Wprost

Amerykanie biją kolejne rekordy. W kampanii przed wyborami prezydenckimi w 2008 r. kandydaci wydali ponad dwa razy więcej pieniędzy niż w kampanii z 2004 r. W tym roku tych pieniędzy będzie co najmniej… dziewięć razy więcej! Już cztery lata temu publicyści zza oceanu mówili, że „kasa w amerykańskiej polityce jest jak słoń w niewielkim pokoju". Dziś to już raczej wieloryb w małym akwarium.

Po rezygnacji Ricka Santoruma i Newta Gingricha z ubiegania się o nominację republikanów, przeciwnikiem Baracka Obamy w wyścigu do Białego Domu będzie Mitt Romney. Trudno przewidzieć, ile obaj panowie wydadzą na kampanię do dnia wyborów, czyli 6 listopada, ale kwoty liczone są już w miliardach dolarów.

Większość pieniędzy pójdzie na reklamy telewizyjne szkalujące przeciwnika. Nie ma skuteczniejszej metody na wygranie wyborów. Przekonali się o tym dotychczasowi przeciwnicy Romneya. Dziesięć dni przed głosowaniem w prawyborach na Florydzie Gingrich i Romney szli w sondażach łeb w łeb. – Wtedy telewizory zalał deszcz dolarów – mówi Susan McManus z Uniwersytetu Południowej Florydy. – Do zwycięstwa poniosło Mitta prawie 13 tys. (!) spotów telewizyjnych, pokazywanych na wszystkich możliwych kanałach.

---

Koszt takiej operacji to 17,4 mln dolarów, z czego 16 mln pochłonęły reklamy negatywne – niemówiące o zaletach kandydata, lecz o wadach przeciwnika. Gingrich nie miał szans – na oczernianie Romneya wydał tylko trzy miliony.

Już ponad 60 proc. Amerykanów uważa, że wieloryba trzeba okiełznać – i wprowadzić wyraźne limity na kampanijne wydatki. Amerykańskie prawo idzie jednak w zupełnie przeciwną stronę. W najbliższych miesiącach Amerykanów rzeczywiście czeka kampania, lecz przede wszystkim reklamowa – wykupiona za miliony dolarów w czasie największej oglądalności. Pieniądze zawsze były obecne w polityce. Jednak pytanie „czy prezydenta można sobie kupić?", nabiera dziś w Ameryce zupełnie nowego wymiaru.

Dziewczynka pod grzybem

Wysokie standardy brudnej kampanii prawie pół wieku temu wyznaczył demokrata Lyndon Johnson, kiedy w wyborach 1964 r. skutecznie zniechęcił Amerykanów do Barry’ego Goldwatera, pokazując w tysiącach odsłon, jak grzyb jądrowy pochłania dziewczynkę zbierającą stokrotki. Nie wiadomo, czy Goldwater rzeczywiście rozpętałby wojnę nuklearną, co wprost sugerował Johnson, ale wiadomo, że to Johnson zasiadł ostatecznie w Białym Domu.

Trudno przewidzieć, czy specjaliści od reklamy zatrudnieni przez dzisiejszych kandydatów wzniosą się na taki poziom wyrafinowania. Ale jedno jest pewne – ich wyobraźni nie spęta żaden budżet. Pierwszy raz w historii Ameryki na obrzucanie się błotem można wydać tyle, ile dusza zapragnie. Okazuje się, że takie prawo gwarantuje… amerykańska konstytucja.

W 2010 r. Sąd Najwyższy (stosunkiem pięciu głosów do czterech) uznał, że korporacje mają te same prawa co pojedynczy obywatele, a pieniądze to słowa („money is speech"), więc nie można ograniczać finansowego wspierania kandydatów w wyborach, bo to zamach na konstytucyjnie chronioną wolność słowa! Firmy bez żadnych ograniczeń mogą teraz wydawać miliony dolarów na spoty telewizyjne promujące ich kandydata lub szkalujące jego przeciwnika.

W 57-stronicowym uzasadnieniu tego wyroku sędziowie napisali m.in., że „korporacje mogą być w posiadaniu kluczowej wiedzy, wskazującej na braki lub błędy polityka". Tą wiedzą będą się teraz hojnie dzielić z telewidzami. Sąd pozostawił między polityką a biznesem już tylko jeden zakaz – nadal nie można przekazywać pieniędzy bezpośrednio kandydatowi. Prezes nie może więc przynieść na kolację z politykiem walizki pełnej dolarów, ale wszystkie inne metody są w zasadzie dozwolone.

„Demokracja kończy się tam, gdzie zaczyna się kupowanie władzy", napisała czwórka sędziów Sądu Najwyższego, przeciwnych temu werdyktowi. Żeby podkreślić swój protest, wbrew zwyczajom i procedurze, w całości odczytali 90-stronicowe zdanie odrębne.

Wśród najgłośniejszych krytyków decyzji sądu znalazł się też prezydent Obama. – To oznacza zielone światło dla stratowania polityki pieniędzmi możnych grup interesu – powiedział w orędziu do narodu. I wymienił najbardziej możne spośród możnych grup: branża naftowa, Wall Street, firmy ubezpieczeniowe.

Państwo w państwie

Nie przypadkiem nafciarze znaleźli się na samej górze listy Obamy. To oni wydają najwięcej na lobbing i mają największy wpływ na decyzje, które zapadają w Waszyngtonie. Ekolodzy, np. szef Greenpeace Kumi Naidoo, otwartym tekstem nazywają poprzedniego prezydenta George’a W. Busha „emisariuszem branży naftowej w Białym Domu".

W styczniu 2001 r., w pierwszym tygodniu urzędowania, Bush powołał specjalny zespół do opracowania zmian w polityce energetycznej kraju. Na czele grupy, której większość obrad była tajna, stanął wiceprezydent Dick Cheney – były dyrektor Halliburton, drugiej co do wielkości na świecie firmy specjalizującej się w naftowej infrastrukturze. Zespół roił się od przedstawicieli branży naftowej, a wiele z wypracowanych przez niego rekomendacji znalazło się w ustawie o polityce energetycznej z 2005 r.

Stosunki Obamy z nafciarzami nie są dobre i może się okazać, że jego najgroźniejszym przeciwnikiem na drodze do reelekcji będzie nie Mitt Romney, lecz ExxonMobil – największa niepaństwowa korporacja naftowa świata, o rocznych przychodach przekraczających 400 mld dolarów, czyli porównywalnych np. z rocznym PKB Norwegii. ExxonMobil jest korporacyjnym państwem w państwie z własną polityką zagraniczną i gospodarczą. „Rządy się zmieniają, my trwamy" mawiał Lee Raymond, legendarny szef firmy w latach 1987-2005. Gdy odchodził, otrzymał najwyższą w historii USA odprawę emerytalną w wysokości 400 mln dolarów.

Wydatków ExxonMobil na lobbing nie kształtują polityczne sympatie ani ideologia, lecz zimna kalkulacja. Dosłownie. Niedawno matematycy stworzyli dla firmy algorytm, który przyznaje politykom punkty w zależności od ich głosowań i wypowiedzi. Tak powstaje ranking, zgodnie z którym rozdzielana jest kasa. Niemała. Przez pierwsze trzy lata rządów Obamy w Białym Domu ExxonMobil wydał na lobbing w Waszyngtonie 52 mln dolarów. W ostatnich dwóch latach 90 proc. z tych datków zgarniali republikanie.

Prezydent zalazł naftowym bonzom za skórę, bo straszy, że zakręci kurek, z którego każdego roku płynie do nich 4 mld dolarów rządowych subsydiów. Co gorsza, Obama staje się zagrożeniem dla łupkowego boomu, bo walczy o zaostrzenie przepisów chroniących środowisko. Dlatego Exxon- Mobil stanął na czele naftowo-gazowej koalicji, której najważniejszym celem jest usunięcie Obamy z Białego Domu. Pod osłoną konstytucji, za grube miliony produkuje ona w amerykańskich mediach sugestywny obrazek, tłumaczący wyborcom, że Obama jest nieudacznikiem.

Wesprzeć nafciarzy w ataku na Obamę może ponownie Sąd Najwyższy. Latem w najgorętszym czasie kampanii podejmie on decyzję w sprawie reformy systemu ochrony zdrowia – jedynej systemowej zmiany, jaką udało się przeforsować Obamie. Jeśli zostanie ona obalona, to będzie klęska prezydenta i wielki sukces firm ubezpieczeniowych, które na wielką skalę współfinansują dziś kampanię Mitta Romneya. Podczas wysłuchiwania stron ta sama piątka sędziów, która dwa lata temu umożliwiła ExxonMobil i innym gigantom pełny udział w jawnym kupowaniu władzy, krytycznie wypowiadała się o reformie.

Konserwatywni sędziowie nie ukrywają, że ich sympatie leżą po stronie handlowców z firm ubezpieczeniowych i farmaceutycznych, a nie 40 mln nieubezpieczonych rodaków. – Ta ustawa doprowadzi do bankructwa wiele prywatnych ubezpieczalni – atakuje skrajnie konserwatywny sędzia Sądu Najwyższego Antonin Scalia.

Argumenty prawne mogą rzeczywiście być po jego stronie, bo licząca już 225 lat konstytucja USA chroni wolny handel, ale – w przeciwieństwie do większości nowoczesnych ustaw zasadniczych – nie ma w niej mowy o prawie do opieki zdrowotnej (ani do zgromadzeń, edukacji, zakładania związków zawodowych czy strajku).

Zmiana odwołana

Oczywiście na wojnę z Romneyem, z ExxonMobil, a nawet z Sądem Najwyższym Obamie nie zabraknie grosza. Może nie kocha się z nafciarzami, lecz ma branże, które o niego dbają. Według danych organizacji Open Secrets monitorującej wydatki lobbystów w kampanii 2008 r., podczas której wydał 1,7 mld dolarów, najszczodrzej wspierał Obamę sektor finansowy.

Trudno się dziwić, że gdy Obama wygrał cztery lata temu, nie wziął się za rynki finansowe, czego oczekiwali lewicowi wyborcy. Nie doczekali się ani zwiększenia giełdowych regulacji, ani wstrzymania wypłat premii dla prezesów z pieniędzy, które podatnicy dali na ratowanie banków, ani cofnięcia ulg podatkowych dla najbogatszych. Zamiast obiecywanej w kampanii „zmiany" dostali Larry’ego Summersa – najważniejszy mózg deregulacji rynków z lat 90. został głównym doradcą ekonomicznym w Białym Domu.

– Ameryka zamienia się w żart, ale to nie my, Amerykanie, będziemy się z niego śmiać – komentuje Buddy Roemer, niezależny kandydat na prezydenta. Roemer jest republikaninem, byłym kongresmenem i byłym gubernatorem Luizjany. Jego najważniejszym postulatem jest zmiana zasad finansowania kampanii. Zanim zrezygnował z ubiegania się o nominację republikanów, chciał do swoich pomysłów przekonać Amerykanów w telewizyjnych debatach.

Partia go jednak do nich nie dopuściła, bo nie spełnił wymogu zebrania na kampanię 500 tys. dolarów w ciągu trzech miesięcy. Roemer ograniczył swój wyborczy budżet do 30 tys. dolarów na miesiąc i powtarza, że najważniejszym problemem Ameryki jest dziś wpływ wielkich pieniędzy na politykę. Żeby się przebić z takim hasłem, musiałby jednak mieć zdecydowanie więcej kasy. A tak jest zablokowany – nie stać go na wpisowe do kasty rządzącej.

Współczesna amerykańska klasa polityczna wypełnia już wszystkie znamiona greckiej oligarchii. Na 535 członów Kongresu USA, 250 jest milionerami. Przeciętny majątek kongresmena czy senatora dobija do 900 tys. dolarów, czyli dziewięciokrotności majątku przeciętnego Amerykanina. 34 republikanów i 23 demokratów należy do znienawidzonego przez ruch Occupy Wall Street jednego procenta najbogatszych. Majątek Mitta Romneya jest dwa razy większy od majątków ośmiu ostatnich prezydentów razem wziętych.

Znany amerykański komik Jon Stewart powiedział w jednym ze swoich programów, że obaj kandydaci na prezydenta USA mają już dziś tyle pieniędzy na kampanie, iż byliby w stanie przekonać nawet Sokratesa, żeby wystąpił w ich reklamówce. Wtedy amerykańskiej demokracji nie pozostałoby już nic innego, jak tylko wypić cykutę.