pogląd, że między wiekiem przedszkolnym a dojrzewaniem istnieje aseksualny okres utajenia. Nowe badania seksualności dzieci i młodzieży rzucają jednak nowe światło na to, co się dzieje przed okresem dojrzewania. 63
      • Najstarsza osada świata 21 lut 2010, 19:00 Rozmowa z prof. Ryszardem Mazurowskim z Uniwersytetu Warszawskiego, odkrywcą najstarszego miasta świata – Tell Qaramel. 64
      • Koniec gwiezdnej zimy 21 lut 2010, 19:00 Słońce budzi się z tajemniczego snu, czyli okresu bardzo małej aktywności. Może to doprowadzić do zniszczenia lub wyłączenia satelitów komunikacyjnych. Przestaną działać telewizory i telefony. A to dopiero przygrywka do czekających nas kłopotów. 67
      • Na Białorusi bez zmian 21 lut 2010, 19:00 Wezwanie na milicję i krótkie ostrzeżenie: „Albo wystąpicie z nielegalnej organizacji, albo będą kłopoty”. Tak potraktowano członków nieuznawanego przez Mińsk Białoruskiego Związku Literatów. Do aresztu trafili też uczestnicy marszu z okazji Dnia Świętego... 68
      • Slowiański Izrael 21 lut 2010, 19:00 Kiedy w latach 80. świat domagał się wolności emigracji dla sowieckich Żydów, obywatele ziemi obiecanej wyobrażali sobie typową kobietę z Kraju Rad jako rumianą towarzyszkę w chustce na głowie. Tymczasem w latach 90. bez żadnej zapowiedzi zaczęły napływać do Izraela fale... 70
      • Unii brak wspólnej wizji 21 lut 2010, 19:00 Rozmowa z Günterem Verheugenem, byłym komisarzem ds. rozszerzenia i wiceprzewodniczącym Komisji Europejskiej 72
      • Negocjacje czy walka? 21 lut 2010, 19:00 Oglądając w telewizji kolejnych amerykańskich żołnierzy czy cywilów w niewoli u żądających okupu porywaczy, wielu z nas wzdycha do „dawnych dobrych czasów”, gdy rząd Stanów Zjednoczonych nie musiał negocjować z terrorystami. 81
      • Najniezdecydowańszy 21 lut 2010, 19:00 Z okazji wielkiej, uroczyście obchodzonej rocznicy zazwyczaj szuka się utytułowanych rozmówców, aby opowiedzieli coś o jubilacie. Na 200. rocznicę urodzin Fryderyka Chopina wybraliśmy kogoś, kto wie o nim wszystko. Ale o nim samym wie mało kto. 82
      • Klasa mistrzowska 21 lut 2010, 19:00 W Roku Chopina tylko nielicznym uda się usłyszeć jego muzykę na żywo, w sali koncertowej. Ale z dala od filharmonii też można cieszyć ucho najlepszymi wykonaniami, siedząc we własnym fotelu. Przedstawiamy mistrzowskie nagrania, które warto wybrać. 86
      • Chopin na kaszel 21 lut 2010, 19:00 W roku 2010 świat ma zrozumieć, że to Polska jest ojczystym krajem Fryderyka Chopina. Oprócz pomysłów trafionych są też koncepcje kuriozalne. 88
      • Sex, drugs & kids 21 lut 2010, 19:00 Patologiczna młodzież jest trendy. Filmy o niej sukces mają gwarantowany. 90
      • Czekoladowy Turyn 21 lut 2010, 19:00 Jak na przemysłowe miasto przystało, wszystko tu jest szare, a plan miasta przypomina szachownicę. Mogłoby się wydawać, że życie tutaj również jest monotonne. Ale nie jest. Bo Turyn pachnie i smakuje czekoladą. Zwłaszcza w lutym. 96
      • Skibą w mur - Ostatnia partytura... 21 lut 2010, 19:00 ...to tytuł przygotowywanej w całkowitej konspiracji książki, która wzorowana na bestsellerach Dana Browna ma – w przekonaniu jej twórców – doprowadzić do ponownego zwycięstwa wyborczego urzędującego prezydenta. Sztab literacki, któremu – jak się dowiadujemy... 98

      ZKDP - Nakład kontrolowany