Kopernik przęciętny Europejczyk

Kopernik przęciętny Europejczyk

Mikołaj Kopernik, którego szczątki znalezione pod posadzką katedry we Fromborku zbadali polscy i szwedzcy genetycy, należał do grupy genetycznej H, tej samej co ewangelista św. Łukasz, Maria Antonina i 40 proc. współczesnych Europejczyków. Pod względem genetycznym był więc typowym mieszkańcem Starego Świata.
Badania szczątków z Fromborka ostatecznie obaliły tezę, że „Kopernik była kobietą". Materiał genetyczny wykazał obecność chromosomu Y, występującego tylko u mężczyzn. Dr Tomasz Kupiec i dr Wojciech Branicki z Pracowni Genetyki Sądowej Instytutu Ekspertyz Sądowych w Krakowie po raz pierwszy na świecie wykorzystali metodę genetycznego określania koloru oczu. Występująca u Kopernika mutacja zlokalizowana w genie HERC2 w ponad 80 proc. przypadków pojawia się u osób o jasnych oczach: szarych lub niebieskich. W pozostałych niespełna 20 proc. przypadków mutacja ta została zaobserwowana u osób o oczach zielonych.

Z pewnością oczy astronoma nie były więc brązowe, jak na najbardziej znanych jego portretach. Badacze przypuszczają, że wizerunki Kopernika, które powstały jeszcze za jego życia, wykonano techniką miedziorytu, nieoddającą prawdziwych kolorów. Także karnacja uczonego z portretów ma niewiele wspólnego z rzeczywistością. Jedynie portret autorstwa Johna Chapmana, który prawdopodobnie powstał na podstawie obrazu olejnego namalowanego w 1505 roku (w czasie, gdy Kopernik studiował we Włoszech) przez Rudolfa Curadiego znanego jako Ghirlandaio, pokazuje pigmentację astronoma o wiele bliższą tej, którą znamy z badań genetycznych.


Poszukiwania grobu Mikołaja Kopernika trwały ponad 200 lat. Pierwszą próbę odnalezienia miejsca pochówku astronoma podjęli w 1802 roku członkowie Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, w 1807 roku grobu szukali oficerowie Napoleona, a w czasie II wojny światowej – Niemcy. Nowoczesne badania rozpoczęto w 2004 roku pod kierunkiem prof. Jerzego Gąssowskiego z Instytutu Antropologii i Archeologii Akademii Humanistycznej im. Aleksandra Gieysztora (wtedy Wyższej Szkoły Humanistycznej w Pułtusku). Archeolodzy przypuszczali, że Kopernika, który był kanonikiem we Fromborku, pochowano w katedrze. W miejscu grobu nie było jednak oznaczenia, a epitafium ufundowane przez biskupa Marcina Kromera 40 lat po śmierci astronoma było wielokrotnie przenoszone.

Pod posadzką katedry znajduje się co najmniej kilkadziesiąt grobów duchownych. W identyfikacji miejsca pochówku
astronoma pomogła analiza źródeł pisanych przeprowadzona przez historyka dr. Jerzego Sikorskiego. W czasach Kopernika chowa no kanoników pod ołtarzami, przy których służyli. Uczeni rozpoczęli poszukiwania w okolicy ołtarza św. Andrzeja (obecnie św. Krzyża), powierzonego opiece Kopernika. W tym rejonie znajdowało się wiele grobów. W 2004 i 2005 roku archeolodzy przebadali 13 z nich. We wnętrzu ostatniego odkryto rozsypane kości i czaszkę mężczyzny zmarłego w wieku 60-70 lat.

Podinspektor Dariusz Zajdel, ekspert z Centralnego Laboratorium Kryminalistycznego Komendy Głównej Policji w Warszawie, odtworzył wygląd zmarłego na podstawie kości czaszki. Uzyskany wizerunek przypominał portrety Kopernika, włącznie z takimi szczegółami jak pionowa szrama nad jednym z oczodołów. Archeolodzy potrzebowali jednak dowodu.

O badaniach genetycznych domniemanych szczątków Kopernika zadecydował przypadek. Kilka lat wcześniej prof. Wiesław Bogdanowicz z Muzeum i Instytutu Zoologii Polskiej Akademii Nauk zwiedzał z żoną katedrę we Fromborku i dyskutował z przewodnikiem na temat możliwości identyfikacji szczątków. Kiedy prof. Bogdanowicz usłyszał w radiu informację o rozpoczęciu badań, skontaktował się z prof. Gąssowskim i zaoferował możliwość darmowego określenia profilu genetycznego szczątków. Prof. Gąssowski podszedł do sprawy sceptycznie, jednak pół roku później oddzwonił. – Mamy prawdopodobnie szkielet Kopernika – powiedział. – Potrzebujemy pomocy przy jego identyfikacji.

Archeolog jest jak saper: myli się tylko raz. Jeśli podczas wydobywania z ziemi pozostałości popełni błąd, nigdy już nie pozna prawdziwej historii znaleziska. Dlatego archeolodzy z obsesyjną dokładnością
notują szczegóły, które podczas wykopalisk mogą się wydawać nieistotne. Archeolog może zanieczyścić kopalny materiał genetyczny współczesnym DNA. Dlatego analizy kopalnego DNA przeprowadza się przynajmniej w dwóch laboratoriach, aby sprawdzić, czy wyniki będą takie same. Materiał genetyczny Kopernika badali genetycy w trzech laboratoriach: prof. Wiesław Bogdanowicz i dr Marta Gajewska z Muzeum i Instytutu Zoologii Polskiej Akademii Nauk w Warszawie, dr Wojciech Branicki i dr Tomasz Kupiec z Pracowni Genetyki Sądowej Instytutu Ekspertyz Sądowych w Krakowie oraz dr Marie Allen i Maria Lembring z Wydziału Genetyki i Patologii Uniwersytetu w Uppsali w Szwecji. Wszystkie ośrodki uzyskały takie same wyniki. Genetycy pobrali też DNA od wszystkich badaczy, którzy mieli w rękach kości, zanim trafiły one do laboratoriów, aby zidentyfikować ewentualne zanieczyszczenia.

Kopalne DNA jest zazwyczaj bardzo zniszczone, a sekwencje genów – niepełne. Genetycy z Muzeum i Instytutu Zoologii PAN mieli już doświadczenie w badaniu kilkusetletniego materiału genetycznego – analizowali DNA nietoperzy sprzed 800 lat, znalezionych w jednej z jaskiń w Jurze Krakowsko-Częstochowskiej. Badacze z IES
w Krakowie przyznają, że najstarszy materiał, z jakim dotychczas mieli do czynienia, pochodził z czasów II wojny światowej. Jednak uczestnicy projektu zapytani, co sprawiło im największą trudność w badaniu domniemanych szczątków Kopernika, odpowiadają: „Najtrudniejsze było znalezienie materiału porównawczego".

Aby stwierdzić, czy kości należały do Mikołaja Kopernika, potrzebny był materiał genetyczny, najlepiej pochodzący od krewnych z linii matki, bo mitochondrialne DNA, którego analiza dała najpełniejszy obraz profilu genetycznego domniemanego astronoma, dziedziczy się po kądzieli. Zespół prof. Krzysztofa Mikulskiego, historyka z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, bezskutecznie poszukiwał grobów żeńskich krewnych Kopernika na podstawie ksiąg metrykalnych. Porażką zakończyły się próby odnalezienia szczątków wuja Kopernika. Z pomocą badaczom przyszli Szwedzi. Astronom prof. Göran Henriksson przejrzał księgozbiór Kopernika w zbiorach biblioteki uniwersyteckiej Carolina Rediviva w Uppsali, wywieziony w roku 1626 z Fromborka do Szwecji jako łup wojenny. Badacze doszli do
wniosku, że mają szansę odkryć materiał genetyczny Kopernika pozostawiony między kartami „Calendarium Romanum Magnum" Johannesa Stoefflera z 1518 roku, własności astronoma przez 25 lat.

Badacze mieli nadzieję, że uda się odnaleźć plamy krwi; Kopernik mógł się skaleczyć gęsim piórem, którym sporządzał notatki na marginesach. Dr Marie Allen odkryła jednak między kartami księgi dziewięć włosów. Udało się pobrać z nich materiał genetyczny i w dwóch przypadkach profil modna pasował do profilu uzyskanego ze szkieletu
z Fromborka. Taki profil genetyczny występuje raz na 483 przypadki; prawdopodobieństwo, że w katedrze i w księdze Kopernika odkryto identyczny profil mtDNA pozostawiony przez dwie różne osoby, praktycznie nie istnieje.

Marta Landau


Autorka dziękuje prof. Wiesławowi
Bogdanowiczowi i dr Marcie Gajewskiej
z Muzeum i Instytutu Zoologii Polskiej
Akademii Nauk w Warszawie oraz dr.
Wojciechowi Branickiemu i dr. Tomaszowi
Kupcowi z Pracowni Genetyki Sądowej
Instytutu Ekspertyz Sądowych w Krakowie za
informacje dotyczące projektu

Okładka tygodnika WPROST: 31/2009
Więcej możesz przeczytać w 31/2009 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 31/2009 (1386)

  • Na stronie -  Jak porąbani 26 lip 2009, 20:00 Biada nam, maluczkim. Opuszczają nas autorytety i już nie będziemy wiedzieli, jak żyć, co robić, na kogo głosować, co czytać i oglądać, jak myśleć. I będziemy chodzić jak porąbani. 5
  • Z życia koalicji 26 lip 2009, 20:00 Wielki sukces Bufetowej. Po całodniowej bitwie przy użyciu policji konnej, armatek wodnych, gazu i armii ochroniarzy, HGW zdobyła blaszak pod Pałacem Kultury i Nauki. Samego „Pekinu" zdobyć się, niestety, nie udało. Ciągle jest... 6
  • Z życia opozycji 26 lip 2009, 20:00 Nie ma już Kownackiego. To znaczy jest, ale na urlopie. Udzielił Mazurkowi wywiadu, a potem prezydent jemu udzielił urlopu. Wychowawczego. Z urlopu Kownacki zapewne nie wróci, o czym świadczy jego ostatni dzień w kancelarii. Otóż ponoć... 7
  • Jak wygrywać konkursy 26 lip 2009, 20:00 Jeżeli choć raz w życiu wziąłeś udział w SMS-owym konkursie, koniecznie przeczytaj ten tekst. Tym bardziej zrób to, jeśli jeszcze nic nigdy nie wygrałeś. 8
  • Skaner 26 lip 2009, 20:00 14
  • Zespół medialny rządu rządzi? 26 lip 2009, 20:00 O powrocie alkoholu do wagonów restauracyjnych mówiło się od miesięcy. Tymczasem podczas ostatniego posiedzenia Sejmu sprawa przepadła. Dlaczego? Ponoć tajemniczy zespół medialny uznał, że nie przysporzy to rządowi poparcia. Pozostaje... 14
  • Piotr Andrzejewski (1955-2009) 26 lip 2009, 20:00 Pamiętam, że podczas wywiadu, jaki przeprowadzaliśmy z mecenasem Władysławem Siłą-Nowickim, usłyszeliśmy, że w latach 50. czterokrotnie skazano go na karę śmierci. Piotr powiedział wówczas: „Jak widać, żaden z wyroków nie... 14
  • Konkurs infotuby rozstrzygnięty 26 lip 2009, 20:00 Zamiast kiosków z gazetami hot spoty, zamiast gazet e -papier przypominający elastyczny metal rodem z „Terminatora". Taką wizję ewolucji mediów przedstawili internauci, którzy wzięli udział w konkursie Infotuby i tygodnika... 14
  • Puls Gospodarki 26 lip 2009, 20:00 Reklamacja reklamyUstawa zakazująca podawania nie- prawdy w reklamach obowiązuje od dwóch lat, ale dopiero teraz zabrano się do jej egzekwowania. Są już pierwsi ukarani – PKO BP, PTK Centertel i Polkomtel za- płacą 7 mln zł kary za... 18
  • Pan poseł nie pije 26 lip 2009, 20:00 Nie tylko poloneza nikt już nie wodzi, ale nawet malowniczo upić się nie ma komu. Sejm rozrywkowo spsiał. Po tym jak uciekli z niego najważniejsi, by politykę uprawiać w zacisznych gabinetach z dala od wścibskich tabloidów i wszędobylskich kamer, po tym jak największe... 20
  • Polak – dziwny katolik 26 lip 2009, 20:00 Czy Polskę zalewa fala laicyzacji? Czy dowodzi tego spadek powołań kapłańskich i zakonnych, zanik praktyk religijnych wśród młodzieży i coraz bardziej swobodny stosunek do fundamentów wiary? Wszystko wskazuje na to, że po prostu wracamy do polskiej, oziębłej religijnie... 22
  • Zapytaj Wprost - Nie chowam urazy 26 lip 2009, 20:00 Na pytania czytelników internetowego wydania „Wprost” odpowiada Jolanta Fedak, minister pracy i polityki społecznej. Od lat 90. związana z PSL. Ostatnio zasłynęła z ciętego, niekonwencjonalnego języka. 24
  • Plus ujemny - Widelec królowej 26 lip 2009, 20:00 Urodziny królowej brytyjskiej obchodzone są zawsze w czerwcu. Jej Wysokość może się urodzić w każdym dowolnym miesiącu, a i tak goście urodzinowi zwalą się na początku lata. Ta tradycja Zjednoczonego Królestwa ma, jak to zwykle u Brytyjczyków, praktyczne uzasadnienie. Otóż w... 26
  • Jak zostać gwiazdą w Polsce 26 lip 2009, 20:00 „Być gwiazdą, gwiazdą, ludzi fantazją, wyzwalać zazdrość… – piosenka żeńskiego duetu Paresłów brzmi jak zaklęcie. Tylko jak to zrobić? To pytanie zadają sobie co dnia tysiące (niekoniecznie młodych) ludzi w Polsce, marząc o życiu w blasku fleszy. O balowaniu... 28
  • Rozczarowana ekipą Agnieszka Holland 26 lip 2009, 20:00 Kiedy Platforma Obywatelska w 2007 r. wygrała wybory, Agnieszka Holland cieszyła się jak dziecko. Była tak zapatrzona w Tuska, że zastanawiała się nawet, czy nie wzoruje się on na wyidealizowanych bohaterach z jej serialu „Ekipa”. Po dwóch latach rządów PO wszystko... 36
  • Ryba po polsku -  Misja na misji 26 lip 2009, 20:00 Pan prezydent Lech Kaczyński zawetował ustawę medialną ku mojemu wielkiemu żalowi. Ach, jakaż by to była zabawa. Jakie jaja. Jak berety moherowe. Poważnym państwem to my możemy być na wynos, żeby nas obcokrajowcy szanowali i oddawali nam cześć jak Buzkowi. Ale na miejscu liczy... 38
  • Skok nad przepaścią 26 lip 2009, 20:00 Nie da się przejść nad przepaścią drobnymi kroczkami. Trzeba ją przeskoczyć. Identycznie jest z reformami gospodarczymi. Aby były skuteczne, należy zaaplikować je szybko i zdecydowanie. Dla Polski jest obecnie najlepszy moment do wykonania takiego skoku. Możemy przeprowadzić... 40
  • Polacy na Marsie 26 lip 2009, 20:00 Jeżeli podczas kolejnej misji lądownika NASA na Marsie zostanie odkryte życie, to będzie to zasługą Polaków. Firma Vigo System z Ożarowa Mazowieckiego jako jedyna na świecie produkuje supernowoczesne urządzenia pomagające wykrywać materię organiczną, zdolne pracować w... 42
  • Ameryka tonie 26 lip 2009, 20:00 W 1929 r., kiedy fotel prezydenta USA opuścił John Calvin Coolidge, rząd amerykański dysponował tylko 3 proc. PKB. Dziś w budżecie administracji Obamy wydatki publiczne wynoszą 28 proc. PKB, a władze stanowe i lokalne wydadzą dalsze 15 proc. To pokazuje, jak daleko odeszliśmy... 43
  • Nieszczęśliwy jak optymista 26 lip 2009, 20:00 Myśl pozytywnie, a więcej osiągniesz – głosi dość powszechne przekonanie. Dla Amerykanów pozytywne myślenie stało się niemal obsesją. Z najnowszych badań wynika jednak, że u osób z niskim poczuciem własnej wartości taka „pozytywna” mantra, zamiast poprawić... 44
  • Szczepionka na głupotę 26 lip 2009, 20:00 Rozmowa z prof. Hilarym Koprowskim, wirusologiem i immunologiem, wynalazcą szczepionki przeciw polio. 47
  • Przekleństwo na zdrowie 26 lip 2009, 20:00 Przeklinając jak szewc, lepiej zniesiesz ból – dowodzi brytyjski psycholog Richard Stephens. O związku między wykrzykiwaniem wulgaryzmów a odczuwaniem bólu przekonał się, gdy rodziła jego żona. Podczas silnych skurczów wykrzykiwała obelżywe słowa, co nie zdarzało się jej... 48
  • Kopernik przęciętny Europejczyk 26 lip 2009, 20:00 Mikołaj Kopernik, którego szczątki znalezione pod posadzką katedry we Fromborku zbadali polscy i szwedzcy genetycy, należał do grupy genetycznej H, tej samej co ewangelista św. Łukasz, Maria Antonina i 40 proc. współczesnych Europejczyków. Pod względem genetycznym był więc... 50
  • Rosyjski Orwell 2009 26 lip 2009, 20:00 Pisarz Honoré de Balzac przez całe życie miał jeden problem – brak pieniędzy i długi. To powodowało, że przystawał na różne, czasem wątpliwe moralnie propozycje. Jedną z nich była ta złożona przez ambasadę rosyjską w Paryżu. Znany pisarz miał napisać powieść... 52
  • Myśliwce za łapówki 26 lip 2009, 20:00 Jan Kavan, były czeski minister spraw zagranicznych, ma dwie wady: kocha pieniądze i za dużo mówi. Dwa lata temu odwiedziło go dwóch dziennikarzy szwedzkiej telewizji, którzy podając się za lobbystów, chcieli zdobyć informacje w sprawie korupcji wokół zakupu... 54
  • Partia Konserwatywna potrzebuje Polaków 26 lip 2009, 20:00 Dyskusje polityczne zawsze zapewniają rozrywkę. Największa frajda jest wtedy, gdy pada druzgoczące pytanie, na które nie można (albo wręcz wstyd) udzielić odpowiedzi. 55
  • Magiel na eksport 26 lip 2009, 20:00 W Europie słowo ma wartość – dowiedziałam się z jednego z polskich dzienników. Warto wyjaśnić, jakie słowo. I czyje. Bo słowo w Europie jest dziś pod kontrolą Wielkiego Brata. On cenzuruje i wydaje wyrok na słowo, które nie pasuje do epoki hipokryzji i zakłamania. 56
  • Polska szkoła designu 26 lip 2009, 20:00 W Poznaniu powstaje polska szkoła designu. Pierwsza i jedyna w kraju. Pod merytorycznym patronatem Li Edelkoort, najbardziej wpływowej kreatorki trendów w świecie designu. Jej nazwisko to marka, gwarancja jakości i prestiżu. 66
  • Powstanie w wersji cyber 26 lip 2009, 20:00 To nie jest film dla starych ludzi – tak najkrócej można opisać „Hardkor 44” Tomasza Bagińskiego zainspirowany powstaniem warszawskim. Dla powstańca obejrzenie tej produkcji mogłoby się bowiem skończyć zawałem serca. Film jest zrealizowany w konwencji komiksu... 68
  • Recenzje 26 lip 2009, 20:00 Książka:Wojciech Kuczok„Moje projekcje"wyd. W.A.B.Wojciech Kuczok jest świetnym pisarzem, ale niepotrzebnie próbuje być tez krytykiem filmowym. „Moje projekcje" to już druga po „Tym piekielnym kinie"... 69
  • Czucie historii 26 lip 2009, 20:00 „A w muzeum, proszę pana, to jest tak: nuda... Nic się nie dzieje, proszę pana. Nic. W ogóle brak akcji jest” – tak zapewne inżynier Mamoń (z kultowego „Rejsu”) skwitowałby wizytę w muzeum historycznym. Chyba że trafiłby do jednego z nowoczesnych... 70
  • Powrót gwiazdy 26 lip 2009, 20:00 Po 15 latach Mercedes przestał bujać w obłokach i sięgnął do swoich korzeni. Nowa klasa E nie próbuje szokować wyglądem, nie kreuje się na sportowca, nie zamierza walczyć o względy młodych. Jest po prostu Mercedesem, jakiego znamy z lat 80. i początku lat 90. – szalenie... 72
  • Skibą w mur - Więcej miłości dla otyłości 26 lip 2009, 20:00 Szerzy się w Polsce coraz większa nietolerancja wobec otyłych. Szczególnie latem osoby z nadwagą są narażone na liczne ataki i kpiny ze strony rasy chudzielców. Mniejsza o plażowe żarty typu: „O, patrzcie, idzie wieloryb!”, czy pytania w stylu: „Czy pan jest... 74

ZKDP - Nakład kontrolowany