Nobliści rozszyfrowali umowy

Nobliści rozszyfrowali umowy

Dawno nie nagrodzono Noblem z ekonomii badań tak bliskich codziennemu życiu. W teorii kontraktów Harta i Holmströma każdy znajdzie coś dla siebie.

Któż z nas nie chciałby podpisać korzystnej dla siebie umowy o pracę, zawierającej obietnicę sowitych bonusów, a w razie czego także i hojnej odprawy, albo zaciągnąć kredytu na możliwie najlepszych warunkach? Każdy medal ma dwie strony: który pracodawca albo bank nie chciałby wycisnąć z tych umów jak najwięcej korzyści dla siebie? Jak pogodzić te z natury sprzeczne interesy? Od lat zastanawiali się nad tym nagrodzeni tegorocznym Noblem Bengt Holström, urodzony w Finlandii amerykański ekonomista z Massachusetts Institute of Technology (MIT), i Oliver Hart, Brytyjczyk wykładający od lat na Uniwersytecie Harvarda. W powstających już w latach 70. pracach na temat kontraktów obaj starali się przygotować teoretyczne narzędzia, które pozwalają podpisać umowę korzystną dla obu stron. Doszli do wniosku, że dobra umowa gwarantuje równowagę korzyści i obowiązków jej sygnatariuszy, dlatego ryzykiem trzeba się dzielić. Sztuka skonstruowania dobrej umowy w sytuacji, kiedy ktoś zaciąga kredyt na mieszkanie, polega więc na takim zabezpieczeniu interesu obu stron, że kredytobiorca może od razu zamieszkać w nowym domu, a bank ma gwarancję, że odzyska swoje pieniądze za godziwe wynagrodzenie, czyli za odsetki. Przykład kredytów frankowych w Polsce pokazuje, jak trudno pogodzić interesy obu stron. W uzasadnieniu swojej decyzji członkowie Szwedzkiej Akademii podkreślali, że zawieranie umów, w każdej dziedzinie: od rynku pracy po politykę, a nawet małżeństwo, jest nie lada sztuką.

Badania Holmströma zaskakują, bo pokazują zalety kontraktów, które większości ludzi nie przyszłyby nawet do głowy. Bo czy ktoś myśli na przykład o polisie ubezpieczeniowej jako o skutecznym narzędziu godzenia sprzecznych interesów? A tak, jak przekonuje Holmström, naprawdę jest. Wystarczy przyjrzeć się konkretnym przykładom. Każdy klient wykupujący polisę ubezpieczeniową samochodu wolałby, żeby ubezpieczyciel pokrył wszystkie koszty ewentualnych szkód. Z zasady jednak ubezpieczony musi zapłacić przynajmniej za część naprawy sam, w ramach tzw. udziału własnego. Nikomu się to nie podoba, to jasne. Noblista namawia jednak do spojrzenia na warunki polisy z innej strony. Czy w sytuacji, kiedy ubezpieczenie pokrywałoby wszystkie koszty, a my nie ponosilibyśmy żadnego ryzyka, dbalibyśmy w ogóle o samochód, dom albo  nasze zdrowie? Kwota udziału własnego jest więc jednym z bodźców, który sprawia, że strony kontraktu są skłonne wypełnić swoje zobowiązania. Umowa ubezpieczeniowa godzi więc sprzeczne interesy. Holmström próbował też od lat odpowiedzieć na pytanie, jak skonstruować umowy menedżerskie i jak łagodzić potencjalne konflikty interesów między wynajętym pracownikiem a właścicielem firmy. Wedługzgodnej opinii ekspertów zajmował się więc zarządzaniem współpracą.

Teoria w praktyce

Holmström zachęca na przykład, żeby nie wrzucać wszystkich pracowników wyższego szczebla do jednego worka i zastanowić się, czy wynagradzać menedżerów premiami i opcjami, czy raczej oferować im stałe pensje. W branżach charakteryzujących się wysokim ryzykiem wynagrodzenia powinny być według niego raczej oparte na stałej kwocie, ponieważ trudniej jest obserwować działania menedżera. Natomiast w firmach bardziej stabilnych udział premii za osiągane wyniki w honorarium powinien być większy. Holmström przestrzega jednak przed zagrożeniem, powołując się na przykład amerykańskiego banku Wells Fargo. Jedna z urzędniczek banku dostała w 2015 r. premię w wysokości 7 mln dolarów za to, że osiągnęła wysoką sprzedaż i rekordowy poziom depozytów. Niestety, okazało się, że jej rekordy były możliwe dzięki zakładaniu fałszywych kont dla martwych dusz. Dlatego właśnie bonus menedżera powinien zależeć według Holmströma nie tylko od ceny akcji zarządzanej przez niego spółki, ale również od cen akcji innych, porównywalnych firm. Warto też pamiętać, że według Harta i Holmströma pieniądze nie zawsze są najlepszą motywacją do pracy. Jak tłumaczył Oliver Hart – w wywiadzie dla portalu Nobelprize.org, zaraz po ogłoszeniu nagrody – czasem właśnie brak finansowej zachęty jest najlepszą motywacją. Pracownik może przecież myśleć przede wszystkim o zachowaniu pracy w swoim zawodzie i przywiązuje mniejszą wagę do wynegocjowania jak najwyższych zarobków, przez co jest bardziej skłonny do ustępstw. Konstruując umowy, pracodawcy powinni też według noblistów brać pod uwagę wiek pracowników. Młodsi pracownicy, u progu kariery, z reguły są bardziej skłonni do cięższej pracy niż osoby o dłuższym stażu. Jest to zresztą zasada, którą nobliści dostrzegają także w relacjach politycy – wyborcy. Tym tłumaczą to, że w wyborach często wygry wają tzw. czarne konie, czyli młodsi i mniej zużyci politycy, którzy wyborcom wydają się przez to bardziej atrakcyjni, bo skłonni do cięższej pracy. Skąd w badaniach noblisty wzięła się polityka? Według Roberta Gibbonsa, kolegi Holmströma z MIT, jego unikalny wkład do teorii kontraktów polega właśnie na tym, że da się go wykorzystać w dziedzinach pozornie tak odległych od siebie, jak korporacja, zarządzanie państwem, a nawet relacje między państwami.

Zysk czy jakość

Richard Holden, profesor ekonomii na Harvardzie, napisał, że Nobla dostali ludzie, którzy zaprojektowali „twojego bonusa”, ale to zbyt duże uproszczenie. Badania tegorocznych noblistów nie ograniczają się do relacji pracodawca – pracownik. Hart zainteresował się na przykład kontraktami zawieranymi przez wynalazców z funduszami inwestycyjnymi. Według niego inżynierów pracujących nad wynalazkiem i fundusz, który daje im na to pieniądze, wiąże zazwyczaj specyficzny rodzaj kontraktu. Nazywa go niekompletnym (ang. incomplete). Tego rodzaju umowy zawiera się w sytuacji, w której nie da się na papierze opisać tego, co obie strony mają zrobić na wypadek wystąpienia nieprzewidzianych okoliczności. Hart zwraca uwagę na to, że strona umowy, która zawaruje sobie na początku prawo do podejmowania decyzji w takich okolicznościach, kiedy sygnatariusze nie będą się mogli porozumieć, jest w znacznie lepszej sytuacji. Dlatego Hart radzi wynalazcom i przedsiębiorcom, żeby domagali się od inwestora nie tylko pieniędzy, ale i prawa własności albo udziałów w przyszłych zyskach. „Tymczasem często się zdarza, że właściciel znakomitego pomysłu jest bardziej skoncentrowany na tym, ile otrzyma środków na swój projekt, a potem inwestorzy pozbywają się go, kiedy projekt zaczyna przynosić zyski” – tłumaczy Hart. Noblista prowadził też badania w dziedzinie umów publiczno-prywatnych, jak się okazuje, niezwykle aktualne. Najwięcej czasu poświęcił... więzieniom. Skąd ten pomysł? Kilkanaście lat temu Amerykanie postanowili sprywatyzować więzienia w nadziei, że prywatny biznes lepiej poradzi sobie z ich przepełnieniem będącym skutkiem wzrostu przestępczości. Hart wykazał jednak, że to nie było najlepsze rozwiązanie. W pracy, którą opublikował w 1997 r. wspólnie z Andreiem Shleiferem i Robertem Vishny, przekonywał, że najważniejszą motywacją prywatnego biznesu jest zysk i dlatego przywiązuje on czasem zbyt dużą wagę do cięcia kosztów, a to negatywnie odbija się z kolei na jakości usług. Jego zdaniem więzienia – jeśli mają być bezpieczne – powinno więc prowadzić państwo. Co ciekawe, rzeczywistość potwierdziła niedawno jego teorię. W sierpniu tego roku amerykański Departament Sprawiedliwości zapowiedział stopniowe wycofywanie się ze współpracy z prywatnymi więzieniami, w których kary odsiaduje obecnie 12 proc. penitencjariuszy. Powód? Zbyt niski poziom usług. Okazało się, że prywatne więzienia są po prostu mniej bezpieczne. Oszczędności narzucone w prywatnym systemie zarządzania pociągają za sobą niedobór strażników, a co za tym idzie, więcej niż w państwowych zakładach przypadków napadów i kontrabandy. W prywatnych więzieniach brakuje lekarzy i pielęgniarzy, a jedzenie jest jeszcze paskudniejsze niż w państwowych placówkach. Kilka lat temu u nas także pojawił się pomysł sprywatyzowania więzień, a media alarmowały, że polskie zakłady penitencjarne są zbyt ciasne i ponad 30 tys. skazanych czeka na miejsce w celi. Być może teoria kontraktów tegorocznych noblistów podpowie najlepsze rozwiązanie. g

© Wszelkie prawa zastrzeżone

Okładka tygodnika WPROST: 43/2016
Więcej możesz przeczytać w 43/2016 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 43/2016 (1759)

  • Wprost o tym, co ważne i aktualne 23 paź 2016, 20:00 "Wprost" okazał się wiceliderem cytowalności wśród ogólnopolskich tygodników opinii – jak podała firma badawcza Newton Media, podsumowując wrzesień. 3
  • Pochwała niekonsekwencji 23 paź 2016, 20:00 Generalnie politycy powinni dotrzymywać słowa. W Polsce się utarło, że przed wyborami poszczególne partie organizują dla swoich wyborców koncert życzeń, z którego dzień po kampanii wyborczej niewiele zostaje. Pod tym względem PiS jest absolutnym wyjątkiem. 3
  • Niedyskrecje parlamentarne 23 paź 2016, 20:00 O czym posłowie rozmawiają na sejmowych korytarzach? Czego można się dowiedzieć w kuluarach i co naprawdę słychać w polityce? O tym co tydzień w naszych "Niedyskrecjach parlamentarnych". W tym tygodniu Joanna Miziołek i Eliza Olczyk piszą o tym, jak Ewa Kopacz i Donald Tusk... 8
  • Białe niedźwiedzie i czarne charaktery, czyli ruszamy na Madryt, a potem na Moskwę. 23 paź 2016, 20:00 MINISTER OBRONY W UDERZENIU. Antoni Macierewicz najpierw odkrył na YouTubie film demaskujący wiadomy spisek Tuska z Putinem. Potem było jeszcze o spisku francusko-rosyjskim dotyczącym jakichś Mistrali (to chyba daleka rodzina Caracali). A na... 14
  • Gowin: „Nie podniesiemy podatków. Chcę ulżyć biznesmenom” 23 paź 2016, 20:00 Rozmowa z Jarosławem Gowinem, wicepremierem, ministrem nauki i szkolnictwa wyższego 16
  • Gowin: Nie podniesiemy podatków. Chcę ulżyć biznesmenom 23 paź 2016, 19:00 – Nie będziemy podnosić podatków – zapowiada w wywiadzie dla "Wprost” wicepremier Jarosław Gowin. – Rozmawiałem na ten temat z Jarosławem Kaczyńskim. Był równie jak ja zdumiony rzekomymi planami, które przypisują nam media – dodaje szef resortu nauki. 16
  • PiS w uścisku frankowiczów 23 paź 2016, 20:00 Ustawa frankowa może być pierwszą wielką, niezrealizowaną obietnicą PiS. Partia rządząca niezbyt się tym jednak martwi, uważając, że frankowicze to nie jej elektorat. 21
  • Banki przegrywają franki 23 paź 2016, 20:00 Pierwsze prawomocne wyroki wymazujące franki z umów kredytowych mogą oznaczać przełom w polskich sądach i być sygnałem dla banków, że może pora iść ze swoimi klientami na ugodę. 24
  • Odroczenie, zawieszenie czy energiczne działanie 23 paź 2016, 20:00 Start reformy edukacji może zostać przesunięty o dwa, a może nawet trzy lata. Z informacji „Wprost” wynika, że do tej korekty kalendarza zmian w oświacie przekonują Jarosława Kaczyńskiego wpływowe osoby z rządu. 26
  • Dobry wniosek to podstawa 23 paź 2016, 20:00 Starając się o unijne dofinansowanie, w projekcie trzeba uwzględnić m.in. potrzeby osób z niepełnosprawnościami niezależnie od tego, jakiego typu przedsięwzięcie chcemy zrealizować. 29
  • Ostatnia walka prezesa NIK 23 paź 2016, 20:00 Po przegłosowaniu wniosku o uchylenie Krzysztofowi Kwiatkowskiemu immunitetu zacznie się rozgrywka o zawieszenie go jako szefa NIK. 30
  • Bielan: „Kaczyński nie jest kapłanem. Nie trzeba się przed nim spowiadać”. 23 paź 2016, 20:00 Z Adamem Bielanem, wicemarszałkiem Senatu, rozmawiali Olga Wasilewska i Marcin Dzierżanowski 32
  • Samorządowcy spotkali się z ministrami 23 paź 2016, 20:00 Podpisanie listu intencyjnego w sprawie rozwoju Odrzańskiej Drogi Wodnej było jednym z głównych wydarzeń Kongresu Samorządowego w Opolu. 36
  • Gruby, znaczy winny. Obżera się, niech cierpi 23 paź 2016, 20:00 Grubego można obrażać. Można pomijać w awansach, śmiać się z niego w szpitalu, dyskryminować w liniach lotniczych. Bo utył na własne życzenie. To myślenie jest typowe, błędne i krzywdzące. Grubi dopiero uczą się, jak mówić innym „dość!”. 38
  • E-sport goni sport 23 paź 2016, 20:00 Zamiast ringów – komputery, zamiast rękawic bokserskich – konsole do gier. Za to duch rywalizacji ten sam, co w prawdziwym sporcie. Podobnie jak pieniądze, które w e-sporcie są coraz większe. 42
  • Sebastian Kulczyk może przejąć piwnego giganta 23 paź 2016, 20:00 Przed nami jedna z największych transakcji w historii Polski. Pod młotek trafi warta 2 mld euro Kompania Piwowarska. Ta sama, którą kiedyś tworzył Jan Kulczyk. 45
  • Skandynawskie eldorado dla Polaków 23 paź 2016, 20:00 W Norwegii, Szwecji i Islandii szuka się do pracy polskich specjalistów. Mogą tam zarobić nawet kilkadziesiąt tysięcy miesięcznie. I nikt im nie powie – jak w Wielkiej Brytanii po Brexicie – „wynocha”. 48
  • Rady nadzorcze do likwidacji? 23 paź 2016, 20:00 PIOTR RYBICKI Niedawne wydarzenia wokół rad nadzorczych z polityką w tle skłaniają do głębszego zastanowienia się, czy i co zmienia się w ich funkcjonowaniu. A wręcz do postawienia fundamentalnego pytania, być może obrazoburczego dla... 51
  • Obszarnicy 23 paź 2016, 20:00 Najwięksi polscy rolnicy zarządzają swoimi gospodarstwami tak jak profesjonalni menedżerowie. Ich obroty idą w setki milionów złotych. 52
  • Firma urośnie dzięki e-nasionom 23 paź 2016, 20:00 Jak zamienić sezonowy biznes szkółkarski w handel nasionami, który będzie działał przez cały rok? Z pomocą przychodzą eksperci programu „Firmowe ewolucje”. 54
  • Kujawskie Orły rozdane 23 paź 2016, 20:00 W Toruniu nagrodziliśmy najlepszych przedsiębiorców i laureatów Orłów „Wprost” z regionu kujawsko-pomorskiego. 55
  • Hossa Bessa 23 paź 2016, 20:00 Banki i lajki Instytut Monitorowania Mediów sprawdził, co polscy internauci sądzą o bankach. Najbardziej internet huczy o PKO BP. Co czwarta wzmianka czy komentarz dotyczy właśnie tego banku. Na drugim miejscu znalazł się mBank (13,4... 56
  • Know-How 23 paź 2016, 20:00 Nadjeżdża auto bez kierowcy TESLA ZNOWU PRZYSPIESZA. FIRMA OGŁOSIŁA, ŻE NIE ZAMIERZA CZEKAĆ DO 2020 R. z wprowadzeniem w pełni autonomicznego samochodu – zrobi to już w przyszłym roku. Elon Musk przy okazji ogłoszenia tej decyzji... 58
  • Energiczny skok do przodu 23 paź 2016, 20:00 PGE, Grupa Enea i Grupa Tauron ogłosiły nowe strategie na najbliższe lata. Mają się wpisywać w założenia Planu na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju Polski i polityki energetycznej państwa. 60
  • Nowoczesna edukacja finansowa – „Brawo Bank AR” 23 paź 2016, 20:00 Jak prowadzić edukację finansową dzieci? PKO Bank Polski wykorzystuje najnowsze technologie, m.in. aplikację w rozszerzonej rzeczywistości. 65
  • Seks, kłamstwa i wybory prezydenckie 23 paź 2016, 20:00 Seks, seks i jeszcze raz seks. Obyczajowe skandale stały się głównym tematem kampanii prezydenckiej w USA. 66
  • Niezatapialny 23 paź 2016, 20:00 Nicolas Sarkozy wraca jako kandydat na prezydenta, i to pomimo że ostatnie cztery lata spędził niemal wyłącznie na tłumaczeniu się z zarzutów korupcyjnych 72
  • Tragiczne losy Muszkieterów 23 paź 2016, 20:00 Jedna z pierwszych skutecznych organizacji okupacyjnego podziemia padła ofiarą politycznej wendetty, która zadaje kłam mitowi o nieskazitelnym monolicie Polskiego Państwa Podziemnego. 74
  • Nobliści rozszyfrowali umowy 23 paź 2016, 20:00 Dawno nie nagrodzono Noblem z ekonomii badań tak bliskich codziennemu życiu. W teorii kontraktów Harta i Holmströma każdy znajdzie coś dla siebie. 78
  • Złodzieje płodności 23 paź 2016, 20:00 Rozwijają się latami, często nie dając objawów. Przedstawiamy najczęstsze choroby ginekologiczne, które mogą uniemożliwić zajście w ciążę. 80
  • Czesław Mozil: Jak zszedłem na psy i zostałem menelem 23 paź 2016, 20:00 W filmie „Szkoła uwodzenia Czesława M.” warszawski celebryta otwiera szkołę podrywu. Czy Czesław Mozil, enfant terrible polskiej piosenki, namiesza też w polskim kinie? 82
  • Szymborska i jej mężczyzna 23 paź 2016, 20:00 „Nie wszystko się da zamienić na słowa i nie wszystko się powinno” – pisała Wisława Szymborska do Kornela Filipowicza. W trwającej ponad dwadzieścia lat korespondencji oboje – poetka, późniejsza noblistka, i wybitny prozaik – byli wierni tej zasadzie. Dlatego ich miłosne listy... 86
  • Harry Potter nie zramolał 23 paź 2016, 20:00 Harry Potter dorósł. Na świat patrzy teraz zza urzędniczego biurka. Na szczęście jednak się nie zestarzał. Ósmy tom przygód najsłynniejszego czarodzieja właśnie trafił do księgarń. I wcale nie jest to powieść. 90
  • Książki 23 paź 2016, 20:00 Twardoch w uderzeniu Król” to najlepiej napisana książka Szczepana Twardocha. Może dlatego, że jest to w jego dorobku rzecz najbliższa literaturze rozrywkowej, co wydaje się zresztą właściwą drogą dla tego autora. Ale po kolei.... 94
  • Sztuka to gra 23 paź 2016, 20:00 Spectra Art Space zaprasza na wystawę Ryszarda Winiarskiego – artysty, malarza, wybitnego pedagoga, prekursora sztuki konceptualnej. Jest to już kolejna odsłona cyklu Spectra Art Space Masters. 95
  • Muzyka 23 paź 2016, 20:00 Umarli Królowie, niech żyją Królowie Muzycy Kings of Leon przyznają, że po etapie oszałamiającej stadionowej kariery zatęsknili za kultowym statusem, jaki mieli na początku swojej drogi. Poprzednie dwie płyty Królów były kierowane do... 96
  • Film 23 paź 2016, 20:00 Opowieści o bezradności Prosta historia o morderstwie” to kryminał, w którym najmocniejsze nie są sceny przemocy, lecz obraz chłopca piorącego prześcieradło, bo zmoczył się ze strachu przed ojcem. To opowieść o bezradności, o... 97
  • Brak zgody na niemieckie przywództwo w UE 23 paź 2016, 20:00 DANIEL KAWCZYNSKI Brexit wyzwolił potężne siły w Europie. Z jednej strony mamy arcyfederalistów – jak panowie Schulz i Juncker wraz z ich duchową przywódczynią Angelą Merkel, którzy wyciągają najgorsze pomysły centralizacji Europy,... 98

ZKDP - Nakład kontrolowany