Pomnik białego człowieka

Pomnik białego człowieka

Dodano:   /  Zmieniono: 4
Nie tylko w Polsce usuwanie pomników dawnych reżimów budzi ogromne emocje. W Wielkiej Brytanii na celowniku aktywistów znaleźli się twórcy kolonialnej potęgi Anglii.

Pomnik Cecila Rhodesa stał sobie przez dziesięciolecia spokojnie na fasadzie budynku oksfordzkiego Oriel College. Budynek w wiktoriańskim stylu zbudowano za jego pieniądze i do dziś nazywany jest imieniem największej sławy epoki kolonialnej w Wielkiej Brytanii. Rhodes pozyskał dla imperium rozległe tereny w Afryce, które nazwano na jego cześć Rodezją, i wplątał swój kraj w dwie krwawe wojny z Burami, potomkami holenderskich osadników, którzy kontrolowali wtedy złotonośne obszary na południu kontynentu. Kłopoty z pamiątkami po twórcy imperium zaczęły się, gdy do Oksfordu przyjechał na studia Ntokozo Qwabe z RPA. Dla afrykańskiego studenta Rhodes był zwykłym rasistą, budującym swoją finansową potęgę na bredzeniu o wyższości Anglosasów nad innymi nacjami i na rabowaniu afrykańskim plemionom ziem. Qwabe stanął na czele kampanii pod hasłem „Rhodes Must Fall”, czyli „Rhodes musi upaść”. Domagał się usunięcia jego pomnika i nazwiska z budynków szacownego uniwersytetu. Było to powtórzenie akcji, którą rok wcześniej przeprowadzili studenci południowoafrykańskiego uniwersytetu w Kapsztadzie. W największym mieście RPA doprowadzili do usunięcia pomnika Rhodesa z terenu uczelni. Tyle że Wielka Brytania, mimo starannie pielęgnowanego postkolonialnego kaca, to jednak nie Południowa Afryka. – Jeśli komuś ze studentów nie podoba się Cecil Rhodes, powinien rozejrzeć się za inną uczelnią – oświadczył lord Patten, kanclerz Oksfordu, wsparty przez wpływowych sponsorów słynnego uniwersytetu. Zagrozili oni wycofaniem ponad 100 mln funtów dotacji, jeśli coś stanie się z pomnikiem. Rhodes stojący na fasadzie Oriel College ocalał, ale problem wcale nie zniknął. Na celowniku aktywistów znalazły się także inne ważne postaci brytyjskiej historii.

Rasiści i rabusie

W kolejce do weryfikacji ustawiono także Christophera Codringtona, XVII-wiecznego karaibskiego plantatora trzymającego na Barbadosie całą armię niewolników, a przy okazji wybitnego absolwenta Oksfordu i namiętnego bibliofila. Bój może toczyć się nie tylko o jego pomnik, ale także o bibliotekę jego imienia w oksfordzkim All Souls College. Podobny los może spotkać także wiszący w Cambridge portret wybitnego filozofa, twórcy holizmu, Johna Smutsa. Był on zamożnym burskim patriotą, walczącym z brytyjską kolonizacją Afryki Południowej. Burowie, zwani też Afrykanerami, przez pół wieku powojennej historii RPA rządzili czarnoskórą większością żelazną ręką, stosując politykę apartheidu, czyli segregacji rasowej. Jej teoretyczne podwaliny stworzył właśnie Smuts, premier RPA i jeden z najbardziej wpływowych polityków imperium brytyjskiego od końca XIX w. aż do końca II wojny światowej. Nie mniejsze zastrzeżenia budzi stojący w londyńskiej Whitehall pomnik zdobywcy Indii, Roberta Clive’a. Listę postaci do wymazania z przestrzeni publicznej w Wielkiej Brytanii można by ciągnąć długo. Zwłaszcza że aktywiści walczący z kolonialną historią kraju mają już na koncie pierwsze sukcesy. W marcu kogut z brązu, będący symbolem Jesus College w Cambridge, został spakowany i wysłany do Nigerii.

Była to reakcja na jednogłośną uchwałę związku studentów Jesus College, którzy zażądali odesłania rzeźby z powrotem do Afryki. Kogut, znany w historii sztuki jako Okukor, jest bezcennym zabytkiem średniowiecznej sztuki z miasta Benin w dzisiejszej Nigerii. Do szacownej brytyjskiej uczelni trafił pod koniec XIX w. wraz z innymi zabytkami zrabowanymi przez Anglików. Koguta przywiózł do Cambridge kapitan George William Neville, którego syn studiował wówczas w Jesus College. Kogut szybko stał się godłem tego wydziału. Afrykańska zdobycz znakomicie wpasowała się w średniowieczną tradycję uczelni i przez ponad sto lat nikomu to nie przeszkadzało. W końcu w brytyjskich zbiorach muzealnych aż roi się od łupów z czasów kolonialnych, z marmurami Elgina na czele. O ile jednak boje z Grecją o antyczne rzeźby można próbować tłumaczyć chęcią uchronienia ich przed zniszczeniem, to w przypadku Okukora nie ma żadnych wymówek. Kapitan Neville był członkiem karnej ekspedycji 1200 żołnierzy królewskiej piechoty morskiej. Wysłano ich, by ukarali władcę Beninu za rozbicie wcześniejszej ekspedycji brytyjskiej, której celem było podporządkowanie sobie tego zakątka Afryki. Żołnierze brytyjscy puścili zamożne miasto z dymem, wywożąc bezcenną kolekcję XIII-wiecznych dzieł sztuki z brązu. Większość z nich sprzedano potem na aukcji, by pokryć koszty ekspedycji.

Zbawcy i filantropi

Brytyjczycy bardzo niechętnie podchodzą do prób podważania ich kolonialnej historii. Aż 44 proc. obywateli jest z niej dumnych, i to nie tylko wbrew studenckim aktywistom, ale także oficjalnej polityce. Nie tak dawno temu, bo w 2013 r., rząd Jej Królewskiej Mości zapłacił odszkodowania ofiarom tortur z czasu postania Mau Mau w Kenii w latach 50. O sprawie rozpisywały się czołowe media na Wyspach, ale na wyniki sondaży jakoś to nie wpłynęło. Co więcej, także obywatele dawnych kolonii z rezerwą podchodzą np. do prób obalania pomników swoich kolonizatorów. „Demonizacja Rhodesa to kolejna próba przykładania osądów moralnych z XXI w. do postaci historycznych.

Przecież kolonializm wspierał rozwój instytucji takich jak Oksford” – napisała w jednej z londyńskich gazet Dena Latiff, afrykańska studentka Oksfordu, komentując zamieszanie z rzeźbą z Oriel College. Współcześni Afrykanie są dalecy od potępiania w czambuł okresu kolonialnego i przedstawiania go wyłącznie jako ery bezlitosnej eksploatacji kontynentu przez europejskie mocarstwa. Powoli pojawia się rozsądna refleksja na temat spuścizny odziedziczonej po kolonizatorach. Karna ekspedycja kapitana Neville’a stanowiła przecież w istocie próbę ukrócenia handlu niewolnikami, który od dawna okrzyknięto nielegalnym w posiadłościach brytyjskich. Dla władców Beninu niewolnictwo było nie tylko źródłem wielkiego bogactwa, ale i ofiar, poświęcanych masowo w czasie rytualnych mordów. To Anglicy położyli temu kres. Podobnie traktowano krytykowanych powszechnie kolonizatorów. John Smuts szybko stał się przeciwnikiem apartheidu, który pomógł stworzyć, i odegrał decydującą rolę w powstaniupaństwa Izrael. Stworzona przez niego filozofia holistyczna stała się w latach 80. fundamentem ruchu New Age.

Zapewne wielu domagających się usunięcia go z listy absolwentów, którymi szczyci się Cambridge, identyfikuje się z tym myśleniem. Robert Clive, który zdobył dla Korony jej perłę, czyli Indie, był przez lata odsądzany przez Hindusów od czci i wiary jako podstępny kombinator i grabieżca. Dziś jednak docenia się jego wkład w unowocześnienie kraju, wprowadzenie administracji i prawodawstwa. Nie mówiąc już o wpływie, jaki w rozwój globalnego systemu korporacyjnego miała Kompania Wschodnioindyjska, na której czele podbijał Indie. Żyjący 200 lat przed podbojem Beninu Christopher Cordington był właścicielem niewolników, ale odszkodowanie, jakie dostał z tytułu delegalizacji handlu ludźmi, przeznaczył na ufundowanie jednego z najwspanialszych księgozbiorów oksfordzkiego uniwersytetu. Założył też na Barbadosie uczelnię swojego imienia, która do dziś jest najlepsza na Karaibach.

Kości kolonizatora

Cecil Rhodes, od którego zaczęliśmy tę opowieść, też okazał się niejednoznaczną postacią. Owszem, był piewcą i jednym z najwybitniejszych przedstawicieli brytyjskiego imperializmu, zbijającym fortunę na ciężkiej pracy czarnoskórych w kopalniach kruszców i szlachetnych kamieni. Prawdą jest też, że założył diamentowy monopol De Beers, firmę o bardzo ponurej historii. Z drugiej jednak strony jego plany stworzenia globalnego imperium, nad którym słońce nigdy nie zachodzi, prowadziłydo budowy infrastruktury, administracji i stabilnego obiegu gospodarczego na olbrzymich obszarach podporządkowanych panowaniu Korony Brytyjskiej. To on ufundował też stypendium umożliwiające studia na Oksfordzie mieszkańcom kolonii. Do dziś skorzystało z niego ponad 8 tys. studentów z całego świata. Byli wśród nich Bill Clinton i były premier Australii Tony Abbott, ale także Ntokozo Qwabe, ten sam, który tak zaangażował się w próbę zburzenia pomnika Rhodesa.

Obarczanie dawnych europejskich kolonizatorów winą za wszelkie niepowodzenia swoich krajów nie ma sensu. Afrykanie słusznie zadają sobie dziś pytanie: co oni sami zrobili z kolonialną spuścizną, z kolejami, systemem drogowym, sądownictwem, edukacją i służbą zdrowia? W wielu przypadkach okazuje się, że dorobek ten, przeznaczony także dla czarnoskórych poddanych brytyjskiego imperium, został roztrwoniony i zdewastowany. I nie jest to tylko refleksja afrykańskich intelektualistów. Cecila Rhodesa pochowano w założonym przez niego w Rodezji Parku Narodowym Matopos, niedaleko zbudowanej przez niego linii kolejowej, która miała połączyć Kapsztad z Kairem. Dziś jest to część Zimbabwe rządzonego żelazną ręką przez Roberta Mugabe znanego z szykanowania białej mniejszości.

Dyktator doprowadził kraj będący od czasów Rhodesa spichlerzem Afryki do gospodarczej ruiny, byle tylko pognębić białych farmerów. Wśród jego zwolenników co kilka lat odzywają się głosy, żeby wywlec kości brytyjskiego kolonizatora z grobu w Matopos i wyrzucić je do rzeki Zambezi. Mugabe jednak nigdy się na to nie zgodził, bo wie doskonale, że linia kolejowa, którą ponad sto lat temu udało się dociągnąć do miasta Bulawayo, jeszcze długo będzie jedyną w Zimbabwe. 

Okładka tygodnika WPROST: 19/2016
Artykuł został opublikowany w 19/2016 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 4
  • Ryfka   IP
    Rhodes " zasłynął" z jeszcze jednego wiekopomnego "dzieła". Jest "twórcą" obozów koncentracyjnych. Założył je dla burskich kobiet i dzieci, żeby odciągnąć mężczyzn od wojny.Zachowały się fotografie, przedstawiające umierające z głodu dzieci . Zdjęcia są równie wstrząsające, jak te z czasów II wojny światowej.
    to nie byli Murzyni z kolonii. To byli biali mieszkańcy Afryki południowej.

    Spis treści tygodnika Wprost nr 19/2016 (1735)

    • „Wprost” jeszcze przejrzyściej 8 maj 2016, 20:00 Oddajemy dziś w Państwa ręce tygodnik w nowej, bardziej przejrzystej szacie graficznej. Prostsza nawigacja w wydaniu papierowym nawiązuje do zmienionej strony w internecie. 3
    • Skaner 8 maj 2016, 20:00 Abp Tadeusz Gocłowski zmarł 3. maja 1931-2016 Zawsze serdeczny, ciepły i otwarty, ale też stanowczy. Pytany, skąd jego zaangażowanie w sprawy publiczne Polski, odpowiedział mi kiedyś: „Uważałem, że trzeba próbować jakoś wspomagać... 6
    • Zdarzyło się jutro 8 maj 2016, 20:00 Prezydent ćwierka nocą. Jak to sowa. 6
    • Skończcie z idiotycznymi sporami. Potrzeba odbudowy wspólnoty 8 maj 2016, 20:00 Jarosław Kaczyński powinien poprowadzić marsz 7 maja. Wieczna rewolucja i niekończące się spory o… wszystko nie przeobrażą Polski w kraj odporny na nową epokę globalnego chaosu i narodowych egoizmów. Rzecz nie w przejmowaniu instytucji kontroli wszystkich ścieżek, ale... 12
    • Rzepliński na prezydenta 8 maj 2016, 20:00 Właśnie spełnia się czarny sen opozycji. Jej liderem został prezes Trybunału Konstytucyjnego, który nie tylko łamie porządek prawny w Polsce, ale też wszelkie standardy państwa należącego do Unii Europejskiej. „Obrońcom demokracji” trudno będzie nieść na sztandarach człowieka,... 16
    • Po co Polsce zagraniczny kapitał? 8 maj 2016, 20:00 Wiosną 1990 r. wiceprezes wielkiej korporacji, która zamierzała zainwestować w Polsce pół miliarda dolarów, usłyszał od polskiego polityka nienależącego do lewicy, że celem firmy jest wyzysk polskiego robotnika. Biznesmen dowodził, że gdy jego firma gdziekolwiek inwestuje taką... 18
    • Generałowie boją się ochotników 8 maj 2016, 20:00 Pierwsze brygady obrony terytorialnej już powstają. Chętnych do strzelania nie brakuje. Projekt, który jest oczkiem w głowie Antoniego Macierewicza wywołuje konflikt w armii. 21
    • Dokręcanie śruby 8 maj 2016, 20:00 Różne oblicza przybiera nam „dobra zmiana”. Niektóre z nich wydają się dobre i godne pochwały, inne wzbudzają uśmiech politowania i niedowierzanie lub złość, rozczarowanie czy frustrację. Obok słusznych zmian, takich jak choćby w podejściu władz do historii i symboliki, mamy... 22
    • Nie dzwonię do męża, idąc na zakupy 8 maj 2016, 20:00 Jarosław Kaczyński jest uroczy, marsze KOD świadczą o tym, że w Polsce panuje demokracja, a dzieci pomagają w kampaniach – mówi „Wprost” Iwona Mularczyk, żona posła PiS. 25
    • Cuda nad Wisłą 8 maj 2016, 20:00 Choć z roku na rok Polacy stają się mniej religijni, w coraz większym stopniu wierzą w cuda. Polska staje się krajem objawień, wizjonerów, ale i zwykłych zabobonów. 26
    • Maryja nie objawia się na wieżowcach 8 maj 2016, 20:00 W najbliższych latach liczba religijnych cudów w Polsce będzie rosła – przewiduje dr Maciej Krzywosz, twórca i szef Pracowni Badań i Dokumentacji Zjawisk Mirakularnych na Uniwersytecie w Białymstoku. 28
    • Kierunek z dobrą perspektywą 8 maj 2016, 20:00 W roku 2015 naukę na pierwszym roku studiów informatycznych rozpoczęło 26 tys. osób. Zbyt dużo? Nie, bo rynek pracy już teraz narzeka na brak 40-50 tys. specjalistów tej branży, a zapotrzebowanie będzie rosnąć. 30
    • Kiedy partner truje 8 maj 2016, 20:00 Oto pięć sygnałów, że relacja z naszym partnerem nam szkodzi. Toksyczny związek często przypomina sielankę. A przez to jest jeszcze bardziej niszczący. 32
    • Siostra walcząca 8 maj 2016, 20:00 O niebezpiecznych wyprawach górskich, pracy w umieralni Matki Teresy w Kalkucie oraz budowie ośrodka dla narkomanów opowiada Jolanta Glapka, zakonnica ze zgromadzenia Sacré Coeur, terapeutka uzależnień i taterniczka. 38
    • To jest kraj dla starych ludzi 8 maj 2016, 20:00 Dlaczego Polska jest idealnym miejscem dla seniorów? W Niemczech za pobyt w domu opieki trzeba wyłożyć 3,5 tys. euro. U nas cztery razy mniej. 42
    • Piramida zbudowana na nowo 8 maj 2016, 20:00 Ruch, ruch i jeszcze raz ruch. To podstawa. Zaraz po nim właściwe odżywianie się, które bazuje na różnorodności i umiarze. To nowa wersja piramidy żywieniowej zbudowanej na podstawie zaleceń Światowej Organizacji Zdrowia. Stosując dziesięć przedstawionych poniżej zasad, mamy... 42
    • Trudny rok państwowych gigantów 8 maj 2016, 20:00 Wielkie spółki z udziałem Skarbu Państwa borykają się ze spadkiem cen surowców, przede wszystkim ropy naftowej, węgla i miedzi. Prywatne szukają nowych ścieżek wzrostu, czasami prowadzących do publicznej kasy. 48
    • Polskie wojny o marki 8 maj 2016, 20:00 Polskie wojny o marki Dla wielu przedsiębiorców lekturą obowiązkową może stać się Biuletyn Urzędu Patentowego. Muszą go czytać, bo jeśli coś przegapią, to każdy – zgodnie z prawem – może opatentować ich markę. 56
    • Mniej regulacji, więcej rynku 8 maj 2016, 20:00 Nie chcemy, by idea wolnego handlu została zawłaszczona przez umowę, która przyniesie więcej regulacji i interwencji – mówi Jack Spencer, wiceprezydent The Heritage Foundation. 56
    • Polski silnik Mercedesa 8 maj 2016, 20:00 14 lat temu Polacy wyprodukowali ostatniego poloneza. I chociaż od tamtej pory z linii produkcyjnej nie zjechało żadne polskie auto, to nasza motoryzacja bije rekordy. Decyzja Mercedesa pozwoli bić kolejne. 58
    • Hossa Bessa 8 maj 2016, 20:00 Hossa Bessa 61
    • Dziś i jutro smart home 8 maj 2016, 20:00 Smart home to w każdym znaczeniu tego słowa przyszłość. Jednak zbyt bliska, aby ktokolwiek mógł mieć czas na wahania. To, co dla klientów jest przyszłością, dla biznesu oznacza teraźniejszość. 62
    • Edukacja i rozrywka podczas Dni Otwartych Funduszy Europejskich 9 maj 2016, 6:00 Chcesz zwiedzić Lotnisko Chopina w Warszawie? A może zajrzeć za kulisy Teatru Muzycznego w Gdyni albo dowiedzieć się, jak powstają gry na telefony komórkowe? Taką szansę dają Dni Otwarte Funduszy Europejskich. 63
    • Kierunek Mosul 8 maj 2016, 20:00 Dlaczego Państwo Islamskie wciąż nie może paść? I czy polscy komandosi będą musieli się tam pojawić? 64
    • Żądło Państwa Środka 8 maj 2016, 20:00 Wokół zbrojeń Pekinu narasta niepokój. Chińczycy zwiększają budżet, produkują coraz lepsze uzbrojenie, rozpychają się w regionie, a na dodatek na potęgę eksportują broń. 72
    • Igrzyska nieodpowiedzialności 8 maj 2016, 20:00 Organizowanie mistrzostw świata, letnich, zimowych czy piłkarskich, wykorzystywane jest do stymulowania rozwoju miast, regionów czy całej gospodarki, ale także do politycznej promocji kraju i rządzących polityków. Niektóre miasta i... 74
    • Ojciec chrzestny Kapitana Ameryki 8 maj 2016, 20:00 Przy poprzednim filmie o Kapitanie Ameryce inspirowaliśmy się kinem akcji, teraz mamy w głowie „Ojca chrzestnego” – mówią Joe i Anthony Russo. 86
    • Pomnik białego człowieka 8 maj 2016, 20:00 Nie tylko w Polsce usuwanie pomników dawnych reżimów budzi ogromne emocje. W Wielkiej Brytanii na celowniku aktywistów znaleźli się twórcy kolonialnej potęgi Anglii. 88
    • Kalejdoskop kulturalny 8 maj 2016, 20:00 Mariusz Cieślik Tysiąc i jedna noc w Stambule Czy najwybitniejsza turecka pisarka Elif Şhafak ogląda serial „Wspaniałe stulecie”? Nawet jeśli nie, to trafiła ze swoją książką idealnie. Dzięki niemu dziejami Imperium Osmańskiego, a... 92
    • Polska schizofrenia historyczna 9 maj 2016, 17:46 Gdy we wrześniu ubiegłego roku Jan Tomasz Gross napisał w niemieckim „Die Welt”, ze w czasie II wojny światowej Polacy zabili więcej Żydów niż Niemców, rozpętała się burza. 98

    ZKDP - Nakład kontrolowany