Papież konspirator

Papież konspirator

Papież Jan Paweł II
Papież Jan Paweł II / Źródło: Shutterstock / Alessia Pierdomenico
Jan Paweł II dobrze znał polskie tradycje konspiracyjne i korzystał z ich dorobku – przekonuje prof. Jerzy Zdrada, historyk, działacz podziemnej Solidarności.

Jaki wpływ wywarł Jan Paweł II na rodzącą się 40 lat temu Solidarność?

Papież oddziaływał na Polaków najsilniej swoim autorytetem moralnym. Wrażenie po wyborze kardynała Karola Wojtyły w 1978 r. było ogromne. Już pierwsze spontaniczne reakcje obserwowane w Krakowie, a przecież podobnie było w całej Polsce, natychmiast rodziły przekonanie, że ten wybór będzie miał konsekwencje dla naszej przyszłości. Pamiętam, że w rozmowach, które prowadziliśmy wtedy w moim środowisku akademickim, powracał motyw proroctwa Juliusza Słowackiego z wiersza pt. „Słowiański papież”. Narastało w nas poczucie, że spełniła się przepowiednia poety. Można nawet powiedzieć, że niejeden czuł się dowartościowany jako Polak. Przy tym było widoczne, że po wyniesieniu arcybiskupa krakowskiego na najwyższy urząd w Kościele katolickim władze PRL są skonsternowane, nawet przestraszone. Ludzie komunistycznego reżimu w Warszawie i Moskwie obawiali się konsekwencji politycznych wyboru Wojtyły. Jak się okazało, ich obawy były słuszne. Zwłaszcza po pierwszej pielgrzymce Jana Pawła II do Ojczyzny w 1979 r., którą jako historyk uważam dziś za najważniejszą ze wszystkich wizyt papieża w Polsce.

Dlaczego ta pielgrzymka była tak ważna?

To był prawdziwy historyczny przełom. Pierwsza pielgrzymka Jana Pawła II w 1979 r. wpłynęła na swego rodzaju historyczne przebudzenie szerokich kręgów polskiego społeczeństwa. Nagle na Placu Zwycięstwa w Warszawie, na krakowskich Błoniach, wszędzie, gdzie przemawiał papież, usłyszeliśmy żywe słowo, tak inne od tej drętwoty i sztampy, do której przyzwyczaili nas partyjni oficjele PRL. Pielgrzymka Ojca Świętego otworzyła wielu oczy na problemy wolności: duchowej, osobistej, politycznej. Wizyta w sposób szczególny wpłynęła na powstające po 1976 r. środowiska opozycji demokratycznej, w tym: Komitet Obrony Robotników (KOR), Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela (ROPCiO), Konfederację Polski Niepodległej (KPN). Ruch opozycji sprzeciwiający się władzy komunistycznej, krystalizujący się w tym czasie w Polsce, zyskał na sile. W środowiskach opozycyjnych kardynał Wojtyła traktowany był z szacunkiem i sympatią, widziano w nim moralnego sprzymierzeńca w walce o demokrację.

Od pielgrzymki w 1979 r. wiedzieliśmy, że papież jest po naszej stronie. Nie było nic dziwnego w tym, że od sierpnia 1980 roku ruch strajkowy, a następnie Solidarność odwoływały się do autorytetu Jana Pawła II. Przed wprowadzeniem stanu wojennego kontakty władz krajowych Solidarności z Rzymem nie stwarzały trudności. Po grudniu 1981 r. sytuacja skomplikowała się, bo chodziło przecież o kontakty tajnej Tymczasowej Komisji Wykonawczej NSZZ Solidarność (TKK) koordynującej działające w konspirze regionalne ogniwa formalnie zdelegalizowanej Solidarności. Stan wojenny w Polsce był wtedy jednym z ważniejszych problemów politycznych. Dla osłabionej stanem wojennym Solidarności wsparcie Zachodu miało ogromne znaczenie. Byliśmy przekonani, że postawa i opinie papieża mają wpływ na ocenę tych wydarzeń przez polityków krajów demokratycznych. Uważaliśmy, że Jan Paweł II powinien być informowany na bieżąco o tym, co dzieje się w Polsce oraz w podziemnej Solidarności.

Papież otrzymywał wtedy wiele informacji z Polski…

Tak, tym bardziej ważne było, aby dochodziły doń sprawdzone wiadomości od TKK, a było o czym pisać do papieża! Zorganizowaliśmy kanał informacyjny wiodący w pierwszym okresie przez Kraków do Watykanu. Materiały gromadzone przeze mnie były przekazywane do redakcji zaprzyjaźnionego „Tygodnika Powszechnego”, względnie wprost do Kurii Arcybiskupiej. Przypominam sobie, że co poniedziałek do Rzymu wyjeżdżał duchowny jako – powiedzmy – kurier, zabierał także nasze przesyłki. W roli kurierów sprawdzili się również moi przyjaciele, uczeni z UJ i PAN, którzy wyjeżdżali za granicę w celach naukowych — ryzykując wiele, nie odmawiali przewożenia informacji dla Jana Pawła II. Szczęśliwie, nigdy nie było wpadki.

O czym jako Solidarność pisaliście w tajnej korespondencji do papieża?

Przesyłaliśmy analizy oceniające sytuację w kraju, bieżącą politykę i cele władz PRL, skalę represji, warunki życia. Przedstawialiśmy z naszej perspektywy to, o dzieje się w Polsce. Dołączaliśmy opinie i dokumenty programowe, dzięki czemu Jan Paweł II miał obraz sytuacji, w jakim kierunku zmierza Solidarność. Przestrzegaliśmy w tej korespondencji zasady, aby informacje były rzetelne, a opinie wyważone, nie wysuwaliśmy wobec papieża żądań, byłyby one nie na miejscu. Staraliśmy się uniknąć sformułowań, które mogły być odczytane jako forma nacisku.

Jaka była pewność, że wasze materiały docierają do Jana Pawła II?

Na ogół mieliśmy potwierdzenie, że materiały zostały przekazane bezpiecznie. Raz takie potwierdzenie zostało przekazane w sposób zawoalowany przez samego Jana Pawła II. Wiąże się z tym pewna historia, którą pozwolę sobie przytoczyć. W kwietniu 1983 r. podczas tajnego spotkania TKK NSZZ „Solidarność”, w którym po raz pierwszy wziął udział Lech Wałęsa, zaproponowałem, abyśmy napisali list do Jana Pawła II nawiązujący do zapowiedzianej pielgrzymki do Polski, szczególnie ważnej, bo pierwszej po stanie wojennym i delegalizacji Solidarności. W zakończeniu listu było sformułowanie: „Solidarność będzie czekała na Ciebie, Ojcze Święty, na wszystkich etapach Twojej pielgrzymki do Ojczyzny”. List podpisali wszyscy obecni na tym spotkaniu. Przekazałem go do kurii w poniedziałek, a w czasie środowej audiencji Jana Pawła II w Watykanie, wśród słów skierowanych do polskich pielgrzymów usłyszałem — cytuję z pamięci: „Cieszę się, że spotkam się z Solidarnością na wszystkich etapach mojej pielgrzymki do Ojczyzny”. Byłem wzruszony, bo przecież był to skierowany do nas, niejako wzorem kontaktów AK z Londynem, jednoznaczny sygnał: list dotarł!

Czy Jan Paweł II stosował jeszcze inne metody konspiracyjnej gry?

Przytoczona historia to tylko przykład, że Jan Paweł II dobrze znał polskie tradycje konspiracyjne. Zapewne przydawały się w okresie arcybiskupim i kardynalskim działalności Karola Wojtyły. Poparcie Jana Pawła II dla Solidarności powstałej w 1980 r. pozytywnie odbiło się na życiu Kościoła w Polsce. Parafie stawały się miejscem otwartym dla ludzi związanych z opozycją demokratyczną, były ośrodkami ruchu intelektualnego, tu odbywały się prelekcje i wykłady, spotkania i konferencje, występy artystyczne, a więc formy budowanego społeczeństwa niezależnego od władz. W stanie wojennym Solidarność miała w nich magazyny sprzętu, punkty kontaktowe i poligraficzne. Głos papieża wpływał na międzynarodową opinię publiczną. Gdyby nie Jan Paweł II, reakcja demokracji zachodnich nie byłaby może tak zdecydowana, a krytyka Jaruzelskiego i Breżniewa, systemu komunistycznego tak jednoznaczna.

Czyli sądzi pan, że historia polskiej Solidarności potoczyłaby się inaczej, gdyby nie zaangażowanie Jana Pawła II?

Przy wszystkich nieszczęściach, jakie na nas spadały w przeszłości, mieliśmy w dziejach Polski trochę szczęścia. Takim szczęśliwym historycznym trafem, który przyszedł w odpowiednim czasie, był w XX w. wybór Polaka na papieża. Wybitna postać Jana Pawła II, przy wszystkich zasługach dla światowego Kościoła, była szczególnie ważna dla naszych losów narodowych. Papież przyczynił się do mobilizacji społecznej w Polsce, wpływał na pokojowe formy walki o demokrację. Warto pamiętać, że polska Solidarność była ucieleśnieniem wartości, o których nauczał Jan Paweł II: wolności, współpracy, pomocy innym, poszanowania dla każdej osoby. Papieska strategia „zwycięstwa bez jednego wystrzału” przyniosła sukces. Za polskim przykładem poszły inne kraje w Europie. Przemiany 1989 r. były, jak sądzę, możliwe dlatego, że „sprawa polska” powróciła — dzięki papieżowi i Solidarności — na arenę międzynarodową. Sprawy Europy Wschodniej, nawet jeżeli nie stały się formalnie priorytetem Watykanu, dominowały w polityce międzynarodowej Kościoła. Moje pokolenie miało to szczęście, że doczekało – dzięki czynnej postawie — wolności Polski.

Prof. dr hab. Jerzy Zdrada - historyk związany z Uniwersytetem Jagiellońskim i Polską Akademią Nauk, działacz opozycji demokratycznej w PRL. Od 1976 współpracownik środowiska KOR, od 1980 r. w strukturach Solidarności. Poseł na Sejm X, I oraz II kadencji; w latach 1997-2001 wiceminister edukacji narodowej w rządzie Jerzego Buzka. W pracy naukowej specjalizuje się w historii nowożytnej Polski. Odznaczony Krzyżem Oficerskim i Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski. Mieszka w Krakowie.
Artykuł został opublikowany w 13-14/2020 wydaniu tygodnika e-Wprost.

Archiwalne wydania Wprost dostępne są w specjalnej ofercie WPROST PREMIUM oraz we wszystkich e-kioskach i w aplikacjach mobilnych App StoreGoogle Play.

 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 13-14/2020 (1930)

  • #NowyŚwiatWprost 29 mar 2020, 20:00 Na okładkę ostatniego papierowego wydania tygodnika „Wprost” (1982—2020) wybraliśmy zdjęcie wykonane w 1979 r. w Michigan Science Center. 2
  • Prasa, jaką znamy, odchodzi w przeszłość 29 mar 2020, 20:00 Pogłoski o śmierci prasy drukowanej nie wydają się przedwczesne i przesadzone. Prasa, jaką znamy, odchodzi w przeszłość. 3
  • Do zobaczenia w nowym świecie 29 mar 2020, 20:00 Koronawirus zmienia świat. Wielu z nas dziś ocenia to negatywnie. Ale przecież nie musi tak być. W tym numerze udowadniamy, że nie istnieją zmiany na gorsze. Nowy świat, który powstanie po pandemii, będzie inny. Zróbmy wszystko, by był... 4
  • Wydarzenia WPROST 29 mar 2020, 20:00 Na łamach naszej gazety działa się historia. 8
  • Pisali dla nas 29 mar 2020, 20:00 Przez ponad 37 lat tygodnika „Wprost” pisali dla nas wybitni intelektualiści, najlepsi felietoniści i legendarni dziennikarze. A oto niektórzy z nich (w kolejności alfabetycznej): 10
  • Okładki, które przeszły do historii 29 mar 2020, 20:00 Niektóre okładki tygodnika „Wprost” nie tylko przeszły do historii, lecz także ją tworzyły. 12
  • Niedyskrecje parlamentarne 29 mar 2020, 20:00 Posłowie w ubiegłym tygodniu zjechali do Sejmu, żeby przegłosować zmiany w regulaminie, które umożliwią im nieprzyjeżdżanie do Sejmu, dopóki trwa epidemia, czyli głosowania zdalne. 14
  • Wybory trzeba przełożyć 29 mar 2020, 20:00 Jeśli wybory prezydenckie odbędą się 10 maja, mandat prezydenta będzie nosił w sobie koronawirusa – mówi Aleksander Kwaśniewski, prezydent w latach 1995-2005. 18
  • O co walczy Andrzej Duda 29 mar 2020, 20:00 W Zjednoczonej Prawicy wraca temat tzw. partii prezydenckiej i osłabienia władzy prezesa Jarosława Kaczyńskiego. 22
  • Panika w Platformie 29 mar 2020, 20:00 Brak możliwości prowadzenia kampanii prezydenckiej Małgorzaty Kidawy-Błońskiej oraz zbliżające się wybory skutkują coraz większymi napięciami w Platformie Obywatelskiej. 24
  • Stawka większa niż gospodarka 29 mar 2020, 20:00 W zdrowej gospodarce nie trzeba wybierać między życiem milionów osób a rozwojem ekonomicznym. 26
  • Kościół w czasach zarazy 29 mar 2020, 20:00 Zamknięcie kościołów na krótki czas to nie dramat. Dramatem byłoby, gdyby chrześcijanie nie potrafili dostrzec Boga poza ich murami. 28
  • Lęk jest złym doradcą 29 mar 2020, 20:00 To będą trudne święta – mówi dominikanin ks. Maciej Biskup, ale dostrzega też powody do nadziei. 30
  • Internet nas ocali 29 mar 2020, 20:00 Czy eksplozja internetowa wywróci nasze życie do góry nogami i zniszczy relacje w realu? Wręcz przeciwnie, wyjdzie nam tylko na dobre – przekonuje Jakub Kuś, badacz internetu. 34
  • Gdzie raki zimują 29 mar 2020, 20:00 Między dzisiejszymi himalaistami a tymi z lat 80. jest przepaść. Nie górska, tylko technologiczna. Czy to jeszcze sport, czy popis nowoczesnych możliwości? 37
  • Męskie zdrady pod ochroną 29 mar 2020, 20:00 #Zostańwdomu – popularne dziś hasło brzmi nie do zniesienia dla mężczyzn utrzymujących relacje pozamałżeńskie. A może to czas na przemyślenie swojej zdrady i naprawienie wyrządzonych szkód? 40
  • 30 minut dziennie 29 mar 2020, 20:00 Nie możemy chodzić na siłownię, ale to nie oznacza, że kolejne dni czy tygodnie mamy spędzić bez aktywności fizycznej – mówi Daniel Qczaj, trener motywator. Radzi, jak ćwiczyć między kuchnią a salonem. 44
  • To nie jest czas na wyrzuty sumienia 29 mar 2020, 20:00 Rozpoczynanie diety w czasie kwarantanny to kiepski pomysł. Grozi emocjonalnym i fizycznym fiaskiem. Ale dręczenie się wyrzutami sumienia też nie ma sensu – mówi Agata Ziemnicka, dietetyczka i psycholożka. 46
  • Końca świata nie będzie 29 mar 2020, 20:00 Apokaliptyczne lamenty obnażają słabych i przegranych. Poważni gracze realizują swoje plany, nie zważając na panikę wywołaną pandemią. 48
  • Antykryzysowy poradnik dla przedsiębiorców 29 mar 2020, 20:00 Część 2. Umarła firma? Niech żyje firma. Należy jak najszybciej położyć obecny biznes. Z jednoczesnym minimalizowaniem strat – bo te na pewno będą. I z tym trzeba się pogodzić. Póki więc można, należy wynieść wszystko, co cenne z walącego się przedsiębiorstwa – pisze Krzysztof... 50
  • Przełącz się na bezpieczeństwo 29 mar 2020, 20:00 Wybierając odpowiednie przełączniki, zapewniamy naszej firmie nie tylko wydajną transmisję danych, ale też porządkujemy i integrujemy cały firmowy system IT. O oszczędnościach nie wspominając. 53
  • Sygnalista czy donosiciel 29 mar 2020, 20:00 Polacy coraz chętniej informują policję, straż miejską czy urząd skarbowy o nieprawidłowościach dostrzeżonych w życiu społecznym lub prywatnym. Tylko w pracy na wszelki wypadek siedzimy cicho. Trudno się dziwić. 54
  • Hossa bessa 29 mar 2020, 20:00 Drukarki poszły w ruch Szykuje się dodruk pustych pieniędzy na niewyobrażalną dotąd skalę. Patrząc tylko na rozkład jazdy FED z zeszłego tygodnia, widać, że amerykański bank centralny dzień w dzień kupował obligacje za 125 mld... 56
  • Polski biznes rusza na odsiecz 29 mar 2020, 20:00 Od pierwszych godzin walki z epidemią polskie firmy zaangażowały się w pomoc szpitalom i ratownikom. Dziś strumieniami płyną miliony złotych pomocy, a firmy jak w czasie wojny zmieniają swoje linie produkcyjne. 58
  • Epidemia uczy pokory 29 mar 2020, 20:00 Zaostrzyliśmy procedury bezpieczeństwa, podzieliliśmy pracowników na dwa niezależne zespoły – mówi Jakub Kukuła, pomysłodawca i założyciel cateringu dietetycznego Kukuła Healthy Food. 63
  • Po prostu odpowiedzialni 29 mar 2020, 20:00 CSR, czyli społeczna odpowiedzialność biznesu, to hasło znane od lat. Dziś nabiera szczególnego znaczenia i sensu, które nadają mu ludzie i ich zaangażowanie. Taki przykład płynie z Grupy Enea. 64
  • LOTOS wspiera walkę z koronawirusem 29 mar 2020, 20:00 Koncern z Gdańska działa na wielu polach. Pomoc finansowa, przy koordynacji Ministerstwa Aktywów Państwowych, trafia głównie do szpitali. Firma wspiera też służby mundurowe. Środki bezpieczeństwa wdrożono też na stacjach paliw LOTOS. 68
  • Żywiec Zdrój – biznes po stronie natury 29 mar 2020, 20:00 Dążymy do tego, by nasza działalność była możliwie neutralna dla środowiska. Troska o przyrodę jest wpisana w DNA firmy – mówi Edyta Krysiuk-Kowalczyk, dyrektor ds. jakości i zrównoważonego rozwoju w Żywiec Zdrój. 70
  • Dekalog dla grup zagrożenia 29 mar 2020, 20:00 Dziś wszyscy boimy się koronawirusa, jednak brak dobrego leczenia przewlekłych chorób może zabić więcej osób niż koronawirus – mówi prof. Piotr Kuna, alergolog. 72
  • Wykluczeni z leczenia? 29 mar 2020, 20:00 Niedawno chorzy na oporną przewlekłą białaczkę limfocytową cieszyli się z refundacji bardzo nowoczesnej terapii. Jednak w praktyce nowoczesne leczenie jest możliwe tylko u części chorych. Potrzebna jest druga terapia. 74
  • Wzrok w czasie epidemii 29 mar 2020, 20:00 W związku z epidemią koronawirusa oddziały okulistyczne w całej Polsce zmieniają dotychczasowy tryb pracy. Przyjmują pacjentów jedynie wtedy, gdy jest to konieczne. 76
  • Zdrowe spojrzenie 29 mar 2020, 20:00 Dokucza ci pieczenie i zaczerwienienie oczu, a pod powiekami czujesz piasek? Jeśli tak, to prawdopodobnie cierpisz na zespół suchego oka – schorzenie, które na stałe dołączyło już do grona chorób cywilizacyjnych. 77
  • Okulary? Nie, dziękuję! 29 mar 2020, 20:00 Zabiegi chirurgii refrakcyjnej należą do najbezpieczniejszych metod usuwania wad wzroku. Pozwalają na zawsze pozbyć się okularów lub soczewek kontaktowych – mówi dr Iwona Szendzielorz z krakowskiej kliniki Centre de la Vision. 78
  • Alergiczne zapalenie zatok 29 mar 2020, 20:00 Alergiczne zapalenie zatok przynosowych jest schorzeniem, które dotyka coraz większą liczbę ludzi w kraju i na świecie. 79
  • Horror polskiej wyobraźni 29 mar 2020, 20:00 Byliśmy szczęśliwym pokoleniem. Nie doświadczyliśmy komuny. Kiedy dorastaliśmy, polityczne spory nie sprawiały, że rozpadały się rodziny. Wchodziliśmy do Europy i otwierały się przed nami możliwości. Nie zazdroszczę dzisiejszym nastolatkom – mówi Bartosz M. Kowalski, reżyser... 80
  • Prorok i profan 29 mar 2020, 20:00 Jednocześnie ukazują się dwie książki o człowieczeństwie Jezusa. Ale ich autorzy Amélie Nothomb i J.M. Coetzee nie chcą wyłącznie prowokować katolików. Pytają, na ile świat naprawdę wsłuchał się w jego nauki. 84
  • Ksiądz maruda i moralna rewolucja 29 mar 2020, 20:00 Nie wiedząc nic o kardynale Jorge Bergoglio, pomyślałem: „Facet ma jaja”. W XXI w. przybrał imię świętego, który symbolizuje największą rewolucję w historii Kościoła – mówi Wim Wenders, autor dokumentu „Człowiek, który dotrzymuje słowa” z udziałem papieża Franciszka. 86
  • Seriale na czas kwarantanny 29 mar 2020, 20:00 Przekręt doskonały J uż w utrzymanej w stylu przebojowych kryminałów czołówce twórcy „McMilionów” obiecują intrygującą zagadkę i dobrą zabawę. I słowa dotrzymują. Dokumentalny serial ogląda się jak najlepszą fikcję. To... 88
  • Gry na czas kwarantanny 29 mar 2020, 20:00 Od dawna mówi się, że gry stają się interaktywnymi filmami. I to nie tylko pod względem graficznym, ale także obsady. 89
  • W innym czasie, w innym życiu 29 mar 2020, 20:00 Z darzyć się mogło. Zdarzyć się musiało. Zdarzyło się. Już teraz wiele nas dzieli i nic nie łączy. To już ostatni felieton i ostatni papierowy „Wprost”. Dziękuję Wam za to, że byliście ze mną przez te wszystkie lata!... 92
  • Papież konspirator 29 mar 2020, 20:00 Jan Paweł II dobrze znał polskie tradycje konspiracyjne i korzystał z ich dorobku – przekonuje prof. Jerzy Zdrada, historyk, działacz podziemnej Solidarności. 94
  • Operacja: papież ze Wschodu 29 mar 2020, 20:00 O wyborze Karola Wojtyły zadecydowało przekonanie kardynałów z Austrii, Niemiec i USA, że papież zza żelaznej kurtyny będzie najskuteczniejszą tarczą przeciw komunizmowi. 98
  • Miłość, prawda, współczucie 29 mar 2020, 20:00 To koncerty budują energię w audytorium i muzykach, tworzy się coś, co się nigdy nie wydarza w studiu. 100
  • Gdy twój partner za dużo pije 29 mar 2020, 20:00 „To ostatni raz, to ostatni kieliszek…” Słyszysz to kolejny raz i wciąż bardzo chcesz w to wierzyć. Tyle że dobrze wiesz, że jeśli się coś zmieni, to tylko na gorsze. Co więc robić? 102
  • Fuczki na czas kryzysu 29 mar 2020, 20:00 W trudnych czasach dobrze mieć pod ręką przepis na proste, a oryginalne danie. Takie są fuczki. 104
  • Graphic recording 29 mar 2020, 20:00 Boom na wizualne notatki tworzone na żywo podczas spotkań rozwija się w najlepsze. A ich digitalowa wersja sprawdzi się też w wydarzeniach organizowanych zdalnie, w internecie. 106