Wprost

Jak do tego doszło? Dzieło Leonarda da Vinci kupił w Mediolanie – w prezencie dla swojej matki Izabeli – książę Adam Jerzy Czartoryski w 1800 r. Po II wojnie światowej nadal wystawiano je w pałacu Czartoryskich, który stał się filią Muzeum Narodowego. Od 1991 r. rodzina – w osobie kolejnego Adama Czartoryskiego, a potem fundacji – ponownie dysponuje obrazem. Do 2003 r. Muzeum Narodowe finansowało ekspozycję i zarządzało „Damą". Wówczas jednak Adam Czartoryski zmienił postanowienia w umowie fundacji z muzeum. Brzemienne (jak Cecylia Gallerani, gdy pozowała wielkiemu Leonardowi do portretu) w skutki okazało się wykreślenie punktu, że każdy dyrektor muzeum będzie też prezesem fundacji. Za nowego prezesa, którym został historyk i kuzyn fundatora Adam Zamoyski, doszło do kolejnych zmian, a z umów – ku rozpaczy konserwatorów zabytków – zniknęła klauzula o nierozerwalności kolekcji. Jedyna, która damę i łasiczkę trzymała w Polsce. 

To wszystko oraz – konieczny – remont pałacu Czartoryskich sprawiły, że bezcenne dzieło zaczęło podróżować. Najpierw na wystawy poza Krakowem, potem poza krajem. Zarząd fundacji deklarował, że „Dama" jeździ, bo promuje polskie skarby kultury. Przy okazji jednak za każdorazowe wypożyczenie owego skarbu inkasował od kilkuset tysięcy do miliona dolarów. Kompromisowy Wawel Minister kultury Bogdan Zdrojewski zabiegał o wystawienie „Damy z gronostajem” w krakowskich Sukiennicach, które są częścią Muzeum Narodowego. Wielu więc zdziwiło się, gdy w miniony czwartek ogłosił, że „Dama” zagości na Wawelu. „Zdecydowanie gorsze warunki są w Arsenale, a to była druga propozycja księcia Czartoryskiego” – argumentował minister.

To wersja oficjalna, ale w Krakowie mówi się też, że Zdrojewski z jakiegoś innego powodu nie chciał umieścić obrazu w należącym do Czartoryskich Arsenale Miejskim. – Po co robić atmosferę sensacji, skoro na Wawel, który jest wypadkową wielu czynników, zgodzili się wszyscy? – odżegnuje się od spekulacji Maciej Babczyński, rzecznik resortu kultury. Ale gdy pytamy, dlaczego nie wybrano Sukiennic, w których warunki są najlepsze, odpowiada, że zdaniem księcia Czartoryskiego umieszczanie XV-wiecznej perły renesansu wśród kolekcji obrazów z XIX wieku nie byłoby dobrym pomysłem. – Z kolei dyrektor Zamku Królewskiego na Wawelu, prof. Jan Ostrowski, zapewnił, że stworzy odpowiednie warunki dla obrazu i dla turystów, którzy przyjadą go oglądać – dodaje rzecznik.

Jakie to będą warunki? Tego od dyrektora Wawelu nie udało nam się dowiedzieć. W jego sekretariacie ktoś najpierw rzucił słuchawką, a potem przestał odbierać telefon. Ktoś obawiał się, że będziemy pytać o „Damę z łasicą", jak o obrazie mówiono w jednej ze stacji radiowych? – Oj, łasica to przesada. Ewentualnie łasiczka – śmieje się dyrektor Muzeum Narodowego Zofia Gołubiew, której po ogłoszeniu decyzji wrócił dobry humor.

Ostatnio mogła tylko dbać o to, by obraz podczas licznych wypożyczeń był transportowany w najbezpieczniejszych możliwych warunkach. I dbała. – Proszę sobie wyobrazić obraz namalowany na desce, która ma raptem cztery milimetry grubości – mówi pani dyrektor. Tłumaczy, że choć Leonardo da Vinci świetnie wybrał i dobrze przygotował materiał, to „Dama z gronostajem" jest bardzo krucha i zaszkodzić jej może wszystko, z podróżami na czele. – Teraz nic się nie stało, ale nie wiadomo, czy nie ma mikrozmian w warstwie malarskiej. A przecież są też inne zagrożenia: błąd człowieka, wypadek. Skoro w katastrofach lotniczych giną ludzie, to jak zagwarantować bezpieczeństwo obrazu? – pyta retorycznie Gołubiew, która nigdy nie była zwolenniczką wypożyczania obrazu na wystawy. W sprawie jego podróży nie miała jednak wiele do powiedzenia.

Tęsknią i się kłócą

Na ubiegłoroczną wystawę w Madrycie (o wypożyczenie obrazu poprosił król Juan Carlos, kuzyn Adama Czartoryskiego) ubezpieczona na 300 mln euro „Dama" wyleciała z krakowskiej Bazy Lotnictwa Transportowego samolotem CASA w ogniotrwałej, wodoszczelnej i odpornej na wstrząsy skrzyni naszpikowanej czujnikami mierzącymi temperaturę i wilgotność. Z Madrytu miała trafi ć na wystawę w Londynie, na co już wcześniej zgodę wyraził generalny konserwator zabytków. Względny spokój dzieła zaburzyła jednak prośba berlińskiego muzeum, by obraz poleciał do stolicy Wielkiej Brytanii przez Niemcy.

Dlaczego akurat to tak zdenerwowało Polaków? Bo „Dama" była już kiedyś w Berlinie – wywieźli ją tam hitlerowcy. Sam Bogdan Zdrojewski nie był pewien, czy powinna teraz tam jechać. Adam Czartoryski tłumaczył tymczasem w mediach, że pozwolenie na wywóz obrazu do Hiszpanii i jednoczesny brak zgody na pokazanie go w Niemczech to absurd. Generalny konserwator zabytków miał wątpliwości, ale w końcu wydano zgodę. W zamian Michael Eissenhauer, generalny dyrektor niemieckich Muzeów Państwowych, wyraził głęboką wdzięczność za polski „gest dobrej woli i zaufania”.

Tymczasem londyńska wystawa, której twarzą – obecną na wszystkich plakatach – była „Dama z gronostajem", zawisła na włosku, bo pracownicy brytyjskiego muzeum zapowiedzieli strajk, niezwiązany zresztą z obrazem. Do protestu ostatecznie nie doszło, a wystawa przyciągała tłumy. Dwa miesiące temu, po jej zamknięciu, „Dama” wróciła do Krakowa, by stęsknieni rodacy znów mogli się o nią kłócić.

Zespół jednego obrazu

„Nie zgadzam się, a fundacja nie zaakceptuje jakiegokolwiek łamania jej praw właścicielskich" – oświadczył 7 marca Adam Karol Czartoryski, gdy Muzeum Narodowe w Krakowie poinformowało, że bada obraz. W liście do dyrektor i w oświadczeniu stwierdził, że jest zszokowany rozpoczęciem badań mimo jego sprzeciwu. To zdziwiło muzealników. – Jednym z warunków udzielania zgody na tournée obrazu było poddanie go badaniom mającym pokazać stan zachowania – mówi dyrektor Gołubiew.

Wstrzymała jednak rozpoczęte przed miesiącem prace. – Mamy specjalistów na światową skalę i nowoczesne laboratorium, ale by załagodzić sytuację, zaproponowaliśmy powołanie zespołu badawczego, który zajmie się tylko tym obrazem. Tak jak działają zespoły badające „Mona Lizę". W jego skład, między innymi, weszliby specjaliści zajmujący się twórczością Leonarda da Vinci i eksperci od malarstwa na drewnie – wyjaśnia Zofia Gołubiew. Chce, by pomysł poparł minister kultury. Bogdan Zdrojewski tymczasem zajął się wieszaniem „Damy”.

Od czasu do czasu pojawiają się głosy, że majątek Czartoryskich należałoby znacjonalizować, by raz na zawsze skończyć awantury z „Damą z gronostajem". Zdaniem muzealników i historyków sztuki potrzeba raczej nowych przepisów, które w jakiś sposób związałaby kolekcję z Polską. Nawet za komuny obraz i pałac były własnością Czartoryskich, tyle że zamienioną w filię muzeum. – Jednym z rozwiązań byłoby też wykupienie kolekcji, która zresztą powstawała, by być własnością narodu w czasach, gdy naród był pod zaborami – mówi Gołubiew. Minister o nowym prawie na razie nie wspomina.