Po co nam Oświecenie

Po co nam Oświecenie

W tej wystawie odbija się spór o nowoczesność, który w Polsce zaczął się za króla Stasia i nie skończył do dziś.

Stach Szabłowski

Czym jest Oświecenie? – pyta Muzeum Sztuki Nowoczesnej. Tytuł brzmi jak zadanie maturalne, ale kryje się pod nim zaskakująco gorąca wystawa. Składają się na nią ryciny ze zbiorów Stanisława Augusta Poniatowskiego, komentowane przez dzisiejszych artystów i pokazane tak, jakby były sztuką współczesną. Egzotyczne ludy, masowe egzekucje, romantyczne ruiny, architektoniczne nowości, celebryci, politycy, osobliwości kultury i natury; dziś w poszukiwaniu takich – i wszelkich innych – obrazów sięgamy do sieci. W XVIII w. dostarczali ich rysownicy. Ostatnie stulecie przed wynalezieniem fotografii było ich złotą erą. Rysowano więcej niż kiedykolwiek wcześniej i na każdy temat, od pornografii po politykę. Wiek Oświecenia został dokładnie narysowany; dzięki temu możemy go dziś wyraźnie zobaczyć.

A przyglądać mu się warto, bo jak pokazuje wystawa w MSN, wiele z aktualnych polskich problemów z nowoczesnością ma swoje korzenie właśnie w Oświeceniu. Symbolem tych problemów jest postać Stanisława Augusta Poniatowskiego, głównego bohaterem wystawy. Oto król, który był agentem Oświecenia w Polsce i jednocześnie agentem obcego wpływu, marionetkowym politykiem sterowanym instrukcjami z ambasady ościennego mocarstwa. Władcą, który usiłował zmodernizować kraj i ostatecznie go stracił. Jak pogodzić uniwersalne idee nowoczesności z polską tożsamością i lokalnymi wartościami? Czy modernizacja jest projektem narodowym, czy tylko spiskiem wyobcowanych elit? W jakim stopniu naprawdę pragniemy nowoczesności, a na ile jest nam narzucana, kiedyś przez króla Poniatowskiego, później przez zaborców, komunistów, dziś przez Zachód, rynki i międzynarodowy kapitał? Czy rozpoczynające marsz ku nowoczesności Oświecenie jest w Polsce historycznym epizodem, czy też elementem teraźniejszości?

Król Staś jak minister Sienkiewicz

W roku 2018, w stulecie niepodległości, dużo dyskutujemy o roku 1918. Tymczasem Muzeum Sztuki Nowoczesnej proponuje spojrzeć dalej w głąb historii, cofnąć się jeszcze o sto lat. W roku 1818 Komisja Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego zakupiła od spadkobierców ostatniego króla Rzeczypospolitej jego kolekcję rycin i rysunków. Powstała w ten sposób istniejąca do dziś przy Uniwersytecie Warszawskim instytucja Gabinetu Rycin. Pomysł na wystawę w Muzeum Sztuki Nowoczesnej polega na tym, żeby sięgnąć do tego historycznego zbioru i spojrzeć na niego ze współczesnej perspektywy – przejrzeć się w nim jak w lustrze. Zamysł podkreślony jest wielkim zwierciadłem wypełniającym całą ścianę muzeum. Oglądamy XVIII-wieczne grafiki i widzimy jednocześnie samych siebie; to historia, która dzieje się w epoce króla Stasia, ale jednocześnie tu i teraz. Państwo polskie istnieje tylko teoretycznie – Stanisław August Poniatowski mógł wypowiedzieć podobne słowa dobre 200 lat wcześniej, niż wypsnęły się z wypełnionych ośmiorniczkami ust ministra Sienkiewicza. „Twarda” władza polityczna króla też była wielce teoretycznej natury. Monarcha spalał się zatem w uprawianiu różnych form soft power. Zajmował się edukacją, założył pierwszy w Polsce teatr publiczny. Planował otworzyć również muzeum; z tą intencją gromadził zbiory sztuki. Mając ograniczone możliwości zmieniania Polski w rzeczywistości, król mnóstwo uwagi poświęcał kreśleniu projektów na przyszłość. Gromadzony przez niego zbiór rycin i rysunków jest odbiciem tych wyobrażeń, wizją Oświecenia, które w znacznej mierze było programem istniejącym tylko na papierze. W muzeum oglądamy tę wizję podzieloną na dziewięć wielkich stołów z rycinami, z których każdy mieści inny rozdział, opisuje inny obszar oświeceniowego terytorium. Nie mogło wśród nich zabraknąć stołu poświęconego rewolucji.

Istotą Oświecenia był światopoglądowy przewrót prowadzący do ustanawiania nowego politycznego i społecznego porządku. Nauka miała w nim zająć miejsce religii, republika zastąpić monarchię, mieszczaństwo odbierało władzę arystokracji, a rodzący kapitalizm wypierał relikty feudalizmu. Pierwszą przymiarką do realizacji tego programu w praktyce była rewolucja francuska. Stanisław August Poniatowski żywo się nią interesował; widać to w jego zbiorach. Roi się w nich od rycin przedstawiających wydarzenia we Francji, a także od politycznych karykatur. Niektóre z nich to pamflety na rewolucyjny terror, ale jeszcze więcej jest takich, których ostrze godzi w kler, w arystokrację, a także w instytucję monarchii. Co czuł Stanisław August Poniatowski, oglądając te królożercze rysunki, na których nie brakuje rozlanej błękitnej krwi i obciętych głów? Paradoks polegał na tym, że w zrewoltowanej Francji monarchię obalały polityczne dzieci Oświecenia. Tymczasem w Polsce do największych entuzjastów Oświecenia należał sam monarcha. Postęp dekretowany był odgórnie, a Konstytucja 3 maja nie została uchwalona pod naciskiem zrewoltowanego tłumu obywateli, lecz przez elity wyprzedzające w swoich poglądach naród, który pragnęły unowocześnić. Równie ciekawy jest rozdział poświęcony archeologii. Ta młoda w czasach Stanisława Augusta dyscyplina stała się wielką namiętnością ludzi wieku świateł. Oświecenie wynajduje historię w takim sensie, w jakim rozumiemy ją dziś, a wraz z historią odkrywa politykę historyczną. Ludzie XVIII w. nie penetrują i nie rysują starożytnych ruin dla zabawy; przeszłość rekonstruuje się po to, by uczynić z niej fundament przyszłości. Lepszej? Oświecenie wierzyło, że tak. Koncepcja praw człowieka i obywatela, równość, wolność słowa – te i wiele innych emancypacyjnych konceptów zawdzięczamy tamtej epoce. Kuratorzy wystawy w Muzeum Sztuki Nowoczesnej nie uciekają jednak od spojrzenia w cienie rzucane przez wiek świateł. Pokazują grafiki z cyklu „Więzienia” Giambattisty Piranesiego, jednego z najwybitniejszych XVIII-wiecznych rytowników, który należał do ulubieńców Stanisława Augusta. W tych paranoicznych przedstawieniach fantasmagorycznych zakładów karnych, piekieł na ziemi nietrudno dopatrzyć się alegorii oświeceniowego rozumu, który gubi się we własnych ideach, stając się ich więzieniem. W zbiorach króla znalazły się także „Wielkie nieszczęścia wojny” Jacques’a Callota. Francuski rysownik przedstawiał sceny z wojny trzydziestoletniej.

To konflikt, który o ponad wiek poprzedzał epokę Oświecenia, ale wielu historyków widzi w tej wojnie totalnej preludium współczesnych rzeźni, pierwszy krwawy akt w dramatycznej przemianie Europy z feudalnego, chrześcijańskiego uniwersum w świat kapitalizmu i nowoczesnych państw narodowych. Gałęzie drzew uginające się od wisielców, rozstrzelania, wypędzenia, czystki etniczne, kolumny uchodźców na gościńcach – rysowane przez Callota sceny niepokojąco przypominają obrazy z nadchodzącej przyszłości, w której dawna, chaotyczna przemoc przybierze postać zorganizowanego ludobójstwa. Jak przekonująco dowodzili filozofowie usiłujący zrozumieć krwawe szaleństwo, które ogarnęło Europę w czasie II wojny światowej, bez Oświecenia nie byłoby Holokaustu, projektu doprowadzającego logikę nowoczesności do zbrodniczej skrajności.

Kościuszko lepszy od Libery

W MSN pomostem między wiekiem Oświecenia i teraźniejszością są prace współczesnych artystów, których zaproszono do komentowania i interpretowania XVIII-wiecznych rycin. Znalazły się w tym gronie zarówno wschodzące gwiazdy krajowej sceny, jak Mikołaj Sobczak czy duet Nomadic State, jak i klasycy formatu Zbigniewa Libery, a także prominentne figury międzynarodowe, by wymienić Roee Rosena z Izraela czy Rosjankę Olgę Czernyszewą. Pierwsze skrzypce w tym gronie gra Goshka Macuga, pochodząca z Polski wybitna i ceniona na świecie brytyjska artystka konceptualna, która jest nie tylko uczestniczką, lecz również współkuratorką wystawy. W kategoriach czysto rysunkowych wiek XVIII bije wiek XXI w Muzeum Sztuki Nowoczesnej na głowę. Artyści doby Oświecenia okazują się technicznie wyszkoleni na poziomie, który dla większości współczesnych uczestników wystawy jest nieosiągalnym horyzontem. Skądinąd interesujący artyści, jak Zbigniew Libera, przy takim rysowniku jak Tadeusz Kościuszko (który kompetencje wojskowe i inżynieryjne łączył z imponującą biegłością artystyczną) wyglądają tak, jakby nauka rysunku była dopiero przed nimi. W tym sensie zestawienie zamówionych przez muzeum prac ze skarbami z Gabinetu Rycin jest dla dzisiejszych twórców ryzykowne. Warto było jednak to ryzyko podjąć. Ich prace przekładają oświeceniową opowieść na współczesne realia. Prym wiedzie tu Goshka Macuga. Powtarza XVIII-wieczną rycinę przedstawiającą myśliwską altanę Stanisława Augusta Poniatowskiego w Białowieży, otaczając ją wizerunkami ekologów protestujących przeciw wycince puszczy.

Rycinę upamiętniającą słynny marsz francuskich kobiet na Wersal w czasie rewolucji przerabia w scenę z czarnego protestu polskich kobiet. Kuratorzy wystawy w MSN nazywają zbiory Stanisława Augusta „archiwum nowoczesności”. Narysowana w nich historia jest fascynująca, ponieważ nie została zakończona; wciąż w niej uczestniczymy. Jaki jest bilans Oświecenia, które w Polsce zbiegło się z rozpadem państwa i utratą niepodległości? Czy Oświecenie w Polsce się powiodło? Inspirującym tłem dla tych rozważań jest stół, na którym zgromadzono ryciny przedstawiające projekty oświeceniowej Warszawy powstające w czasach Stanisława Augusta. Oto nowy wspaniały świat wystawnych gmachów i rozmaitych nowoczesnych publicznych instytucji. Tymi wizjami przyszłości król mógł się cieszyć, wyłącznie przeglądając ryciny ze swojej kolekcji; na ich praktyczną realizację brakowało mu zarówno czasu, jak i politycznej siły. Zresztą większa część tych zamierzeń pozostaje niezrealizowana do dziś. Są wśród nich projekty Świątyni Najwyższej Opatrzności, której budowa została zapisana w Konstytucji 3 maja. W oryginalnym zamyśle miało to być ponadwyznaniowe, deistyczne miejsce kultu państwowego, odbicie masońskich przekonań króla i twórców konstytucji; w XVIII-wiecznych projektach geometryczna bryła swiątyni pozbawiona jest symboli religijnych. Przemianę Świątyni Najwyższej Opatrzności w katolicki kościół Opatrzności Bożej zadekretował w 1921 r. Sejm odrodzonej II RP, a jej budowy doczekaliśmy się dopiero niedawno, już w III RP – w warszawskim Wilanowie. Niezrealizowany pozostał także inny pomnik, którego wizerunek odnajdujemy na rycinach z królewskiej kolekcji – Kolumna Chwały, która miała być poświęcona konstytucji. Czy nieobecność takiego pomnika można traktować jako brak symboliczny dla polskich zmagań z demokracją, sekularyzacją, nowoczesnością, które rozpoczęte w czasach Stanisława Augusta, wydają się wciąż dalekie od zakończenia? Szukając odpowiedzi na to pytanie, warto się wsłuchać w głosy rysowników z królewskiej kolekcji; mają zaskakująco wiele do powiedzenia na aktualne tematy. Oświecenie w Polsce nie powiedziało jeszcze ostatniego słowa.

Okładka tygodnika WPROST: 24/2018
Więcej możesz przeczytać w 24/2018 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 24/2018 (1839)

  • Sportowa historia zatacza koło 10 cze 2018, 20:00 Pamiętam, jak w czasach słusznie minionych zewsząd było słychać (zwłaszcza w szkole), że sport w ogóle, a igrzyska olimpijskie w szczególe mogą pomóc zaprowadzić pokój na świecie. Oczywiście Związek Sowiecki gotowy był walczyć o... 3
  • Niedyskrecje parlamentarne 10 cze 2018, 20:00 PIS JUŻ NIE CHCE ZAOSTRZAĆ USTAWY ANTYABORCYJNEJ. Politycy twardego jądra tej partii liczą na to, że do końca kadencji Sejmu, czyli do przyszłorocznych wyborów, sprawa nie wróci na salę plenarną Sejmu. – Z ostatnich badań wynika, że... 6
  • Obraz tygodnia 10 cze 2018, 20:00 200 mln euro za tyle można sobie wykupić Roberta Lewandowskiego z Bayernu Monachium Wygrana Joanna Kulig Zachwyciła na festiwalu w Cannes. Po krajowej premierze „Zimne j wojny” fala uznania dla jej aktorstwa wznosi się nadal Przegrany... 10
  • Info radar 10 cze 2018, 20:00 SPORT Wigilia z Błaszczykowskim Robert Lewandowski jest najbardziej rozpoznawalnym polskim piłkarzem, ale pozostałych naszych reprezentantów dystansują prezes PZPN Zbigniew Boniek oraz selekcjoner Adam Nawałka – wynika z badania Havas... 12
  • Dekoncentracja, czyli stłucz pan termometr 10 cze 2018, 20:00 BOHATER SEKSSKANDALU W PIS ZOSTAŁ ZAWIESZONY W PRAWACH CZŁONKA PARTII I KLUBU PARLAMENTAR- NEGO. Kierownictwo Prawa i Sprawiedliwości zdecydowało też, że zostanie on usunięty z dwóch bardzo prestiżowych komisji: śledczej, badającej... 13
  • Putin czaruje Austrię 10 cze 2018, 20:00 ROSYJSKI PREZYDENT ZAPEWNIA W WIEDNIU, ŻE OSŁABIANIE UE NIE JEST JEGO CELEM. Mówi prawdę, bo jego celem jest Europa silna i zaprzyjaźniona z Rosją, za to skłócona z USA. Wbijanie klinów w jedność Zachodu wychodzi Władimirowi Putinowi... 14
  • Burzliwe życie Lejba F. 10 cze 2018, 20:00 LEJB FOGELMAN, PRAWNIK, CELEBRYTA, FILOZOF I POETA, NAPISAŁ KSIĄŻKĘ O SWOIM ŻYCIU. W naszej narcystycznej epoce schyłkowego patriarchatu modny to dziś pomysł i modna forma: prosi się kolegę z dobrym piórem o przeprowadzenie wywiadu (w... 15
  • O drapieżcach 10 cze 2018, 20:00 CZYTAM, WCIĄGNIĘTY PO USZY, BIOGRAFIĘ ANTONIEGO MACIEREWICZA I TRAFIAM NA DROBNY EPIZOD. Andrzej Celiński (warto dodać, w latach KOR bohater, a na dodatek sąsiad, więc na dodatek bohater mojej młodości) opisuje, jak kilka lat temu... 15
  • Nowe rozdanie w obozie władzy 10 cze 2018, 20:00 Powrót prezesa ze szpitala na Nowogrodzką oznacza wzmocnienie pozycji Mateusza Morawieckiego. Premier coraz poważniej myśli o autorskiej rekonstrukcji rządu. 16
  • Ustawa Gowina pod groźbą weta 10 cze 2018, 20:00 Wicepremier i minister nauki wiedział, jak sobie zapewnić przychylność rektorów, ale na drodze jego reformy stoi jeszcze Pałac Prezydencki. 22
  • Dwaj protagoniści 10 cze 2018, 20:00 W Warszawie i paru innych miastach trwa konflikt o nazwy ulic. Bogu dzięki nie ma takiego konfliktu w moim rodzinnym Krakowie, gdyż pierwsza rada miejska, wybrana w 1990 r., z automatu przywróciła dawne nazwy ulic, za jednym zamachem... 25
  • Macierewicz i pieniądze sekty Moona 10 cze 2018, 20:00 W latach 80. Antoni Macierewicz próbował budować ośrodek opozycyjny alternatywny wobec podziemnej Solidarności. Jednym ze źródeł finansowania miały być pieniądze sekty Moona. 26
  • Jak się rozbija prawicę 10 cze 2018, 20:00 PiS może dołączyć do listy formacji, które w swoim długim politycznym życiu rozbijał wewnętrznie i porzucał Antoni Macierewicz. 32
  • Seks nas wyzwoli 10 cze 2018, 20:00 Ja tam uważam, że zawsze lepszy poseł ciupciający niż nieciupciający. Wszyscy się rzucili na biednego posła Piętę. Dajcie spokój, o co tyle hałasu? Wielu (jeśli nie większość) facetów pcha się do polityki, bo władza to... 33
  • Nowe narkotyki, czyli dopki na legalu 10 cze 2018, 20:00 Polacy nie wiedzą, co zażywają, a dilerzy nie wiedzą, co sprzedają. Narkotyki wymknęły się spod kontroli państwa, lekarzy i samych użytkowników. 35
  • Jak mądrze pomóc dziecku 10 cze 2018, 20:00 Bądź przyjacielem swojego dziecka. Ono chce mówić prawdę – radzi Maria Banaszak, terapeutka z Ośrodka Leczenia, Terapii i Rehabilitacji Uzależnień Monar. 38
  • Wielki mecz Putina 10 cze 2018, 20:00 Piłkarskie mistrzostwa świata mają pokazać, że Rosja rośnie w siłę i odnosi same sukcesy. Zmaganiom sportowym towarzyszą polityczne. 40
  • Piłka nożna uczy pokory 10 cze 2018, 20:00 O szanse Polaków na mundialu pytamy Davida Villę, zwycięzcę mistrzostw świata i mistrza Europy. 44
  • Nie jesteśmy faworytami 10 cze 2018, 20:00 Z Polski ucieka każdy piłkarz. Eksportujemy młodych, a importujemy dziadków u schyłku kariery albo Czechów czy Słowaków, których nikt nie chciał na Zachodzie. I czarujemy się, że jest fajnie – mówi Krzysztof Stanowski, twórca serwisu Weszlo.com. 46
  • Można wsiąknąć 10 cze 2018, 20:00 Zawody triatlonowe dają zastrzyk adrenaliny, endorfin i dobrej energii od kibiców na trasie – mówi Krzysztof Wieszczek, aktor filmowy i teatralny. 49
  • Niedziela dla dużych i bogatych 10 cze 2018, 20:00 Zakaz handlu w niedziele sprawił, że Polacy robią zakupy na zapas, głównie w Biedronce i Lidlu. Tracą sklepy osiedlowe i centra handlowe. Związkowcy zaś chcą przepisy zaostrzyć. 51
  • Polski budżet stać na wiele 10 cze 2018, 20:00 Jarosław Kaczyński ma pod swoim dowództwem zaciężną armię i ta armia domaga się żołdu, a nawet łupów – mówi Ryszard Bugaj. 54
  • Orły biznesu, nauki i sztuki 10 cze 2018, 20:00 Na gali w Lublinie nagrody odebrali przedsiębiorcy z województw lubelskiego i świętokrzyskiego. Wręczono też nagrody. 58
  • Trampolina dla krajowego biznesu 10 cze 2018, 20:00 Jesteśmy coraz bardziej efektywnym narzędziem do wdrażania polityki gospodarczej naszego kraju – mówi Wojciech Fedko, wiceprezes Polskiej Agencji Inwestycji i Handlu SA. 60
  • Know How 10 cze 2018, 20:00 Księżyc z bardzo bliska NASA pokazała zdjęcia księżyca w rozdzielczości 4K. Na stronach agencji można zobaczyć krótki, kilkuminutowy film pokazujący niesamowite szczegóły naszego najbliższego kosmicznego sąsiada. Do stworzenia tego... 62
  • Zielone Zakopane 10 cze 2018, 20:00 W ciągu trzech dni II edycji Międzynarodowego Forum Energetyka i Środowisko EKOZAKOPANE 2018 pod Tatrami królowały ekologia i ekoinnowacje. 63
  • Miotła Trumpa w amerykańskiej dyplomacji 10 cze 2018, 20:00 Przez placówki dyplomatyczne USA przechodzi właśnie tsunami. Prezydent Trump nominował kilkudziesięciu nowych ambasadorów i od razu pojawiły się wątpliwości, czy to jest dobra zmiana. 64
  • Poprawianie natury 10 cze 2018, 20:00 O bezpieczeństwie, niespodziankach i ryzyku w chirurgii plastycznej mówi dr n. med. Marcin Nowak, chirurg plastyczny z warszawskiej Kliniki Promedion. 68
  • Pacjenci z całej Polski 10 cze 2018, 20:00 Diagnozujemy i leczymy szybciej, niż przewidują wytyczne dla pakietu onkologicznego – mówi prof. Małgorzata Wierzbicka, kierownik Kliniki Otolaryngologii i Laryngologii Onkologicznej Szpitala Klinicznego im. H. Święcickiego. 70
  • Kopernik jest kobietą 10 cze 2018, 20:00 Dwa lata temu film „Ukryte działania” zwrócił uwagę na rolę kobiet pracujących w programach kosmicznych. Pokazywał, jak trudno było na przełomie lat 50. i 60. ubiegłego wieku trzem wybitnym matematyczkom wykazać się w NASA. Pół wieku później kobiety są pełnoprawnymi członkami... 72
  • Klątwa Rosemary 10 cze 2018, 20:00 Pół wieku temu na ekrany wszedł horror „Dziecko Rosemary”. Szybko uznano go za arcydzieło, nad którym wisi diabelska klątwa. 76
  • W thrillerze nie ma miejsca na uniki 10 cze 2018, 20:00 O tym, jak wybiera tematy do powieści, dlaczego jest przeciwny brexitowi i jak mu się pracuje z Polańskim, mówi pisarz i scenarzysta Robert Harris. 81
  • Po co nam Oświecenie 10 cze 2018, 20:00 W tej wystawie odbija się spór o nowoczesność, który w Polsce zaczął się za króla Stasia i nie skończył do dziś. 84
  • Taka moja filozofia 10 cze 2018, 20:00 Festiwal Świat Maklaka pokaże, że Zdzisław Maklakiewicz wciąż inspiruje. 88
  • Wydarzenie 10 cze 2018, 20:00 BIOGRAFIA Znowu on Był już „Narcos” i był „Escobar: historia nieznana”. Fernando León de Araona postanowił jednak spojrzeć na najsłynniejszego przemytnika narkotyków oczami Virginii Vallejo. Znana i wpływowa kolumbijska... 90
  • Muzyka 10 cze 2018, 20:00 Leski i jegotęskne piosenki Leski, „Miłość. Strona B”, Warner Chciałbym hciałbym wypaść życiu z rąk jak balon dziecku na wietrze” – śpiewa w otwierającym płytę nagraniu „Skąd ten wir”. Tęsknoty za dawnym przejawiają... 93
  • Książka 10 cze 2018, 20:00 Prezes daje radę Sławomir Mrożek, „Czekoladki dla Prezesa”, Noir sur Blanc Mrożek jest dobry na wszystko. Pisał zabawne opowiadania, świetne mikropowieści, wybitne dramaty, uprawiał też wiele innych, pobocznych rodzajów pisania.... 94
  • Kalejdoskop 10 cze 2018, 20:00 DLA DZIECI Jak filip ze sceny POMYSŁOWI DYREKTORA LALKI JAROSŁAWA KILIANA, BY ZATRUDNIĆ JAKO SZEFA MU- ZYCZNEGO GRZEGORZA TURNAUA, należy tylko przyklasnąć. Kiedy bowiem podnosić mierny poziom wykształcenia muzycznego Polaków, jeśli nie... 95
  • Kulturalna trzynastka 10 cze 2018, 20:00 Magdalena Boczarska AKTORKA, OSTATNIO ZAGRAŁA MICHALINĘ WISŁOCKĄ W „SZTUCE KOCHANIA” 1. Najbardziej znienawidzona lektura? „Antygona”, „Chłopi” i „Nad Niemnem”. 2. Którym bohaterem z literatury chciałabyś być i dlaczego?... 96
  • Specyficzna odmiana literatury dla dorosłych 10 cze 2018, 20:00 MICHAŁ WITKOWSKI To jest tak jak z muzyką. Nastolatek miesiącami wyczekuje nowego albumu ulubionego zespołu, leci jak poparzony do sklepu, słucha po sto tysięcy razy, wciąż poznaje coś nowego, chce wszystkiego... Czterdziestotrzylatek (a... 97
  • Unia przyszłości oczami Merkel 10 cze 2018, 20:00 Jeżeli potwierdzą się spekulacje brukselskich korytarzy o tym, że nowym przewodniczącym Komisji Europejskiej, następcą Jeana-Claude’a Junckera, ma być pierwszy od półwiecza Niemiec – a konkretnie kanclerz Angela Merkel – to warto... 98

ZKDP - Nakład kontrolowany